Bỏ qua tới nội dung chính

Hướng dẫn học chủ đề

Phân phối khóa lượng tử

Nâng caokhoảng 60 giờ7 bước

Giao thức BB84 và E91, trạng thái mồi (decoy), MDI-QKD và QKD biến liên tục, chứng minh an toàn, các tấn công thực tế vào thiết bị, triển khai trên sợi quang và vệ tinh; so sánh với mật mã hậu lượng tử.

Bắt đầu học

Bạn sẽ học được gì

  • Trình bày giao thức BB84 và E91 và vai trò của sàng lọc, ước lượng QBER, sửa lỗi và khuếch đại quyền riêng tư
  • Định nghĩa an toàn khả hợp và giải thích vì sao cần phân tích kích thước hữu hạn
  • Tính tốc độ khóa tiệm cận theo QBER và tìm ngưỡng QBER mà khóa còn dương
  • Liệt kê các giả định an toàn của QKD, đặc biệt là kênh cổ điển xác thực và mô hình thiết bị
  • Giải thích vì sao có trạng thái mồi, MDI-QKD và QKD độc lập thiết bị như biện pháp đối phó với thiết bị không hoàn hảo
  • Ước lượng tốc độ khóa theo khoảng cách sợi quang và so với giới hạn PLOB
  • So sánh QKD với mật mã hậu lượng tử về giả định, chi phí và phạm vi áp dụng

Nên học trước

Giới thiệu

Phân phối khóa lượng tử (QKD) cho hai bên — thường gọi là Alice và Bob — tạo ra một khóa bí mật chung mà độ an toàn dựa trên các định luật lượng tử thay vì độ khó tính toán: kẻ nghe lén không thể đo trạng thái lượng tử mà không làm nhiễu nó, và không thể sao chép một trạng thái chưa biết. Từ giao thức BB84 (Bennett và Brassard, 1984) và E91 (Ekert, 1991), QKD đã thành các hệ thương mại trên sợi quang và được trình diễn qua vệ tinh. Chủ đề này dạy cả hai mặt: lý thuyết an toàn chặt chẽ, và khoảng cách giữa lý thuyết đó với thiết bị thật.

BB84 trong năm bước

  1. Alice gửi từng photon mã hóa một bit ngẫu nhiên trong một trong hai cơ sở ngẫu nhiên (thẳng hoặc chéo).
  2. Bob đo mỗi photon trong một cơ sở ngẫu nhiên; hai bên công bố cơ sở và giữ lại các lần trùng (sàng lọc).
  3. Họ so sánh một phần bit để ước lượng tỉ lệ lỗi bit lượng tử (QBER). Kẻ nghe lén đo rồi gửi lại theo cơ sở ngẫu nhiên sẽ gây QBER 25 %.
  4. Sửa lỗi qua kênh cổ điển để hai chuỗi bit giống nhau.
  5. Khuếch đại quyền riêng tư bằng hàm băm phổ quát, nén chuỗi xuống độ dài mà thông tin của kẻ nghe lén về nó gần như bằng không.

Với nguồn đơn photon lý tưởng và độ dài khóa vô hạn, tốc độ khóa theo chứng minh của Shor–Preskill là r = 1 − 2h(Q), với h là entropy nhị phân: khoảng 0,61 bit trên mỗi bit sàng lọc khi Q = 3 %, và bằng 0 khi Q vượt khoảng 11 %. Khóa hữu hạn cần phân tích kích thước hữu hạn và định nghĩa an toàn khả hợp (composable) để khóa dùng được trong mọi giao thức sau đó.

Các giả định an toàn

QKD chỉ an toàn khi: kênh cổ điển được xác thực (nên hai bên phải có sẵn một khóa ngắn — QKD là giao thức mở rộng khóa, không phải thay thế hoàn toàn mật mã cổ điển); thiết bị hoạt động đúng như mô hình trong chứng minh; phòng thí nghiệm của mỗi bên không rò thông tin; và có nguồn ngẫu nhiên thật. Lịch sử QKD cho thấy chỗ yếu thường nằm ở giả định thứ hai: laser phát xung yếu đôi khi chứa nhiều photon, detector có hành vi khác mô hình. Các biện pháp đối phó ra đời chính vì vậy — trạng thái mồi (decoy states) cho nguồn nhiều photon, QKD độc lập thiết bị đo (MDI-QKD) loại bỏ mọi kênh phụ ở detector, QKD độc lập thiết bị dựa trên vi phạm bất đẳng thức Bell, cùng với kiểm định và chứng nhận thiết bị. Chủ đề chỉ học các tấn công ở mức cần để hiểu vì sao có các biện pháp này.

