Bỏ qua tới nội dung chính

Hướng dẫn học chủ đề

Qubit siêu dẫn và điện động lực học lượng tử mạch

Nâng caokhoảng 75 giờ7 bước

Tiếp giáp Josephson, lượng tử hóa mạch LC, qubit transmon và fluxonium, bộ cộng hưởng và circuit QED, cổng hai qubit, thiết kế chip và mô phỏng điện từ, chế tạo màng mỏng siêu dẫn — nền tảng phần cứng mà nhiều phòng thí nghiệm, trong đó có Viện Công nghệ Lượng tử ĐHQGHN, đang theo đuổi.

Bắt đầu học

Bạn sẽ học được gì

  • Giải thích vì sao mạch LC không làm qubit được và vai trò phi tuyến của tiếp giáp Josephson qua hai hệ thức Josephson
  • Viết Hamiltonian của transmon, giải thích chế độ EJ/EC lớn, độ phi điều hòa khoảng −EC và tính tần số chuyển dời gần đúng
  • Mô tả circuit QED, chế độ tán sắc và chuỗi đọc trạng thái gồm bộ cộng hưởng, bộ lọc Purcell, bộ khuếch đại tham số và HEMT
  • So sánh các cổng một qubit (DRAG, Z ảo) và hai qubit (CZ điều chỉnh từ thông, cross-resonance, iSWAP, bộ ghép điều chỉnh được)
  • Phân tích các nguồn mất kết hợp (TLS, chuẩn hạt, nhiễu từ thông, photon nhiệt) và cách giảm thiểu
  • Nhận diện mối nguy của tủ lạnh pha loãng và chất lỏng lạnh (ngạt, bỏng lạnh, áp suất) và các quy tắc an toàn
  • Mô phỏng phổ transmon bằng scqubits và dựng bố trí chip bằng Qiskit Metal

Nên học trước

Giới thiệu

Qubit siêu dẫn và điện động lực học lượng tử mạch mở đầu nhóm Quantum Hardware Platforms. Qubit siêu dẫn là các mạch điện chế tạo bằng kỹ thuật vi điện tử, làm lạnh tới khoảng 10–20 mK, hoạt động như "nguyên tử nhân tạo" ở dải vi sóng 4–8 GHz. Nhiệt độ cực thấp là bắt buộc: một photon 5 GHz có năng lượng tương đương nhiệt độ khoảng 0,24 K, nên chỉ ở vài chục mK qubit mới nằm yên ở trạng thái cơ bản. Chủ đề theo bài tổng quan của Krantz và cộng sự, của Blais và cộng sự, và giáo trình Stancil – Byrd.

Tiếp giáp Josephson và lượng tử hóa mạch

Mạch LC siêu dẫn là một dao động tử điều hòa lượng tử, nhưng các mức cách đều nhau nên không tách riêng được hai mức làm qubit. Tiếp giáp Josephson — hai lớp siêu dẫn (thường là nhôm) kẹp một lớp oxit mỏng — cho phần tử phi tuyến không tiêu tán. Hai hệ thức Josephson: dòng I = Ic·sin φ và điện áp V = (Φ₀/2π)·dφ/dt, với φ là hiệu pha siêu dẫn và Φ₀ = h/2e ≈ 2,07·10⁻¹⁵ Wb là lượng tử từ thông. Tiếp giáp vì thế là một điện cảm phi tuyến, và phổ mạch trở nên không cách đều.

Transmon và các biến thể

Transmon là tiếp giáp Josephson song song với một tụ lớn. Hai thang năng lượng quyết định: năng lượng Josephson EJ và năng lượng nạp EC = e²/2C. Transmon làm việc ở chế độ EJ/EC cỡ 50 (thường 20–100): độ nhạy với nhiễu điện tích giảm theo hàm mũ của √(8EJ/EC), đổi lại độ phi điều hòa chỉ còn khoảng −EC, cỡ −200 đến −300 MHz. Tần số chuyển dời xấp xỉ √(8EJ·EC) − EC (tính theo tần số): EC/h = 250 MHz và EJ/h = 12,5 GHz cho khoảng 4,75 GHz. Thay tiếp giáp đơn bằng SQUID hai tiếp giáp cho transmon điều chỉnh tần số bằng từ thông; fluxonium dùng chuỗi tiếp giáp làm điện cảm lớn để có độ phi điều hòa cao hơn.

Circuit QED và đọc trạng thái

Qubit ghép điện dung với một bộ cộng hưởng vi sóng trên chip, đúng mô hình Jaynes–Cummings của cavity QED. Ở chế độ tán sắc, tần số bộ cộng hưởng dịch một lượng phụ thuộc trạng thái qubit (với transmon, độ phi điều hòa làm giảm lượng dịch này so với nguyên tử hai mức); gửi một xung vi sóng dò và đo biên độ, pha tín hiệu phản xạ hoặc truyền qua cho biết qubit ở |0⟩ hay |1⟩. Tín hiệu rất yếu nên phải khuếch đại bằng bộ khuếch đại tham số Josephson gần giới hạn lượng tử rồi bằng bộ khuếch đại HEMT ở 4 K; bộ lọc Purcell ngăn qubit phân rã qua đường đọc.

