Bạn sẽ học được gì
- Viết độ phân cực phi tuyến qua χ⁽²⁾ và χ⁽³⁾, phân biệt vật liệu có χ⁽²⁾ và các quá trình bậc ba trong mọi vật liệu
- Giải thích điều kiện khớp pha, khớp pha lưỡng chiết và tựa khớp pha; tính chu kỳ đảo miền cho một quá trình cho trước
- Mô tả nguồn cặp photon bằng SPDC và trộn bốn sóng tự phát, nguồn báo trước, đánh đổi giữa tốc độ và xác suất cặp đôi
- So sánh SPAD và SNSPD theo hiệu suất lượng tử, đếm tối và độ rung thời gian
- Mô tả các khối quang tử tích hợp (ống dẫn sóng, bộ ghép định hướng, Mach–Zehnder, vi cộng hưởng vòng) và so sánh các nền tảng Si, SiN, LiNbO₃, InP
- Ước lượng ngân sách tổn hao của một mạch quang tử lượng tử và mô phỏng mạch bằng Python
Nên học trước
Giới thiệu
Quang phi tuyến và quang tử lượng tử tích hợp trả lời hai câu hỏi kỹ thuật của công nghệ lượng tử dùng ánh sáng: làm sao tạo ra photon đơn và cặp photon vướng víu lượng tử, và làm sao đưa hàng trăm bộ tách chùm, bộ dịch pha, nguồn và bộ tách sóng lên một con chip. Phần đầu dựa trên giáo trình Nonlinear Optics của Robert Boyd; phần sau dựa trên sách thiết kế quang tử silic của Chrostowski và Hochberg, nối sang chế tạo ở lộ trình Kỹ thuật bán dẫn.
Quang phi tuyến bậc hai và bậc ba
Với trường mạnh, độ phân cực của môi trường có thêm các số hạng bậc cao: P = ε₀(χ⁽¹⁾E + χ⁽²⁾E² + χ⁽³⁾E³ + …). χ⁽²⁾ chỉ khác không trong tinh thể không có tâm đối xứng (LiNbO₃, KTP, BBO), cho tạo sóng hài bậc hai, tạo tần tổng, tần hiệu và biến đổi tham số. χ⁽³⁾ có trong mọi vật liệu, kể cả silic, SiN và thủy tinh: hiệu ứng Kerr (chiết suất phụ thuộc cường độ), tự điều biến pha và trộn bốn sóng. Quá trình chỉ hiệu quả khi khớp pha (Δk = 0), tức sóng tạo ra ở mọi vị trí cộng pha với nhau. Người ta khớp pha bằng lưỡng chiết của tinh thể hoặc bằng tựa khớp pha: đảo chiều miền phân cực tuần hoàn (PPLN, PPKTP) với chu kỳ Λ = 2π/Δk, cỡ 7 µm khi nhân đôi tần số 1064 nm trong PPLN.
Nguồn cặp photon và nguồn đơn photon
Trong biến đổi tham số tự phát (SPDC), một photon bơm tách thành hai photon tín hiệu và phụ, với năng lượng bảo toàn (ωp = ωs + ωi) và động lượng bảo toàn (khớp pha). Trong ống dẫn sóng χ⁽³⁾, trộn bốn sóng tự phát biến hai photon bơm thành một cặp. Phát hiện một photon của cặp báo trước sự có mặt của photon kia (nguồn báo trước), và SPDC loại II (với bố trí hình học hoặc giao thoa thích hợp) cho cặp vướng víu lượng tử về phân cực. Các nguồn này mang tính xác suất: muốn ít cặp đôi, xác suất tạo cặp mỗi xung phải giữ nhỏ (cỡ vài phần trăm), nên người ta ghép nhiều nguồn song song. Nguồn gần tất định dùng chấm lượng tử trong vi hốc, tận dụng hiệu ứng Purcell để tăng tốc độ phát và hướng photon vào một mode.
Bộ tách sóng đơn photon
SPAD silic tốt cho ánh sáng nhìn thấy; SPAD InGaAs dùng ở 1550 nm nhưng có đếm tối lớn hơn. Bộ tách sóng đơn photon dây nano siêu dẫn (SNSPD) làm việc ở vài kelvin, đạt hiệu suất lượng tử trên 90 % ở 1550 nm, đếm tối thấp và độ rung thời gian vài chục picô giây — lựa chọn hàng đầu cho quang học lượng tử và QKD.
