Bạn sẽ học được gì
- Biểu diễn trạng thái nhiều qubit bằng tích tensor, tính kết quả của mạch và xác suất đo bằng ma trận
- Sử dụng thành thạo các cổng Pauli, H, S, T, cổng quay, CNOT, CZ và dựng mạch khả nghịch cho hàm cổ điển
- Chứng minh định lý không sao chép cho trạng thái chưa biết và giải thích giới hạn của nó
- Trình bày dịch chuyển lượng tử, mã hóa siêu đặc và trò chơi CHSH, tính giá trị CHSH cổ điển tối đa 2 và lượng tử tối đa 2√2
- Giải thích tính phổ dụng của tập cổng hữu hạn, ý nghĩa và giới hạn của định lý Solovay–Kitaev
- Mô tả cách cổng được hiện thực bằng xung trên qubit siêu dẫn và ion bẫy, và ước lượng sai số cổng từ thời gian cổng và thời gian kết hợp
- Chạy mạch Bell và CHSH trên trình mô phỏng và trên phần cứng đám mây, giải thích khác biệt do nhiễu
Nên học trước
Giới thiệu
Cơ sở tính toán lượng tử là ngữ pháp của cả nhóm Quantum Computing: qubit, cổng, mạch, phép đo, vướng víu lượng tử và các giao thức nền tảng. Chủ đề theo MIT 8.370 (Quantum Information Science I), UC Berkeley C191 và khóa Understanding Quantum Information and Computation của John Watrous, với một điểm khác: ở mỗi bước, ta hỏi thêm cổng này được hiện thực bằng xung vật lý nào, và nhiễu vào từ đâu.
Chủ đề dùng chung môn học với lộ trình Khoa học máy tính. Góc nhìn lý thuyết thông tin và khoa học máy tính có ở Quantum Information Science and Technology.
Trạng thái, phép đo và cổng
Một qubit là vectơ đơn vị trong không gian phức hai chiều; n qubit là vectơ trong không gian 2ⁿ chiều, dựng bằng tích tensor ⊗. Phép đo trong cơ sở tính toán cho mỗi chuỗi bit một xác suất bằng bình phương độ lớn biên độ. Cổng lượng tử là ma trận unita: Pauli X, Y, Z, Hadamard H, cổng pha S và T, cổng quay Rx(θ), Ry(θ), Rz(θ) cho một qubit; CNOT và CZ cho hai qubit. Vì mọi cổng đều khả nghịch, một phép tính lượng tử không được xóa thông tin giữa chừng; muốn tính một hàm cổ điển f, ta dùng mạch khả nghịch |x⟩|y⟩ → |x⟩|y ⊕ f(x)⟩.
Vướng víu lượng tử và các giao thức nền tảng
Mạch H rồi CNOT biến |00⟩ thành trạng thái Bell (|00⟩ + |11⟩)/√2, không viết được thành tích của hai trạng thái một qubit. Trên nền đó có bốn kết quả kinh điển:
- Định lý không sao chép: không có phép biến đổi lượng tử nào sao chép được một trạng thái chưa biết bất kỳ; các trạng thái trực giao đã biết thì vẫn sao chép được.
- Dịch chuyển lượng tử: một cặp Bell dùng chung cộng hai bit cổ điển đủ để chuyển trạng thái của một qubit; không có thông tin nào đi nhanh hơn ánh sáng vì phải chờ hai bit đó.
- Mã hóa siêu đặc: ngược lại, gửi một qubit của cặp Bell dùng chung truyền được hai bit cổ điển.
- Trò chơi CHSH: với chiến lược cổ điển (biến ẩn cục bộ), đại lượng CHSH không vượt quá 2; với trạng thái vướng víu lượng tử, cơ học lượng tử cho phép tới 2√2 ≈ 2,83 (giới hạn Tsirelson). Các thí nghiệm Bell không kẽ hở năm 2015 xác nhận vi phạm này (ở Delft, giá trị CHSH đo được khoảng 2,4).
Tính phổ dụng
Một tập nhỏ như {H, T, CNOT} đủ để xấp xỉ mọi phép biến đổi unita với độ chính xác tùy ý (định lý Solovay–Kitaev cho biết chi phí chỉ tăng theo đa thức của log(1/ε)). Nhưng xấp xỉ một unita bất kỳ trên n qubit nói chung cần số cổng tăng theo hàm mũ của n: tính phổ dụng không có nghĩa mọi phép tính đều nhanh.