Giới hạn khoảng cách và thực tế triển khai

Sợi quang ở 1550 nm suy hao khoảng 0,2 dB/km: sau 100 km chỉ còn 1 % photon tới nơi. Không thể khuếch đại tín hiệu lượng tử vì định lý không sao chép, và giới hạn PLOB cho thấy không giao thức điểm – điểm nào vượt được khoảng 1,44 η bit mỗi lần dùng kênh khi độ truyền η nhỏ. Các hướng vượt giới hạn: QKD trường song sinh, vệ tinh, và bộ lặp lượng tử (chủ đề sau). Nhiều cơ quan an ninh mạng, như NSA của Mỹ và NCSC của Anh, hiện khuyến nghị ưu tiên mật mã hậu lượng tử và chưa khuyến nghị QKD cho hệ thống của họ, vì QKD cần hạ tầng riêng, cần xác thực cổ điển và độ an toàn phụ thuộc nhiều vào cài đặt. Hãy hiểu cả hai để tư vấn đúng.

Học thế nào

Cần lý thuyết thông tin lượng tử (entropy, kênh), quang học lượng tử (photon, trạng thái kết hợp, detector) và mật mã cổ điển — chủ đề Cryptography. Sách chính là giáo trình của Vidick và Wehner; bài tổng quan dài của Pirandola và cộng sự bao phủ phần thực nghiệm. Các lab mô phỏng BB84, sửa lỗi và khuếch đại quyền riêng tư bằng Python; mọi thí nghiệm quang với laser chỉ làm trong phòng thí nghiệm có hướng dẫn. Ở Việt Nam, theo thông tin ĐHQGHN công bố ngày 3/9/2025, chương trình thạc sĩ Truyền thông lượng tử (cùng Trường Đại học Quốc tế và MTUCI) dự kiến tuyển sinh từ năm 2026; hãy xem thông báo tuyển sinh chính thức. Môn tương đương ở cao học cần 120–150 giờ.

Giáo trình & sách tham khảo

Xem tất cả trong tab Sách

Giáo trình chính

Introduction to Quantum Cryptography

Thomas Vidick, Stephanie Wehner · 2023

Có phíNâng caoTiếng Anh

Vì sao chọn: Giáo trình mật mã lượng tử của Thomas Vidick và Stephanie Wehner (Cambridge 2023), soạn từ khóa học trực tuyến của họ: nền mật mã, công cụ lượng tử, BB84, định lượng thông tin, khuếch đại quyền riêng tư, giao thức QKD, thiết bị không tin cậy và các giao thức ngoài QKD. Chọn làm sách chính vì trình bày chặt chẽ mà dễ tiếp cận; sách trả phí.

Nên đọc: Chương 1, 2, 4–10

Advances in Quantum Cryptography

Stefano Pirandola, Ulrik L. Andersen và 3 tác giả khác · 2020

Miễn phíNâng caoTiếng Anh

Bài tổng quan "Advances in Quantum Cryptography" của Pirandola và cộng sự (Advances in Optics and Photonics, 2020), miễn phí trên arXiv (giấy phép phân phối không độc quyền): QKD biến rời rạc và liên tục, QKD độc lập thiết bị, thực nghiệm, vệ tinh, tấn công thực tế và giới hạn điểm – điểm. Dài hơn 200 trang, đọc theo mục.

Nên đọc: Mục II–VII, X, XI (bản arXiv v1)

Các bước học

Đăng nhập để đánh dấu các bước đã hoàn thành.

  1. Bước 1: Nền mật mã: khóa, an toàn lý thuyết thông tin và xác thực

    khoảng 7 giờ

    Ôn nền tảng mật mã: mật mã một lần (one-time pad), an toàn lý thuyết thông tin so với an toàn tính toán, bài toán phân phối khóa, xác thực thông điệp bằng hàm băm phổ quát. Đọc tài liệu mật mã ứng dụng trên trang để nối với thực hành an toàn phần mềm. Bài tập: chứng minh one-time pad an toàn hoàn hảo và giải thích vì sao dùng lại khóa phá hỏng nó.

  2. Bước 2: Công cụ lượng tử, BB84 và sức mạnh của vướng víu

    khoảng 9 giờ

    Học các công cụ lượng tử cho mật mã, giao thức BB84 lý tưởng, E91 và tính một vợ một chồng (monogamy) của vướng víu lượng tử. Lab bằng Python: mô phỏng BB84 với 10 000 photon, thêm kẻ nghe lén đo rồi gửi lại theo cơ sở ngẫu nhiên và kiểm tra QBER tăng lên khoảng 25 %; thêm nhiễu kênh 2 % và vẽ QBER theo tỉ lệ photon bị chặn.