Quang tử tích hợp
Trên chip, ống dẫn sóng thay đường truyền trong không khí, bộ ghép định hướng đóng vai bộ tách chùm, giao thoa kế Mach–Zehnder có bộ dịch pha nhiệt – quang tạo phép biến đổi unita lập trình được (lưới Reck hoặc Clements), vi cộng hưởng vòng có khoảng phổ tự do c/(ng·L) làm bộ lọc và tăng cường trộn bốn sóng. Mỗi nền tảng có thế mạnh riêng: silic nhỏ gọn, tương thích CMOS nhưng hấp thụ hai photon ở 1550 nm và không có χ⁽²⁾; SiN tổn hao thấp, trong suốt dải rộng; màng mỏng LiNbO₃ có χ⁽²⁾ và bộ điều biến điện – quang nhanh; InP tích hợp được laser. Kẻ thù chính là tổn hao: mỗi 3 dB mất một nửa số photon, và tổn hao nhân lên qua từng linh kiện.
An toàn
Thí nghiệm thật dùng laser bơm công suất lớn (thường loại 3B/4, có bước sóng không nhìn thấy như 1550 nm), tinh thể có thể hỏng do cường độ cao, hệ làm lạnh cho SNSPD, và chế tạo chip trong phòng sạch với hóa chất nguy hiểm. Tất cả chỉ làm trong phòng thí nghiệm hoặc phòng sạch của trường, sau huấn luyện an toàn, có giám sát và đeo kính bảo hộ đúng bước sóng. Khi tự học, thực hành bằng mô phỏng: tính khớp pha và phổ cặp photon bằng Python, mô phỏng ống dẫn sóng bằng Meep (FDTD mã nguồn mở), vẽ mạch bằng gdsfactory.
Học thế nào
Học xong Vật lý laser và quang tử học và Quang học lượng tử. Đọc Boyd cho phần phi tuyến, sách của Chrostowski cho phần tích hợp; phía chế tạo xem Linh kiện quang điện tử và Nhập môn công nghệ vi chế tạo. Số giờ ở đây là tối thiểu; một học phần đại học tương đương cần 120–150 giờ. Tiếp theo là Tính toán lượng tử quang tử.
Giáo trình & sách tham khảo
Xem tất cả trong tab SáchGiáo trình chính
Nonlinear Optics
Robert W. Boyd · 2019
Vì sao chọn: Nonlinear Optics của Robert Boyd (bản 4, Academic Press): giáo trình chuẩn về độ cảm phi tuyến, phương trình sóng phi tuyến, khớp pha, biến đổi tham số, chiết suất phụ thuộc cường độ và trộn bốn sóng. Sách trả phí.
Nên đọc: Chương 1, 2, 4, 7
Silicon Photonics Design: From Devices to Systems
Lukas Chrostowski, Michael Hochberg · 2015
Sách thiết kế quang tử của Lukas Chrostowski và Michael Hochberg (Cambridge): vật liệu và ống dẫn sóng, các khối cơ bản, ghép vào – ra, chế tạo qua foundry, đo kiểm và đóng gói; dùng cho phần tích hợp. Sách trả phí.
Nên đọc: Chương 3–5, 11, 12
Các bước học
Đăng nhập để đánh dấu các bước đã hoàn thành.
Bước 1: Độ cảm phi tuyến và phương trình sóng phi tuyến
khoảng 10 giờHọc độ cảm phi tuyến χ⁽²⁾ và χ⁽³⁾, tính đối xứng và vì sao môi trường có tâm đối xứng không có χ⁽²⁾; phương trình sóng ghép cho tạo tần tổng, tần hiệu và sóng hài bậc hai. Bài tập: giải số phương trình ghép cho sóng hài bậc hai với và không có khớp pha, vẽ công suất sóng hài theo quãng đường.
- Đọc: Chương 1 The Nonlinear Optical Susceptibility; Chương 2 Wave-Equation Description of Nonlinear Optical Interactions — Nonlinear Optics
Bước 2: Khớp pha và tựa khớp pha
khoảng 10 giờHọc khớp pha lưỡng chiết, độ dài kết hợp và tựa khớp pha bằng đảo miền tuần hoàn; biến đổi tham số và khuếch đại tham số. Bài tập: từ công thức chiết suất Sellmeier của LiNbO₃ (lấy từ tài liệu đã công bố), tính chu kỳ đảo miền cho nhân đôi tần số 1064 nm và cho SPDC 775 nm → 1550 nm.
