Bạn sẽ học được gì
- So sánh các cách mã hóa qubit bằng photon (phân cực, đường đi, time-bin, biến liên tục) và thực hiện cổng một qubit bằng linh kiện quang tuyến tính
- Giải thích vì sao cổng hai qubit quang tuyến tính mang tính xác suất và ý tưởng của giao thức KLM
- Mô tả tính toán dựa trên đo lường với trạng thái cluster và kiến trúc dựa trên phép hợp nhất
- Giải thích lấy mẫu boson, vai trò của permanent và ý nghĩa, giới hạn của các thí nghiệm lợi thế lượng tử
- Mô tả qubit GKP và hướng tính toán lượng tử biến liên tục chịu lỗi
- Phân tích yêu cầu về nguồn, độ không phân biệt được, tổn hao và bộ tách sóng; mô phỏng mạch bằng Perceval hoặc Strawberry Fields
Nên học trước
Giới thiệu
Tính toán lượng tử quang tử dùng photon làm qubit. Photon hầu như không tương tác với môi trường nên giữ trạng thái lượng tử rất tốt ở nhiệt độ phòng, truyền đi xa trong sợi quang và phù hợp tự nhiên với mạng lượng tử. Cái giá là photon cũng hầu như không tương tác với nhau, nên cổng hai qubit là thách thức trung tâm, và mỗi photon bị mất là một lỗi. Chủ đề theo giáo trình của Kok và Lovett, nối tiếp quang học lượng tử và quang tử tích hợp.
Mã hóa qubit bằng photon
Một photon có thể mang qubit trong phân cực (ngang/đứng), đường đi (photon ở ống dẫn sóng này hay ống kia — mã hóa hai đường), thời gian đến (time-bin, sớm/muộn, bền trong sợi quang dài) hoặc tần số. Cổng một qubit rất dễ: bản sóng cho phân cực, bộ tách chùm và bộ dịch pha cho mã hóa đường đi. Ở kiểu biến liên tục, thông tin nằm trong thành phần vuông pha của trường, với trạng thái nén là tài nguyên chính.
Cổng hai qubit: đo lường thay cho tương tác
Vì photon không tương tác, người ta tạo hiệu ứng phi tuyến hiệu dụng bằng giao thoa, photon phụ trợ và phép đo. Giao thức KLM (Knill, Laflamme và Milburn, 2001) chứng minh rằng chỉ với quang học tuyến tính, nguồn đơn photon, bộ tách sóng phân giải số photon và điều khiển tiến (feed-forward) vẫn tính toán lượng tử hiệu quả được: cổng mang tính xác suất được "cứu" bằng dịch chuyển lượng tử, nhưng tài nguyên cần rất lớn. Cổng CNOT hậu chọn lọc đơn giản nhất chỉ thành công với xác suất 1/9. Hướng thực tế hơn là tính toán dựa trên đo lường: chuẩn bị trước một trạng thái cluster vướng víu lượng tử lớn, rồi tính toán bằng chuỗi phép đo một qubit. Kiến trúc dựa trên phép hợp nhất (fusion) ghép các trạng thái nhỏ bằng phép đo hai photon — thực chất là giao thoa Hong–Ou–Mandel có đo — thành cấu trúc lớn chịu lỗi; phép hợp nhất cơ bản thành công với xác suất 50 %, có thể tăng bằng photon phụ trợ.
Lấy mẫu boson
Lấy mẫu boson (Aaronson và Arkhipov, 2011) cho n photon không phân biệt được đi qua một giao thoa kế tuyến tính ngẫu nhiên nhiều mode rồi ghi lại mẫu đầu ra. Xác suất mỗi mẫu tỉ lệ với bình phương môđun của permanent một ma trận con, mà tính permanent là bài toán khó cho máy tính cổ điển. Biến thể lấy mẫu boson Gauss dùng trạng thái nén: máy Jiuzhang (Trung Quốc, 2020) phát hiện tới 76 photon, máy Borealis (Xanadu, 2022) dùng 216 mode xung thời gian. Đây là các tuyên bố lợi thế tính toán cho một bài toán lấy mẫu, chưa phải máy tính đa năng; từ 2023–2024 một số thuật toán cổ điển đã tái tạo được các thống kê dùng để kiểm chứng, nên các tuyên bố này vẫn đang được tranh luận.