  3. Bước 3: Định lượng thông tin và khuếch đại quyền riêng tư

    khoảng 10 giờ

    Học min-entropy có điều kiện, trích xuất ngẫu nhiên, bổ đề băm còn dư và khuếch đại quyền riêng tư bằng hàm băm phổ quát hai. Lab: cài khuếch đại quyền riêng tư bằng ma trận Toeplitz ngẫu nhiên trên chuỗi bit từ bước 1, tính độ dài khóa cuối theo ước lượng min-entropy và tham số an toàn ε.

  4. Bước 4: Giao thức QKD đầy đủ và chứng minh an toàn

    khoảng 10 giờ

    Học cấu trúc đầy đủ của một giao thức QKD, sửa lỗi và rò thông tin, an toàn khả hợp, tốc độ khóa tiệm cận và phân tích kích thước hữu hạn. Bài tập: vẽ tốc độ khóa r = 1 − 2h(Q) theo QBER, tìm ngưỡng khoảng 11 %; thêm hệ số hiệu quả sửa lỗi 1,1 và xem ngưỡng giảm bao nhiêu; ước lượng độ dài khóa cuối cho khối 10⁶ bit sàng lọc.

  5. Bước 5: Triển khai thực tế: sợi quang, trạng thái mồi, CV-QKD và vệ tinh

    khoảng 10 giờ

    Học QKD biến rời rạc trong thực tế (nguồn laser suy giảm, detector đơn photon, trạng thái mồi), các giao thức thực nghiệm, QKD biến liên tục, QKD qua vệ tinh. Bài tập: với suy hao 0,2 dB/km, hiệu suất detector 20 % và tốc độ xung 1 GHz, tính số photon tới Bob mỗi giây ở 25, 50 và 100 km; so tốc độ khóa ước lượng với giới hạn PLOB.

    • Đọc: Mục III Overview of DV-QKD; Mục V Experimental DV-QKD protocols; Mục VI Satellite quantum communications; Mục VII Continuous-variable QKD — Advances in Quantum Cryptography
  6. Bước 6: Thiết bị không hoàn hảo và các biện pháp đối phó

    khoảng 8 giờ

    Học vì sao thiết bị thật lệch khỏi mô hình (xung nhiều photon, hiệu suất detector không đều, kênh phụ) ở mức khái niệm, và các biện pháp đối phó: trạng thái mồi, MDI-QKD, QKD độc lập thiết bị, kiểm định thiết bị; giới hạn cơ bản của QKD điểm – điểm. Bài tập: lập bảng giả định – rủi ro – biện pháp cho một hệ BB84 thương mại, chỉ dựa trên tài liệu đã công bố.

  7. Bước 7: Dự án: QKD trong một hệ thống an ninh thực

    khoảng 6 giờ

    Tìm hiểu các ứng dụng của mật mã lượng tử ngoài phân phối khóa và vị trí của QKD trong hạ tầng: quản lý khóa, nút tin cậy, kết hợp với mật mã cổ điển và hậu lượng tử. Dự án: viết đề xuất bốn trang cho một mạng liên kết hai trung tâm dữ liệu cách nhau 40 km — so sánh phương án QKD, mật mã hậu lượng tử và kết hợp cả hai về giả định an toàn, chi phí, rủi ro vận hành — và nêu rõ khuyến nghị của NSA, NCSC.

