Bỏ qua tới nội dung chính

Hướng dẫn học chủ đề

Quang học lượng tử

Nâng caokhoảng 60 giờ6 bước

Lượng tử hóa trường điện từ; trạng thái Fock, trạng thái kết hợp và trạng thái nén; thống kê photon và thí nghiệm Hanbury Brown–Twiss; bộ tách chùm và hiệu ứng Hong–Ou–Mandel; đo homodyne — nền của truyền thông và tính toán lượng tử bằng photon.

Bắt đầu học

Bạn sẽ học được gì

  • Lượng tử hóa một mode trường điện từ và mô tả trạng thái Fock, trạng thái kết hợp, trạng thái nén cùng thống kê photon của chúng
  • Tính và diễn giải hàm tương quan bậc hai g⁽²⁾(0) cho ánh sáng nhiệt, kết hợp và đơn photon; nhận biết phản bó chùm là dấu hiệu phi cổ điển
  • Mô tả bộ tách chùm như phép biến đổi unita và giải thích vì sao tổn hao làm suy giảm ánh sáng nén và ánh sáng phi cổ điển
  • Giải thích hiệu ứng Hong–Ou–Mandel, điều kiện không phân biệt được và ý nghĩa độ sâu, độ rộng của vết lõm HOM
  • Mô tả đo homodyne cân bằng và việc dựng lại hàm Wigner bằng chụp cắt lớp lượng tử
  • Mô phỏng trạng thái ánh sáng, thống kê photon và giao thoa hai photon bằng QuTiP và Python

Nên học trước

Giới thiệu

Quang học lượng tử học ánh sáng như một hệ lượng tử: trường điện từ được lượng tử hóa, photon có thống kê riêng, và có những trạng thái ánh sáng không mô tả được bằng sóng cổ điển. Đây là ngôn ngữ chung của máy tính lượng tử quang tử, phân phối khóa lượng tử, cảm biến dùng ánh sáng nén và cả phần đọc trạng thái của qubit siêu dẫn. Chủ đề đi theo giáo trình của Mark Fox (thiên về thí nghiệm) và Gerry – Knight (thiên về lý thuyết), tương ứng phần quang học lượng tử trong các môn sau đại học như MIT 6.974.

Lượng tử hóa trường và ba loại trạng thái

Mỗi mode của trường điện từ là một dao động tử điều hòa lượng tử với năng lượng ħω(n + 1/2); ngay cả chân không cũng có thăng giáng. Ba loại trạng thái quan trọng:

  • Trạng thái Fock |n⟩ có đúng n photon, số photon xác định nhưng pha hoàn toàn bất định. Trạng thái một photon là tài nguyên của tính toán và truyền thông lượng tử quang.
  • Trạng thái kết hợp |α⟩ là trạng thái riêng của toán tử hủy; số photon theo phân bố Poisson với trung bình |α|² và phương sai bằng trung bình. Laser hoạt động xa trên ngưỡng cho ánh sáng gần với trạng thái kết hợp.
  • Trạng thái nén có phương sai của một thành phần vuông pha nhỏ hơn mức chân không, đổi lại thành phần kia lớn hơn để tích vẫn thỏa hệ thức bất định. Từ năm 2019, ánh sáng nén được bơm vào máy dò sóng hấp dẫn LIGO để giảm nhiễu lượng tử.

Ánh sáng nhiệt có thống kê Bose–Einstein, phương sai n̄² + n̄, lớn hơn Poisson.

Thống kê photon và hàm tương quan bậc hai

Thí nghiệm Hanbury Brown – Twiss tách chùm sáng bằng một bộ tách chùm, đếm trùng phùng giữa hai bộ tách sóng và đo hàm tương quan bậc hai g⁽²⁾(τ). Tại τ = 0: ánh sáng nhiệt cho g⁽²⁾(0) = 2 (photon bó chùm), trạng thái kết hợp cho 1, còn nguồn đơn photon lý tưởng cho 0. Mọi nguồn có g⁽²⁾(0) < 1 (phản bó chùm) là ánh sáng phi cổ điển, vì lý thuyết cổ điển luôn cho g⁽²⁾(0) ≥ 1. Đây là phép kiểm tra tiêu chuẩn cho nguồn đơn photon.