Góc nhìn kỹ sư: cổng là xung
Trên qubit siêu dẫn, cổng một qubit là một xung vi sóng dài cỡ vài chục nano giây (một phép quay Rabi), cổng Rz thường chỉ là cập nhật pha trong phần mềm, còn cổng hai qubit dài cỡ một trăm tới vài trăm nano giây. Trên ion bẫy, cổng là xung laser dài cỡ micro giây. Nhiễu vào từ ba nơi: mất kết hợp trong lúc chờ (T1, T2), sai số điều khiển (biên độ, tần số, thời gian xung lệch) và lỗi đọc trạng thái. Một ước lượng thô: sai số mỗi cổng không nhỏ hơn cỡ tỉ số thời gian cổng trên thời gian kết hợp; với cổng 50 ns và T2 cỡ 100 µs, giới hạn đó cỡ 10⁻³ trên mỗi cổng. Đó là lý do bộ biên dịch mạch luôn tìm cách giảm số cổng hai qubit và độ sâu mạch.
Nên học thế nào
- Sách chính là giáo trình của John Watrous (CC BY-SA 4.0), đọc song song bài học tương tác và video của khóa Basics of Quantum Information trên IBM Quantum Learning; chương 4–5 của Nielsen – Chuang và ghi chép Ph219 của Preskill dùng khi cần thêm chiều sâu.
- Tính tay rồi kiểm bằng máy: mỗi mạch nhỏ nên tính bằng ma trận, rồi kiểm bằng Qiskit hoặc NumPy.
- Dùng khóa học trên trang: khóa Nhập môn Khoa học Thông tin Lượng tử gồm các bài về qubit, cổng, vướng víu lượng tử và thuật toán, hợp để ôn nhanh.
- Chạy trên máy thật: gói miễn phí của IBM Quantum tại thời điểm viết (9/2026) cho tối đa 10 phút thời gian chạy mỗi tháng — đủ cho vài thí nghiệm Bell và CHSH; điều khoản có thể thay đổi.
Học xong, đi tiếp tới Thuật toán lượng tử, Lập trình lượng tử và Sửa lỗi lượng tử.
Giáo trình & sách tham khảo
Xem tất cả trong tab SáchGiáo trình chính
Understanding Quantum Information and Computation
John Watrous · 2025
Vì sao chọn: Giáo trình thông tin và tính toán lượng tử của John Watrous (CC BY-SA 4.0), 16 bài, cùng nội dung với các khóa Basics of Quantum Information và General formulation of quantum information trên IBM Quantum Learning (có video). Chọn làm sách chính vì miễn phí, chặt chẽ và có bài tập Qiskit đi kèm.
Nên đọc: Bài 1–4, 9–10
Introduction to Classical and Quantum Computing
Thomas G. Wong · 2022
Giáo trình của Thomas Wong giải thích chậm và nhiều bài tập, chỉ cần lượng giác làm nền; PDF miễn phí do tác giả phát hành, không ghi giấy phép mở. Dùng khi bài của Watrous quá nhanh; số chương chưa đối chiếu với mục lục chính thức nên không ghi.
Quantum Computing: Lecture Notes
Ronald de Wolf · 2026
Ghi chép bài giảng của Ronald de Wolf (arXiv, cập nhật nhiều lần), ngắn gọn và có bài tập: mô hình mạch, thuật toán, độ phức tạp truy vấn, sửa lỗi. Miễn phí; arXiv chỉ ghi giấy phép phân phối không độc quyền. Số chương thay đổi theo phiên bản nên không ghi.
Quantum Computer Science: An Introduction
N. David Mermin · 2007
Sách mỏng của David Mermin viết cho người học khoa học máy tính: qubit, cổng, các giao thức và thuật toán chính, trình bày gọn không cần nền vật lý. Sách trả phí; số chương chưa đối chiếu với mục lục chính thức nên không ghi.
Ghi chép Ph219/CS219 của John Preskill (miễn phí, trang không ghi giấy phép mở). Ở chủ đề này dùng chương về phép đo và tiến hóa tổng quát, chương vướng víu lượng tử và chương mạch cổ điển – lượng tử; các chương sau dùng lại ở thuật toán và sửa lỗi lượng tử.