Cổng và nguồn nhiễu

Cổng một qubit là xung vi sóng cộng hưởng dài vài chục ns, dùng dạng xung DRAG để tránh rò sang mức |2⟩; cổng Z thực hiện "ảo" bằng đổi khung pha. Cổng hai qubit dùng ghép điện dung hoặc bộ ghép điều chỉnh được: cổng CZ bằng điều chỉnh tần số tới vùng tránh giao nhau |11⟩–|02⟩, cổng cross-resonance chỉ dùng vi sóng cho qubit tần số cố định, cổng iSWAP. Thời gian sống T1 và thời gian kết hợp T2 bị giới hạn bởi hệ hai mức (TLS) trong điện môi và bề mặt, chuẩn hạt (quasiparticle), nhiễu từ thông và photon nhiệt trong bộ cộng hưởng. T1 của transmon tốt nay cỡ hàng trăm micro giây, tốt nhất (tantal trên silic, 2025) khoảng 1 ms.

An toàn

Qubit siêu dẫn chạy trong tủ lạnh pha loãng với hỗn hợp heli-3/heli-4 và chân không cách nhiệt; hệ "khô" hiện nay dùng máy lạnh ống xung, nhưng phòng thí nghiệm vẫn thường có nitơ lỏng, heli lỏng và bình khí nén. Khí heli và nitơ bay hơi chiếm chỗ oxy, có thể gây ngạt không báo trước trong phòng kín; chất lỏng lạnh gây bỏng lạnh; bình kín chứa chất lỏng lạnh có thể nổ do áp suất. Chế tạo chip dùng hóa chất phòng sạch nguy hiểm. Vì vậy mọi thao tác với hệ lạnh và phòng sạch chỉ làm sau huấn luyện an toàn, có giám sát, với cảm biến oxy và đồ bảo hộ. Khi tự học, thực hành bằng mô phỏng: scqubits cho phổ năng lượng, QuTiP cho động học, Qiskit Metal cho bố trí chip, và chạy mạch trên máy tính lượng tử đám mây.

Học thế nào

Nắm chắc kỹ thuật siêu cao tần từ lộ trình Kỹ thuật điện. Nếu chưa học nhóm quang học, hãy đọc trước mục Jaynes–Cummings và chế độ tán sắc trong chủ đề Tương tác ánh sáng – vật chất và cavity QED. Số giờ ở đây là tối thiểu; một học phần đại học tương đương cần 120–150 giờ. Tại Việt Nam, Viện Công nghệ Lượng tử ĐHQGHN (thành lập 5/2025) đặt mục tiêu làm chủ công nghệ lõi của máy tính lượng tử. Tiếp theo là Điều khiển vi sóng và đọc trạng thái qubit và Kỹ thuật nhiệt độ cực thấp cho công nghệ lượng tử; phía chế tạo xem Lắng đọng màng mỏng và ăn mòn plasma.

Giáo trình & sách tham khảo

Xem tất cả trong tab Sách

Giáo trình chính

A Quantum Engineer's Guide to Superconducting Qubits

Philip Krantz, Morten Kjaergaard và 4 tác giả khác · 2019

Miễn phíNâng caoTiếng Anh

Vì sao chọn: Bài tổng quan A Quantum Engineer's Guide to Superconducting Qubits (Krantz và cộng sự, Applied Physics Reviews 2019), viết cho kỹ sư: thiết kế mạch lượng tử, nhiễu và mất kết hợp, điều khiển qubit, đọc trạng thái. Miễn phí trên arXiv (giấy phép phân phối không độc quyền).

Nên đọc: Mục II–V

Circuit Quantum Electrodynamics

Alexandre Blais, Arne L. Grimsmo và 2 tác giả khác · 2021

Miễn phíNâng caoTiếng Anh

Bài tổng quan Circuit Quantum Electrodynamics (Blais và cộng sự, Reviews of Modern Physics 2021): mạch siêu dẫn, tương tác ánh sáng – vật chất trong circuit QED, môi trường, đo lường và tính toán lượng tử; sâu hơn Krantz về lý thuyết. Miễn phí trên arXiv.

Nên đọc: Mục II–V, VII

Các bước học

Đăng nhập để đánh dấu các bước đã hoàn thành.