Bộ tách chùm và hiệu ứng Hong–Ou–Mandel

Trong mô tả lượng tử, bộ tách chùm là một phép biến đổi unita trộn hai mode vào; cổng vào để trống vẫn đưa thăng giáng chân không vào, vì thế tổn hao làm hỏng trạng thái phi cổ điển. Khi hai photon không phân biệt được (cùng tần số, phân cực, mode không gian và thời điểm tới) đi vào hai cổng của bộ tách chùm 50:50, biên độ để chúng đi ra hai cổng khác nhau triệt tiêu: hai photon luôn ra cùng một cổng. Quét độ trễ giữa hai photon, số đếm trùng phùng giảm về gần 0 tại độ trễ bằng 0 — vết lõm HOM; độ sâu của vết lõm đo mức không phân biệt được, độ rộng cỡ thời gian kết hợp của photon. Giao thoa HOM là nền của cổng hai photon, hoán đổi vướng víu lượng tử và kiểm tra nguồn đơn photon.

Đo homodyne

Trộn tín hiệu yếu với một dao động nội mạnh trên bộ tách chùm rồi lấy hiệu dòng của hai photodiode cho phép đo một thành phần vuông pha của trường; thay đổi pha của dao động nội và lặp lại phép đo cho phép dựng lại hàm Wigner của trạng thái (chụp cắt lớp lượng tử). Đo homodyne là công cụ chính của quang học lượng tử biến liên tục.

An toàn

Thí nghiệm quang học lượng tử thật dùng laser bơm loại 3B/4 (thường tử ngoại hoặc hồng ngoại không nhìn thấy), bộ tách sóng đơn photon làm lạnh sâu và nhiều linh kiện dễ vỡ. Chúng chỉ được làm trong phòng thí nghiệm, sau huấn luyện an toàn laser và làm lạnh, có giám sát và đeo kính bảo hộ đúng bước sóng. Khi tự học, phần thực hành là mô phỏng: QuTiP cho trạng thái Fock, kết hợp, nén và hàm Wigner; Python cho thống kê photon và vết lõm HOM. Bút laser loại 1 hoặc 2 đủ cho thí nghiệm giao thoa cổ điển minh họa.

Học thế nào

Nắm chắc Vật lý laser và quang tử học và dao động tử điều hòa lượng tử trước. Đọc Fox theo thứ tự chương, dùng Gerry – Knight khi cần chứng minh chặt chẽ, và làm lại mọi hình vẽ bằng mô phỏng. Số giờ ở đây là tối thiểu; một học phần đại học tương đương cần 120–150 giờ. Tiếp theo là Tương tác ánh sáng – vật chất và cavity QED, Tính toán lượng tử quang tử và Phân phối khóa lượng tử.

Giáo trình & sách tham khảo

Xem tất cả trong tab Sách

Giáo trình chính

Có phíTrung bìnhTiếng Anh378 trang

Vì sao chọn: Quantum Optics: An Introduction của Mark Fox (Oxford Master Series): giáo trình nhập môn thiên về thí nghiệm, từ quang học cổ điển, thống kê photon, phản bó chùm tới trạng thái kết hợp, ánh sáng nén và trạng thái số photon; nhiều bài tập có lời giải gợi ý. Sách trả phí.

Nên đọc: Chương 2, 5–8

Introductory Quantum Optics

Christopher Gerry, Peter Knight · 2004

Có phíNâng caoTiếng Anh332 trang

Introductory Quantum Optics của Gerry và Knight (Cambridge): lượng tử hóa trường, trạng thái kết hợp, hàm tương quan lượng tử, bộ tách chùm và giao thoa kế, ánh sáng phi cổ điển, tương tác tiêu tán và mất kết hợp; chặt chẽ hơn Fox. Sách trả phí.

Nên đọc: Chương 2, 3, 5–8

Các bước học

Đăng nhập để đánh dấu các bước đã hoàn thành.

  1. Bước 1: Ánh sáng cổ điển và thống kê photon

    khoảng 10 giờ

    Ôn quang học cổ điển (kết hợp, giao thoa, thăng giáng cường độ) rồi học thống kê photon: phân bố Poisson của ánh sáng kết hợp, Bose–Einstein của ánh sáng nhiệt, ánh sáng sub-Poisson và ảnh hưởng của hiệu suất lượng tử bộ tách sóng. Bài tập: mô phỏng đếm photon bằng Python cho ba loại nguồn và so sánh phương sai với trung bình.