Nên đọc: Chương 3–5
Quantum Computation and Quantum Information
Michael A. Nielsen, Isaac L. Chuang · 2010 · Bản kỷ niệm 10 năm
Giáo trình chuẩn của Nielsen và Chuang (bản kỷ niệm 10 năm, Cambridge University Press); ở đây chỉ dùng chương mạch lượng tử (cổng, tính phổ dụng, phép đo). Sách trả phí, dùng làm tài liệu tra cứu suốt nhóm Quantum Computing.
Nên đọc: Chương 4
Các bước học
Đăng nhập để đánh dấu các bước đã hoàn thành.
Bước 1: Một qubit: trạng thái, phép đo và cổng
khoảng 9 giờHọc mô tả thông tin cổ điển bằng vectơ xác suất rồi chuyển sang vectơ trạng thái lượng tử, phép đo cơ sở tính toán, cổng unita một qubit và quả cầu Bloch. Đọc bài Qubit và nguyên lý chồng chập của khóa Nhập môn Khoa học Thông tin Lượng tử trên trang. Bài tập: kiểm chứng bằng tay HZH = X và HXH = Z; viết Rx(θ) dưới dạng ma trận và tính xác suất đo 1 sau Rx(θ)|0⟩; kiểm lại bằng Qiskit với 4.000 shot và so độ lệch với 1/√4000.
- Đọc: Bài 1 Single systems — Understanding Quantum Information and Computation
Bước 2: Nhiều qubit, tích tensor và vướng víu lượng tử
khoảng 9 giờHọc tích tensor, trạng thái tích và trạng thái vướng víu lượng tử, phép đo một phần, bốn trạng thái Bell. Đọc bài Vướng víu lượng tử (Entanglement) và làm bài tập thực hành đi kèm trên trang. Bài tập: chứng minh (|00⟩ + |11⟩)/√2 không viết được thành tích; tính trạng thái của qubit còn lại sau khi đo qubit thứ nhất; viết hàm NumPy dựng ma trận của cổng một qubit tác động lên qubit thứ k trong n qubit.
- Đọc: Bài 2 Multiple systems — Understanding Quantum Information and Computation
Bước 3: Mạch lượng tử và giới hạn của thông tin lượng tử
khoảng 10 giờHọc mô hình mạch, tích vô hướng và phép chiếu, cổng điều khiển, mạch khả nghịch cho hàm cổ điển và định lý không sao chép. Đọc bài Cổng lượng tử và mạch lượng tử cơ bản trên trang. Bài tập: dựng CZ từ CNOT và H; dựng cổng Toffoli rồi mạch cộng một bit khả nghịch; chứng minh không sao chép bằng tính tuyến tính và chỉ ra vì sao CNOT sao chép được |0⟩, |1⟩ nhưng không sao chép được |+⟩.
- Đọc: Bài 3 Quantum circuits — Understanding Quantum Information and Computation
- Đọc: Chương 4 Quantum circuits (các mục về cổng một qubit, cổng điều khiển và phép đo) — Quantum Computation and Quantum Information
Bước 4: Vướng víu lượng tử trong hành động: dịch chuyển, mã hóa siêu đặc và CHSH
khoảng 10 giờHọc giao thức dịch chuyển lượng tử, mã hóa siêu đặc và trò chơi CHSH. Bài tập: viết mạch dịch chuyển lượng tử trong Qiskit dùng phép đo giữa mạch và cổng điều kiện, kiểm tra bằng mô phỏng với trạng thái ngẫu nhiên; tính giá trị CHSH lý thuyết 2√2 với các góc đo tối ưu; viết chương trình liệt kê mọi chiến lược cổ điển tất định để xác nhận xác suất thắng tối đa 3/4 so với cos²(π/8) ≈ 0,85 của chiến lược lượng tử.
- Đọc: Bài 4 Entanglement in action — Understanding Quantum Information and Computation
- Đọc: Chương 4 Quantum Entanglement — Quantum Computation: Lecture Notes for Physics 219/Computer Science 219
Bước 5: Tính phổ dụng và tổng hợp mạch
khoảng 8 giờHọc mạch cổ điển và mạch lượng tử, tập cổng phổ dụng, phân rã cổng điều khiển nhiều qubit và định lý Solovay–Kitaev ở mức phát biểu. Bài tập: phân rã một cổng một qubit bất kỳ thành Rz·Ry·Rz; dùng bộ biên dịch của Qiskit (transpile) đưa một mạch ngẫu nhiên 3 qubit về tập cổng {Rz, SX, CNOT} và đếm số CNOT trước và sau tối ưu hóa; giải thích bằng lập luận đếm vì sao hầu hết unita trên n qubit cần số cổng tăng theo hàm mũ.