Biến liên tục và qubit GKP
Qubit GKP (Gottesman, Kitaev và Preskill, 2001) mã hóa một qubit vào lưới các đỉnh trong không gian pha của một mode; lỗi dịch nhỏ được phát hiện và sửa bằng phép đo homodyne và thao tác Gauss. Kết hợp trạng thái cluster biến liên tục với qubit GKP là một hướng tới máy tính quang tử chịu lỗi.
Thách thức kỹ thuật
Mọi thành phần đều phải gần hoàn hảo: nguồn phát đúng một photon, các photon không phân biệt được, tổn hao thấp qua từng linh kiện và bộ tách sóng hiệu quả cao (thường là SNSPD làm lạnh). Vì photon mất dần theo mỗi dB tổn hao, kiến trúc chịu lỗi đặt ra ngưỡng tổn hao chặt chẽ cho toàn hệ.
An toàn
Thí nghiệm thật dùng laser bơm loại 3B/4 (thường hồng ngoại 1550 nm hoặc 775 nm), sợi quang (mảnh vụn sợi khi cắt đâm vào da, mắt rất khó thấy) và hệ làm lạnh cho SNSPD với khí heli nén. Chỉ làm trong phòng thí nghiệm, sau huấn luyện an toàn laser và làm lạnh, có giám sát, đeo kính bảo hộ đúng bước sóng; không nhìn vào đầu sợi quang đang có tín hiệu. Khi tự học, thực hành bằng mô phỏng: Perceval (Quandela) cho mạch quang tuyến tính, Strawberry Fields cho biến liên tục, thư viện The Walrus để tính permanent.
Học thế nào
Học xong Quang học lượng tử, Quang phi tuyến và quang tử lượng tử tích hợp và Cơ sở tính toán lượng tử. Số giờ ở đây là tối thiểu; một học phần đại học tương đương cần 120–150 giờ. Photon cũng là vật mang của Phân phối khóa lượng tử và Mạng lượng tử và bộ lặp lượng tử.
Giáo trình & sách tham khảo
Xem tất cả trong tab SáchGiáo trình chính
Introduction to Optical Quantum Information Processing
Pieter Kok, Brendon W. Lovett · 2010
Vì sao chọn: Introduction to Optical Quantum Information Processing của Pieter Kok và Brendon Lovett (Cambridge, 2010): lý thuyết lượng tử của ánh sáng, xử lý thông tin lượng tử, thông số đánh giá, nguồn và bộ tách sóng, tính toán với photon đơn, biến liên tục và phụ lục về giao thức KLM. Sách trả phí; phần lấy mẫu boson và kiến trúc mới cần đọc thêm bài báo.
Nên đọc: Chương 1–4, 6, 9; phụ lục KLM
Các bước học
Đăng nhập để đánh dấu các bước đã hoàn thành.
Bước 1: Ánh sáng lượng tử và qubit photon
khoảng 9 giờÔn lý thuyết lượng tử của ánh sáng và các khái niệm xử lý thông tin lượng tử; mã hóa phân cực, hai đường, time-bin; cổng một qubit bằng bản sóng, bộ tách chùm và bộ dịch pha. Ôn cổng và mạch lượng tử qua khóa Nhập môn Khoa học Thông tin Lượng tử trên trang. Bài tập: viết ma trận của bản nửa sóng, bản một phần tư sóng và bộ tách chùm, kiểm tra chúng tạo được cổng Hadamard.
- Đọc: Chương 1 The quantum theory of light; Chương 2 Quantum information processing — Introduction to Optical Quantum Information Processing
Bước 2: Nguồn photon, bộ tách sóng và các thông số đánh giá
khoảng 10 giờHọc các thông số đánh giá (độ trung thực, xác suất thành công, hiệu suất lượng tử, độ không phân biệt được), nguồn SPDC và nguồn chấm lượng tử, bộ tách sóng phân giải số photon. Bài tập: với nguồn có xác suất phát 0,6, độ truyền qua mạch 0,7 và bộ tách sóng 0,9, tính xác suất phát hiện đồng thời 10 photon và rút ra yêu cầu về tổn hao.