  2. Bước 2: Lượng tử hóa trường: trạng thái Fock và trạng thái kết hợp

    khoảng 11 giờ

    Lượng tử hóa một mode trường điện từ, toán tử sinh và hủy photon, thăng giáng chân không; trạng thái Fock, trạng thái kết hợp và toán tử dịch chuyển. Bài tập: trong QuTiP, tạo trạng thái kết hợp |α⟩ với |α|² = 4, kiểm tra phân bố số photon Poisson và vẽ hàm Wigner của trạng thái kết hợp và trạng thái Fock |1⟩ (có vùng âm).

  3. Bước 3: Hàm tương quan bậc hai, bó chùm và phản bó chùm

    khoảng 10 giờ

    Học thí nghiệm Hanbury Brown – Twiss, hàm tương quan bậc hai g⁽²⁾(τ), bó chùm của ánh sáng nhiệt và phản bó chùm của nguồn đơn photon (nguyên tử đơn, chấm lượng tử). Bài tập: chứng minh bất đẳng thức cổ điển g⁽²⁾(0) ≥ 1; tính g⁽²⁾(0) cho trạng thái Fock |n⟩ (bằng 1 − 1/n) và cho hỗn hợp một photon với nền Poisson yếu.

  4. Bước 4: Trạng thái nén và đo homodyne

    khoảng 10 giờ

    Học thành phần vuông pha, trạng thái nén và cách tạo bằng quá trình tham số, đo homodyne cân bằng và chụp cắt lớp lượng tử; vì sao tổn hao làm giảm mức nén (tổn hao trộn chân không vào tín hiệu). Bài tập: trong QuTiP, nén chân không 6 dB, cho qua kênh tổn hao 20 % và tính lại mức nén; vẽ hàm Wigner trước và sau.

  5. Bước 5: Bộ tách chùm, giao thoa kế và hiệu ứng Hong–Ou–Mandel

    khoảng 9 giờ

    Mô tả lượng tử của bộ tách chùm và giao thoa kế Mach–Zehnder; giao thoa hai photon và vết lõm Hong–Ou–Mandel, điều kiện không phân biệt được về tần số, phân cực, mode không gian và thời điểm tới. Bài tập: tính xác suất trùng phùng ở đầu ra theo độ trễ cho hai photon có phổ Gauss, vẽ vết lõm HOM và giải thích vì sao độ rộng của nó bằng cỡ thời gian kết hợp.

  6. Bước 6: Dự án mô phỏng: nguồn đơn photon không lý tưởng

    khoảng 10 giờ

    Dự án bằng QuTiP và Python: mô hình hóa một nguồn đơn photon có xác suất phát hai photon nhỏ và độ không phân biệt được hữu hạn, rồi tính g⁽²⁾(0) và độ sâu vết lõm HOM tương ứng; thêm tổn hao và mất kết hợp để thấy các chỉ số giảm thế nào. Viết báo cáo ngắn so sánh với số liệu điển hình trong sách.