- Đọc: Chương 2 Wave-Equation Description of Nonlinear Optical Interactions (phần khớp pha, tựa khớp pha, khuếch đại tham số) — Nonlinear Optics
Bước 3: Hiệu ứng Kerr và trộn bốn sóng
khoảng 9 giờHọc chiết suất phụ thuộc cường độ, tự điều biến pha, điều biến pha chéo và trộn bốn sóng; hấp thụ hai photon trong silic ở 1550 nm. Bài tập: ước lượng độ dịch pha phi tuyến trong ống dẫn sóng SiN dài 1 cm với công suất bơm 100 mW, và giải thích vì sao vi cộng hưởng vòng tăng hiệu quả trộn bốn sóng.
- Đọc: Chương 4 The Intensity-Dependent Refractive Index; Chương 7 Processes Resulting from the Intensity-Dependent Refractive Index — Nonlinear Optics
Bước 4: Nguồn cặp photon, nguồn đơn photon và bộ tách sóng
khoảng 11 giờHọc SPDC và trộn bốn sóng tự phát như nguồn cặp photon; nguồn báo trước, xác suất cặp đôi, độ tinh khiết phổ; nguồn chấm lượng tử trong vi hốc; SPAD và SNSPD. Đọc thêm bài tổng quan về công nghệ lượng tử quang tử tích hợp của Wang và cộng sự (Nature Photonics, 2020). Bài tập: với xác suất tạo cặp p mỗi xung (phân bố nhiệt), tính tỉ lệ sự kiện hai cặp và g⁽²⁾(0) báo trước theo p.
- Đọc: Chương 2 (phần tạo tần hiệu và khuếch đại tham số, nền của SPDC) — Nonlinear Optics
Bước 5: Khối quang tử tích hợp: ống dẫn sóng, bộ ghép, vi cộng hưởng
khoảng 10 giờHọc vật liệu và ống dẫn sóng, mode dẫn và chiết suất nhóm, bộ ghép định hướng, giao thoa kế Mach–Zehnder, vi cộng hưởng vòng, bộ ghép cách tử và ghép vào – ra. Bài tập: mô phỏng mode của ống dẫn sóng bằng Meep; tính khoảng phổ tự do của vòng bán kính 20 µm với chiết suất nhóm 4,2; dựng mạch Mach–Zehnder bằng gdsfactory.
- Đọc: Chương 3 Optical Materials and Waveguides; Chương 4 Fundamental Building Blocks; Chương 5 Optical I/O — Silicon Photonics Design: From Devices to Systems
Bước 6: Chế tạo, đo kiểm và dự án mạch lượng tử
khoảng 10 giờHọc luồng chế tạo qua foundry, dung sai chế tạo và cách đo kiểm, đóng gói chip quang tử. Dự án: bằng Python, lập ma trận unita của một lưới Mach–Zehnder 4 mode theo sắp xếp Clements, mô phỏng giao thoa HOM trên chip và thêm tổn hao từng linh kiện để lập ngân sách tổn hao. Chế tạo và đo thật chỉ trong phòng sạch, phòng thí nghiệm, sau huấn luyện và có giám sát.
- Đọc: Chương 11 Fabrication; Chương 12 Testing and packaging — Silicon Photonics Design: From Devices to Systems
Khái niệm chính
- Độ cảm phi tuyến χ⁽²⁾ và χ⁽³⁾
- Các hệ số bậc cao trong độ phân cực P = ε₀(χ⁽¹⁾E + χ⁽²⁾E² + χ⁽³⁾E³ + …); χ⁽²⁾ chỉ khác không trong tinh thể không có tâm đối xứng, χ⁽³⁾ có trong mọi vật liệu.
- Khớp pha
- Điều kiện Δk = 0 để sóng tạo ra ở mọi điểm dọc môi trường cộng pha với nhau; không khớp pha, năng lượng chỉ dao động qua lại trên độ dài kết hợp π/Δk.
- Tựa khớp pha
- Đảo chiều miền phân cực của tinh thể tuần hoàn với chu kỳ Λ = 2π/Δk (PPLN, PPKTP) để bù lệch pha; cho phép dùng hệ số phi tuyến lớn nhất và chọn bước sóng tự do.
- Biến đổi tham số tự phát (SPDC)
- Quá trình χ⁽²⁾ trong đó một photon bơm tách thành cặp photon tín hiệu và phụ, bảo toàn năng lượng và động lượng; nguồn phổ biến của cặp photon vướng víu lượng tử và photon báo trước.
- Trộn bốn sóng tự phát
- Quá trình χ⁽³⁾ trong ống dẫn sóng hoặc vi cộng hưởng: hai photon bơm biến thành một cặp photon; dùng trên chip silic và SiN vốn không có χ⁽²⁾.