- Đọc: Chương 3 Figures of merit; Chương 4 Photon sources and detectors — Introduction to Optical Quantum Information Processing
Bước 3: Cổng hai qubit xác suất và giao thức KLM
khoảng 12 giờHọc cổng dấu phi tuyến, cổng CNOT hậu chọn lọc (xác suất 1/9), dịch chuyển lượng tử để nâng xác suất thành công và toàn bộ giao thức KLM. Bài tập: trong Perceval, dựng cổng CNOT hậu chọn lọc, mô phỏng và xác nhận xác suất thành công 1/9 cùng bảng chân lý.
- Đọc: Chương 6 Quantum computation with single photons; Phụ lục The Knill–Laflamme–Milburn protocol — Introduction to Optical Quantum Information Processing
Bước 4: Trạng thái cluster, phép hợp nhất và tính toán dựa trên đo lường
khoảng 10 giờHọc trạng thái cluster, tính toán dựa trên đo lường, phép hợp nhất loại I và II, xác suất thành công 50 % và cách tăng bằng photon phụ trợ; ý tưởng kiến trúc chịu lỗi dựa trên phép hợp nhất và vai trò của giao thoa Hong–Ou–Mandel. Bài tập: tạo trạng thái cluster tuyến tính bốn qubit trong Qiskit và thực hiện một phép quay một qubit bằng đo lường.
- Đọc: Chương 6 Quantum computation with single photons (phần trạng thái cluster và tính toán một chiều) — Introduction to Optical Quantum Information Processing
Bước 5: Biến liên tục, qubit GKP và lấy mẫu boson
khoảng 11 giờHọc tính toán lượng tử biến liên tục, trạng thái cluster biến liên tục, qubit GKP; lấy mẫu boson theo bài báo gốc của Aaronson và Arkhipov, lấy mẫu boson Gauss và các thí nghiệm Jiuzhang, Borealis. Bài tập: dùng The Walrus tính permanent của ma trận con từ một ma trận unita ngẫu nhiên 6×6, đo thời gian tính khi tăng số photon.
- Đọc: Chương 9 Quantum computation with continuous variables — Introduction to Optical Quantum Information Processing
Bước 6: Dự án: bộ xử lý quang tuyến tính lập trình được
khoảng 8 giờDự án bằng Perceval hoặc Strawberry Fields: mô phỏng một bộ xử lý 6 mode theo sắp xếp Clements, chạy lấy mẫu boson ba photon, rồi thêm tổn hao và độ phân biệt được một phần của photon để thấy phân bố đầu ra thay đổi thế nào. Viết báo cáo về các yêu cầu phần cứng rút ra.
Khái niệm chính
- Mã hóa hai đường
- Qubit là một photon ở một trong hai ống dẫn sóng hoặc đường đi; bộ tách chùm và bộ dịch pha thực hiện mọi cổng một qubit, dễ tích hợp trên chip.
- Qubit time-bin
- Qubit mã hóa bằng thời gian đến sớm hoặc muộn của photon; bền với nhiễu phân cực trong sợi quang dài nên phổ biến trong truyền thông lượng tử.
- Quang học tuyến tính
- Mạch gồm bộ tách chùm, bộ dịch pha và bản sóng, thực hiện phép biến đổi unita trên các mode; không tự tạo được tương tác giữa photon nên cổng hai qubit phải nhờ đo lường.
- Giao thức KLM
- Knill, Laflamme và Milburn (2001): quang học tuyến tính, nguồn đơn photon, bộ tách sóng phân giải số photon và điều khiển tiến đủ cho tính toán lượng tử hiệu quả, nhờ cổng xác suất và dịch chuyển lượng tử; tài nguyên rất lớn.
- Cổng CNOT hậu chọn lọc
- Cổng CNOT quang tuyến tính chỉ dùng hai photon qubit, thành công với xác suất 1/9 và được xác nhận bằng phát hiện trùng phùng; dùng trong thí nghiệm chứng minh nguyên lý.