- Đọc: Chương 5 Classical and Quantum Circuits — Quantum Computation: Lecture Notes for Physics 219/Computer Science 219
- Đọc: Chương 4 Quantum circuits (mục tính phổ dụng) — Quantum Computation and Quantum Information
Bước 6: Từ cổng tới xung: phép đo tổng quát và nhiễu đầu tiên
khoảng 8 giờHọc phép đo tổng quát, tiến hóa của hệ mở ở mức nhập môn và ma trận mật độ để mô tả nhiễu. Bài tập QuTiP: mô phỏng một xung vi sóng dạng Gauss dài 40 ns tác động lên hệ hai mức trong hệ quy chiếu quay, hiệu chỉnh biên độ để được cổng X, rồi tính độ trung thực khi thêm T1 = 100 µs, T2 = 80 µs và khi lệch biên độ 2 %; trong Qiskit Aer, thêm nhiễu khử phân cực 1 % cho CNOT và xem trạng thái Bell mất độ trung thực thế nào.
- Đọc: Chương 3 Foundations II: Measurement and Evolution — Quantum Computation: Lecture Notes for Physics 219/Computer Science 219
- Đọc: Bài 9 Density matrices; Bài 10 Quantum channels (đọc trước) — Understanding Quantum Information and Computation
Bước 7: Dự án: thí nghiệm Bell và CHSH trên phần cứng đám mây
khoảng 6 giờTạo tài khoản IBM Quantum (gói miễn phí tại thời điểm viết, 9/2026, cho tối đa 10 phút thời gian chạy mỗi tháng; điều khoản có thể thay đổi), chạy mạch trạng thái Bell và bốn mạch đo CHSH trên một máy thật. Bài tập: so phân bố kết quả với mô phỏng lý tưởng và mô phỏng có nhiễu; tính giá trị CHSH đo được kèm sai số thống kê; đọc thông số hiệu chỉnh công bố của máy (T1, T2, lỗi cổng, lỗi đọc) và giải thích độ lệch. Viết báo cáo hai trang.
Khái niệm chính
- Tích tensor
- Phép ghép không gian trạng thái của các hệ con: n qubit có không gian 2ⁿ chiều với cơ sở |x₁x₂…xₙ⟩; trạng thái tích |ψ⟩ ⊗ |φ⟩ chỉ là một phần nhỏ của không gian này.
- Cổng unita
- Phép biến đổi U thỏa U†U = I, bảo toàn chuẩn của vectơ trạng thái và khả nghịch; mọi phép tính lượng tử không có phép đo đều là tích của các cổng unita.
- CNOT
- Cổng hai qubit lật qubit đích khi qubit điều khiển là 1; cùng với các cổng một qubit, CNOT tạo được vướng víu lượng tử và làm thành tập cổng phổ dụng.
- Trạng thái Bell
- Bốn trạng thái vướng víu cực đại của hai qubit, ví dụ (|00⟩ + |11⟩)/√2, tạo được từ |00⟩ bằng H rồi CNOT; là tài nguyên cho dịch chuyển lượng tử và mã hóa siêu đặc.
- Định lý không sao chép
- Không tồn tại phép biến đổi lượng tử nào biến |ψ⟩|0⟩ thành |ψ⟩|ψ⟩ với mọi trạng thái |ψ⟩ chưa biết; hệ quả trực tiếp của tính tuyến tính. Trạng thái thuộc một tập trực giao đã biết thì vẫn sao chép được.
- Dịch chuyển lượng tử
- Giao thức chuyển trạng thái của một qubit bằng một cặp Bell dùng chung, một phép đo Bell và hai bit cổ điển; bên nhận sửa bằng X và/hoặc Z tùy hai bit đó.
- Mã hóa siêu đặc
- Giao thức gửi hai bit cổ điển bằng cách gửi một qubit, nhờ cặp Bell đã chia sẻ trước; bên gửi chọn một trong bốn cổng I, X, Z, XZ để mã hóa.
- Bất đẳng thức CHSH
- Với mô hình biến ẩn cục bộ, tổ hợp bốn tương quan đo được không vượt quá 2; trạng thái vướng víu lượng tử với phép đo thích hợp đạt tới 2√2 (giới hạn Tsirelson), là cơ sở thực nghiệm để xác nhận vướng víu lượng tử.