Khái niệm chính

Lượng tử hóa trường điện từ
Mỗi mode của trường được mô tả như một dao động tử điều hòa lượng tử với toán tử sinh, hủy photon và năng lượng ħω(n + 1/2); chân không vẫn có thăng giáng khác không.
Trạng thái Fock
Trạng thái |n⟩ có đúng n photon trong một mode; số photon xác định, pha bất định. Trạng thái một photon là tài nguyên của tính toán và truyền thông lượng tử quang.
Trạng thái kết hợp
Trạng thái riêng |α⟩ của toán tử hủy; số photon theo phân bố Poisson với trung bình |α|² và phương sai bằng trung bình. Laser xa trên ngưỡng cho ánh sáng gần trạng thái kết hợp.
Trạng thái nén
Trạng thái có phương sai của một thành phần vuông pha thấp hơn mức chân không, bù lại bằng thành phần kia; dùng để giảm nhiễu lượng tử trong đo lường, ví dụ ở LIGO từ năm 2019.
Thống kê photon
Phân bố số photon đếm được: Poisson cho trạng thái kết hợp, Bose–Einstein (phương sai n̄² + n̄) cho ánh sáng nhiệt, hẹp hơn Poisson (sub-Poisson) cho ánh sáng phi cổ điển.
Hàm tương quan bậc hai g⁽²⁾(τ)
Xác suất phát hiện hai photon cách nhau thời gian τ, chuẩn hóa theo cường độ. Tại τ = 0: ánh sáng nhiệt 2, trạng thái kết hợp 1, nguồn đơn photon lý tưởng 0.
Phản bó chùm photon
Hiện tượng g⁽²⁾(0) < 1, photon có xu hướng tới cách nhau; lý thuyết cổ điển không cho phép nên đây là bằng chứng ánh sáng phi cổ điển và là phép kiểm tra nguồn đơn photon.
Bộ tách chùm lượng tử
Phép biến đổi unita trộn hai mode vào thành hai mode ra; cổng để trống vẫn đưa chân không vào, nên mọi tổn hao tương đương một bộ tách chùm trộn thêm chân không vào tín hiệu.
Hiệu ứng Hong–Ou–Mandel
Hai photon không phân biệt được vào hai cổng của bộ tách chùm 50:50 luôn ra cùng một cổng; số đếm trùng phùng giảm về gần 0 tại độ trễ bằng 0 (vết lõm HOM), độ sâu đo mức không phân biệt được.
Đo homodyne cân bằng
Trộn tín hiệu với dao động nội mạnh cùng tần số trên bộ tách chùm 50:50 và lấy hiệu dòng hai photodiode; kết quả tỉ lệ với một thành phần vuông pha chọn bởi pha của dao động nội.
Hàm Wigner
Biểu diễn trạng thái trong không gian pha của hai thành phần vuông pha; có thể âm với trạng thái phi cổ điển như trạng thái Fock, và được dựng lại từ dữ liệu homodyne.

Học xong để làm gì

  • Nguồn và bộ tách sóng đơn photon cho tính toán lượng tử quang tử và phân phối khóa lượng tử
  • Ánh sáng nén trong máy dò sóng hấp dẫn và cảm biến quang học vượt giới hạn nhiễu lượng tử chuẩn
  • Kiểm tra độ không phân biệt được của photon bằng giao thoa HOM trong mạng lượng tử
  • Đo homodyne và chụp cắt lớp trạng thái trong quang học lượng tử biến liên tục
  • Nền lý thuyết cho đọc trạng thái qubit siêu dẫn và quang học lượng tử vi sóng trên chip

Câu hỏi thường gặp

Có cần cơ học lượng tử ở mức nào?

Cần dao động tử điều hòa với toán tử sinh, hủy, ký hiệu Dirac và phép đo, như trong chủ đề Cơ học lượng tử cho kỹ sư. Phần còn lại (lượng tử hóa trường, bộ tách chùm) được xây dựng trong chủ đề này.

Laser có phải là nguồn photon đơn không?

Không. Laser xa trên ngưỡng cho trạng thái gần kết hợp, số photon theo phân bố Poisson và g⁽²⁾(0) = 1; làm yếu laser vẫn giữ thống kê Poisson nên đôi khi có hai photon cùng lúc. Nguồn đơn photon thật cần g⁽²⁾(0) gần 0.

Tôi có thể làm thí nghiệm HOM ở nhà không?

Không nên. Thí nghiệm cần laser bơm công suất lớn, tinh thể phi tuyến, bộ tách sóng đơn photon và điện tử đếm trùng phùng, và chỉ được làm trong phòng thí nghiệm sau huấn luyện an toàn, có giám sát. Hãy mô phỏng vết lõm HOM bằng Python và xem dữ liệu đã công bố.

Nên đọc Fox hay Gerry – Knight?

Đọc Fox trước vì gắn với thí nghiệm và có bài tập rõ; dùng Gerry – Knight cho lượng tử hóa trường, trạng thái kết hợp, ánh sáng phi cổ điển và bộ tách chùm ở mức chặt chẽ hơn. Bài giảng MIT 6.974 miễn phí bổ sung phần trạng thái kết hợp.

Chủ đề này cần bao nhiêu giờ?

Khoảng 60 giờ là tối thiểu cho tự học có mô phỏng; một học phần đại học tương đương cần 120–150 giờ.

Chọn nguồn tự học

Bắt đầu với một giáo trình quang học lượng tử nhập môn thiên về thí nghiệm, sau đó một giáo trình chuẩn có đầy đủ phép tính lượng tử hóa trường; làm lại các phép tính thống kê photon và mô phỏng bộ tách chùm bằng Python.