Khái niệm chính

BB84
Giao thức QKD đầu tiên (Bennett và Brassard, 1984): mã hóa bit ngẫu nhiên trong hai cơ sở không trực giao ngẫu nhiên, an toàn nhờ việc đo làm nhiễu trạng thái và định lý không sao chép.
E91
Giao thức của Ekert (1991) dùng cặp photon vướng víu lượng tử; kiểm tra vi phạm bất đẳng thức Bell để phát hiện nghe lén, là tiền thân của QKD độc lập thiết bị.
QBER
Tỉ lệ lỗi bit lượng tử sau sàng lọc; dùng để ước lượng thông tin kẻ nghe lén có thể có. Với BB84 một chiều, khóa tiệm cận dương khi QBER dưới khoảng 11 %.
Sửa lỗi và rò thông tin
Hai bên trao đổi thông tin chẵn lẻ qua kênh công khai để làm hai chuỗi bit giống nhau; lượng thông tin công bố phải trừ vào độ dài khóa cuối.
Khuếch đại quyền riêng tư
Nén chuỗi bit bằng hàm băm phổ quát hai (ví dụ ma trận Toeplitz ngẫu nhiên) xuống độ dài cỡ min-entropy có điều kiện, để khóa gần như độc lập với thông tin của kẻ nghe lén.
An toàn khả hợp
Định nghĩa an toàn bảo đảm khóa sinh ra dùng được trong bất kỳ giao thức nào sau đó với sai lệch tối đa ε so với khóa lý tưởng.
Kênh cổ điển xác thực
Kênh công khai mà kẻ nghe lén đọc được nhưng không sửa được; cần một khóa chia sẻ trước để xác thực, nên QKD là giao thức mở rộng khóa.
Trạng thái mồi
Alice xen ngẫu nhiên các xung có cường độ khác nhau để ước lượng riêng hiệu ứng của xung một photon, vô hiệu hóa lợi thế của kẻ nghe lén với các xung nhiều photon từ laser suy giảm.
MDI-QKD
QKD độc lập thiết bị đo: cả Alice và Bob gửi photon tới một nút đo trung gian không cần tin cậy, loại bỏ mọi kênh phụ ở detector.
QKD độc lập thiết bị
Độ an toàn chỉ dựa trên thống kê vi phạm bất đẳng thức Bell quan sát được, không cần mô hình thiết bị; rất khó thực hiện vì cần hiệu suất phát hiện cao.
CV-QKD
QKD biến liên tục mã hóa khóa vào biên độ và pha của trạng thái kết hợp và đo bằng tách sóng kết hợp (homodyne/heterodyne); dùng linh kiện viễn thông tiêu chuẩn.
Giới hạn PLOB
Tốc độ khóa tối đa của mọi giao thức điểm – điểm không có bộ lặp qua kênh mất mát độ truyền η là −log2(1 − η), xấp xỉ 1,44 η khi η nhỏ.

Học xong để làm gì

  • Mạng truyền dẫn khóa cho trung tâm dữ liệu, ngân hàng và hạ tầng trọng yếu nơi có sợi quang riêng
  • Kỹ sư phát triển và kiểm định hệ QKD, detector và nguồn photon
  • Đánh giá an toàn và chứng nhận thiết bị mật mã lượng tử
  • Liên lạc lượng tử qua vệ tinh và mạng lượng tử tương lai
  • Tư vấn chiến lược an toàn thông tin kết hợp QKD và mật mã hậu lượng tử

Câu hỏi thường gặp

QKD có an toàn tuyệt đối không?

Giao thức lý tưởng có chứng minh an toàn trước kẻ nghe lén có năng lực tính toán tùy ý, nhưng chỉ dưới các giả định: kênh cổ điển được xác thực, thiết bị đúng mô hình, phòng thí nghiệm không rò rỉ. Nhiều điểm yếu trong quá khứ đến từ thiết bị không khớp mô hình, vì vậy mới có trạng thái mồi, MDI-QKD và chứng nhận thiết bị.

Có QKD rồi thì còn cần mật mã hậu lượng tử không?

Có. QKD cần sợi quang hoặc đường quang riêng, khoảng cách bị giới hạn và vẫn cần xác thực cổ điển. Mật mã hậu lượng tử chạy trên hạ tầng Internet hiện có. NSA và NCSC hiện khuyến nghị ưu tiên mật mã hậu lượng tử; QKD phù hợp cho một số liên kết đặc thù.

Học chủ đề này có phải học cách tấn công không?

Không. Chủ đề chỉ mô tả các lớp tấn công đã công bố ở mức cần để hiểu các biện pháp đối phó và giả định an toàn. Mọi bài lab là mô phỏng trên máy của bạn. Kiểm thử thiết bị thật chỉ được làm trong khuôn khổ nghiên cứu hoặc kiểm định có phép của chủ thiết bị.

Vì sao không dùng bộ khuếch đại quang để QKD đi xa hơn?

Bộ khuếch đại sẽ phải sao chép trạng thái lượng tử chưa biết, điều mà định lý không sao chép cấm, và nhiễu thêm vào sẽ phá mã hóa. Muốn đi xa phải dùng nút tin cậy, vệ tinh, QKD trường song sinh hoặc bộ lặp lượng tử.

Ở Việt Nam có nơi học sâu về QKD không?

Theo thông tin ĐHQGHN công bố ngày 3/9/2025, chương trình thạc sĩ Truyền thông lượng tử dự kiến tuyển sinh từ năm 2026, phối hợp giữa Trường Đại học Quốc tế và Đại học Kỹ thuật Truyền thông và Tin học Moskva (MTUCI). Hãy theo dõi thông báo tuyển sinh chính thức để biết điều kiện cụ thể.

Chọn nguồn tự học

Dùng một giáo trình mật mã lượng tử hiện đại cho phần chứng minh an toàn, đọc kèm bài tổng quan về tiến bộ trong mật mã lượng tử cho phần công nghệ; mô phỏng BB84 với nhiễu và kẻ nghe lén để tính tỉ lệ lỗi.