- Nguồn photon báo trước
- Phát hiện một photon của cặp để biết chắc photon kia có mặt; mang tính xác suất, nên xác suất tạo cặp mỗi xung phải nhỏ để hạn chế cặp đôi, dẫn tới ghép nhiều nguồn song song.
- Nguồn đơn photon chấm lượng tử
- Chấm lượng tử bán dẫn trong vi hốc phát gần tất định một photon mỗi lần kích thích; hiệu ứng Purcell tăng tốc độ phát và hướng photon vào một mode, cải thiện độ không phân biệt được.
- SNSPD
- Bộ tách sóng đơn photon dây nano siêu dẫn, làm việc ở vài kelvin; hiệu suất lượng tử trên 90 % ở 1550 nm, đếm tối thấp, độ rung thời gian vài chục picô giây.
- Bộ ghép định hướng
- Hai ống dẫn sóng đặt gần nhau trao đổi năng lượng qua trường tắt dần; chọn độ dài ghép để có tỉ lệ chia 50:50, đóng vai bộ tách chùm trên chip.
- Lưới Mach–Zehnder lập trình được
- Mạng các giao thoa kế Mach–Zehnder có bộ dịch pha (sắp xếp Reck hoặc Clements) thực hiện được mọi phép biến đổi unita trên N mode; lõi của bộ xử lý quang tử.
- Vi cộng hưởng vòng
- Ống dẫn sóng khép kín ghép với ống thẳng; cộng hưởng cách nhau khoảng phổ tự do c/(ng·L), dùng làm bộ lọc và tăng cường trộn bốn sóng nhờ trường tích tụ trong vòng.
- Ngân sách tổn hao
- Tổng tổn hao (dB) qua bộ ghép vào – ra, ống dẫn sóng, linh kiện và bộ tách sóng; với photon, mỗi 3 dB mất một nửa số sự kiện, và xác suất n photon cùng sống sót giảm theo lũy thừa n.
Học xong để làm gì
- Nguồn cặp photon vướng víu lượng tử cho phân phối khóa lượng tử và mạng lượng tử
- Bộ xử lý quang tử lượng tử tích hợp và máy lấy mẫu boson
- Bộ chuyển đổi tần số lượng tử nối qubit với sợi quang viễn thông
- Lược tần số quang trên chip và bộ điều biến điện – quang tốc độ cao cho đo lường và truyền thông
- Thiết kế mạch quang tử qua dịch vụ foundry theo mô hình không nhà máy
Câu hỏi thường gặp
Vì sao silic không dùng được cho SPDC?
Silic có cấu trúc tinh thể có tâm đối xứng nên χ⁽²⁾ của khối silic bằng không; chip silic tạo cặp photon bằng trộn bốn sóng tự phát (χ⁽³⁾). Muốn có χ⁽²⁾ trên chip, người ta dùng màng mỏng LiNbO₃ hoặc vật liệu bán dẫn III-V.
Có cần học chế tạo bán dẫn không?
Không bắt buộc để thiết kế, vì đa số nhóm gửi thiết kế tới foundry. Nhưng hiểu quang khắc, ăn mòn và dung sai chế tạo giúp thiết kế bền vững; chủ đề Nhập môn công nghệ vi chế tạo của lộ trình Kỹ thuật bán dẫn là điểm bắt đầu tốt.
Tôi có thể làm thí nghiệm SPDC ở nhà không?
Không. Cần laser bơm công suất lớn, tinh thể phi tuyến, bộ tách sóng đơn photon và điện tử đếm trùng phùng; chỉ làm trong phòng thí nghiệm, sau huấn luyện an toàn, có giám sát và đeo kính bảo hộ đúng bước sóng. Hãy mô phỏng khớp pha và phổ cặp photon bằng Python.
Nên đọc sách nào?
Boyd là sách chuẩn về quang phi tuyến; đọc các chương về độ cảm phi tuyến, phương trình sóng và chiết suất phụ thuộc cường độ. Sách của Chrostowski và Hochberg dạy thiết kế mạch quang tử trên nền silic từ ống dẫn sóng tới đo kiểm; phần lượng tử bổ sung bằng các bài tổng quan về quang tử lượng tử tích hợp.
Chủ đề này cần bao nhiêu giờ?
Khoảng 60 giờ là tối thiểu cho tự học có mô phỏng; một học phần đại học tương đương cần 120–150 giờ.