- Trạng thái cluster
- Trạng thái vướng víu lượng tử nhiều qubit trên một đồ thị; tính toán dựa trên đo lường thực hiện thuật toán bằng chuỗi phép đo một qubit và điều khiển tiến trên trạng thái này.
- Phép hợp nhất (fusion)
- Phép đo hai photon trên bộ tách chùm ghép hai trạng thái vướng víu nhỏ thành trạng thái lớn hơn; thành công cơ bản với xác suất 50 %, tăng được bằng photon phụ trợ; nền của kiến trúc chịu lỗi dựa trên phép hợp nhất.
- Lấy mẫu boson
- Gửi n photon không phân biệt được qua giao thoa kế tuyến tính ngẫu nhiên và lấy mẫu đầu ra; xác suất tỉ lệ với bình phương môđun permanent của ma trận con, khó tính cổ điển.
- Lấy mẫu boson Gauss
- Biến thể dùng trạng thái nén thay cho photon đơn, xác suất liên quan tới hafnian; các máy Jiuzhang (2020) và Borealis (2022) dùng biến thể này cho các tuyên bố lợi thế tính toán, nay vẫn đang được tranh luận.
- Qubit GKP
- Mã Gottesman–Kitaev–Preskill (2001) mã hóa một qubit vào một dao động tử bằng trạng thái lưới trong không gian pha; lỗi dịch nhỏ được sửa bằng đo homodyne và thao tác Gauss.
- Ngưỡng tổn hao
- Mức tổn hao tối đa cho mỗi photon mà kiến trúc chịu lỗi còn sửa được; đặt yêu cầu chặt lên nguồn, mạch, ghép sợi và bộ tách sóng.
Học xong để làm gì
- Máy tính lượng tử quang tử dựa trên phép hợp nhất và trạng thái cluster
- Thí nghiệm lấy mẫu boson và kiểm chứng các tuyên bố lợi thế tính toán lượng tử
- Nút và kênh của mạng lượng tử, phân phối khóa lượng tử và bộ lặp lượng tử
- Bộ xử lý quang tử lập trình được trên chip cho mô phỏng và học máy
- Tính toán lượng tử biến liên tục với trạng thái nén và qubit GKP
Câu hỏi thường gặp
Máy tính quang tử có chạy ở nhiệt độ phòng không?
Photon và phần lớn mạch quang hoạt động ở nhiệt độ phòng, nhưng bộ tách sóng tốt nhất (SNSPD) và một số nguồn photon cần làm lạnh sâu. Vì vậy hệ quang tử vẫn có hệ làm lạnh, dù nhỏ hơn hệ của qubit siêu dẫn.
Lấy mẫu boson có giải bài toán thực tế không?
Chưa. Đây là bài toán lấy mẫu được chọn để khó cho máy tính cổ điển, dùng để minh chứng lợi thế tính toán. Một số ứng dụng như tìm đồ thị con dày đặc được đề xuất nhưng chưa cho lợi ích thực tế rõ ràng.
Có tự làm thí nghiệm được không?
Không nên tự làm ngoài phòng thí nghiệm: cần laser bơm công suất lớn, nguồn và bộ tách sóng đơn photon, hệ làm lạnh. Thực hành thật chỉ sau huấn luyện an toàn, có giám sát và đeo kính bảo hộ đúng bước sóng. Khi tự học, dùng Perceval, Strawberry Fields và các dịch vụ đám mây quang tử.
Sách của Kok và Lovett có còn cập nhật không?
Sách (2010) vẫn là nền tốt cho photon, bộ tách sóng, KLM, trạng thái cluster và biến liên tục. Phần lấy mẫu boson, kiến trúc dựa trên phép hợp nhất và các thí nghiệm lợi thế lượng tử ra đời sau, nên cần đọc thêm bài báo gốc và các bài tổng quan gần đây.
Chủ đề này cần bao nhiêu giờ?
Khoảng 60 giờ là tối thiểu cho tự học có mô phỏng; một học phần đại học tương đương cần 120–150 giờ.