- Tập cổng phổ dụng
- Tập cổng hữu hạn, ví dụ {H, T, CNOT}, mà tổ hợp của chúng xấp xỉ được mọi phép biến đổi unita với độ chính xác tùy ý; định lý Solovay–Kitaev cho chi phí xấp xỉ một cổng một qubit tăng theo đa thức của log(1/ε).
- Phép đo và kết quả ngẫu nhiên
- Phép đo cho một chuỗi bit ngẫu nhiên theo phân bố xác định bởi các biên độ; muốn ước lượng xác suất với sai số cỡ ε cần cỡ 1/ε² lần chạy (shot).
- Mạch khả nghịch cho hàm cổ điển
- Hàm f được cài đặt thành U|x⟩|y⟩ = |x⟩|y ⊕ f(x)⟩ với các qubit phụ được trả về 0 sau khi dùng (uncompute), để không để lại vướng víu lượng tử thừa làm hỏng giao thoa.
- Cổng như xung vật lý
- Trên phần cứng, cổng một qubit là một xung điều khiển có hình dạng, biên độ và pha được hiệu chỉnh (vi sóng với qubit siêu dẫn, laser với ion và nguyên tử); cổng hai qubit dùng tương tác được bật – tắt có kiểm soát.
- Nguồn lỗi trên phần cứng
- Ba nguồn chính: mất kết hợp trong thời gian mạch chạy (T1, T2), sai số điều khiển (xung lệch biên độ, tần số, pha, rò sang mức thứ ba) và lỗi đọc trạng thái; được đặc trưng bằng độ trung thực cổng và độ trung thực đọc.
Học xong để làm gì
- Viết và đọc hiểu mạch lượng tử trong tài liệu, bài báo và bộ công cụ Qiskit, Cirq
- Thiết kế thí nghiệm Bell, CHSH và dịch chuyển lượng tử trên phần cứng đám mây để đánh giá chất lượng thiết bị
- Nền cho thuật toán lượng tử, lập trình lượng tử và sửa lỗi lượng tử
- Nền cho phân phối khóa lượng tử và mạng lượng tử (dịch chuyển lượng tử, vướng víu lượng tử phân tán)
- Giao tiếp giữa nhóm thuật toán và nhóm phần cứng: chuyển yêu cầu về số cổng, độ sâu mạch thành yêu cầu về độ trung thực và thời gian kết hợp
Câu hỏi thường gặp
Chủ đề này khác gì Quantum Information Science and Technology của lộ trình Khoa học máy tính?
Hai chủ đề dùng chung môn học và phần lõi (qubit, cổng, mạch, vướng víu lượng tử, dịch chuyển lượng tử). Lộ trình Khoa học máy tính đi tiếp về thuật toán và lý thuyết thông tin; ở đây mỗi cổng được gắn với xung vật lý, và có thêm phần ước lượng nhiễu, chạy thử trên phần cứng thật.
Có cần học cơ học lượng tử trước không?
Không bắt buộc để hiểu mô hình mạch: đại số tuyến tính trên số phức và xác suất là đủ. Nhưng phần góc nhìn kỹ sư (xung, T1, T2) sẽ dễ hơn nhiều nếu đã học Cơ học lượng tử cho kỹ sư và Hệ hai mức, spin và cộng hưởng từ; có thể học song song.
Tại sao không đo từng bước để xem máy tính lượng tử đang làm gì?
Phép đo làm sụp trạng thái và phá giao thoa mà thuật toán cần. Vì vậy mạch lượng tử được thiết kế để chỉ đo ở cuối (hoặc ở những chỗ có chủ đích), và muốn biết phân bố kết quả phải chạy lại nhiều lần.
Có cần mua sách không?
Không bắt buộc. Giáo trình chính của Watrous miễn phí (CC BY-SA 4.0), ghi chép của Preskill, de Wolf và giáo trình PDF của Thomas Wong cũng miễn phí. Nielsen – Chuang và Mermin là sách trả phí, thư viện các trường thường có.
60 giờ có đủ không?
Đủ để nắm chắc mô hình mạch, các giao thức nền tảng và chạy vài thí nghiệm trên máy thật. Một học phần tương đương ở đại học (như MIT 8.370) cần khoảng 120–150 giờ gồm bài tập chứng minh; nếu muốn đạt mức đó, hãy làm thêm bài tập cuối mỗi bài của Watrous.