  1. Bước 1: Siêu dẫn và tiếp giáp Josephson

    khoảng 12 giờ

    Ôn siêu dẫn ở mức kỹ sư: cặp Cooper, khe năng lượng, lượng tử hóa từ thông; tiếp giáp Josephson, hai hệ thức Josephson, điện cảm Josephson và SQUID. Bài tập: tính điện cảm Josephson của tiếp giáp có Ic = 30 nA (khoảng 11 nH) và năng lượng EJ tương ứng tính theo tần số (khoảng 15 GHz).

  2. Bước 2: Lượng tử hóa mạch: từ mạch LC tới transmon

    khoảng 14 giờ

    Học lượng tử hóa mạch điện, Hamiltonian của mạch LC và của transmon, chế độ EJ/EC, độ phi điều hòa, transmon điều chỉnh bằng từ thông, qubit từ thông và fluxonium; Hamiltonian ghép điện dung và điện cảm. Bài tập: dùng scqubits vẽ phổ transmon theo EJ/EC và theo điện tích ngoài, kiểm tra tần số khoảng 4,75 GHz với EC/h = 250 MHz, EJ/h = 12,5 GHz.

  3. Bước 3: Bộ cộng hưởng và circuit QED

    khoảng 12 giờ

    Học bộ cộng hưởng đường truyền đồng phẳng và ba chiều ở mức cổ điển rồi lượng tử; tương tác qubit – bộ cộng hưởng, phổ Jaynes–Cummings, chế độ tán sắc và dịch tần phụ thuộc trạng thái. Bài tập: tính tần số cơ bản của bộ cộng hưởng nửa bước sóng dài 12 mm trên nền có chiết suất hiệu dụng khoảng 2,5 (khoảng 5 GHz); mô phỏng dịch tán sắc bằng QuTiP.

  4. Bước 4: Nhiễu, mất kết hợp và cách giảm thiểu

    khoảng 10 giờ

    Học các loại nhiễu hệ thống và ngẫu nhiên, mô hình Bloch – Redfield, T1 và T2, nhiễu 1/f, mật độ phổ công suất nhiễu; nhiễu điện tích, nhiễu từ thông, photon trong bộ cộng hưởng, chuẩn hạt; hiệu ứng Purcell qua đường đọc; cải tiến vật liệu, thiết kế và tách động học (dynamical decoupling). Bài tập: từ dữ liệu giả lập đo T1, Ramsey và echo, trích xuất T1, T2 và nhận xét nguồn nhiễu chiếm ưu thế.

  5. Bước 5: Cổng một qubit và hai qubit

    khoảng 13 giờ

    Học cổng một qubit bằng xung vi sóng, xung DRAG, cổng Z ảo; cổng hai qubit iSWAP, CZ điều chỉnh từ thông, cross-resonance và bộ ghép điều chỉnh được. Ôn cổng và mạch lượng tử qua khóa Nhập môn Khoa học Thông tin Lượng tử trên trang nếu cần. Bài tập: mô phỏng bằng QuTiP một xung Gauss 20 ns trên transmon ba mức, so sánh rò sang |2⟩ khi có và không có DRAG.

  6. Bước 6: Đọc trạng thái tán sắc và khuếch đại tham số

    khoảng 8 giờ

    Học đo biên độ và pha của bộ cộng hưởng, trộn IQ, giải điều chế homodyne và heterodyne, phép đo yếu và mạnh, bộ lọc Purcell, bộ khuếch đại tham số Josephson và TWPA. Bài tập: mô phỏng đám điểm IQ của hai trạng thái với nhiễu Gauss, tính độ trung thực phân biệt theo thời gian tích phân.

  7. Bước 7: Dự án: thiết kế chip hai qubit trên máy tính

    khoảng 6 giờ

    Học tổng quan một hệ máy tính lượng tử siêu dẫn: tủ lạnh pha loãng, dây và bộ suy giảm, điện tử điều khiển. Dự án: dùng Qiskit Metal bố trí hai transmon, một bộ ghép và hai bộ cộng hưởng đọc; dùng scqubits ước lượng tần số và độ phi điều hòa; viết báo cáo về các thông số và rủi ro chế tạo. Mọi công việc với hệ lạnh và phòng sạch chỉ sau huấn luyện và có giám sát.

Khái niệm chính

Tiếp giáp Josephson
Hai lớp siêu dẫn kẹp một lớp cách điện rất mỏng (thường Al/AlOx/Al); cho dòng I = Ic·sin φ và điện áp V = (Φ₀/2π)·dφ/dt, tức một điện cảm phi tuyến không tiêu tán.
Lượng tử từ thông
Φ₀ = h/2e ≈ 2,07·10⁻¹⁵ Wb; đơn vị tự nhiên của từ thông trong mạch siêu dẫn, xuất hiện trong hệ thức Josephson và trong điều chỉnh tần số bằng SQUID.
Năng lượng Josephson và năng lượng nạp
EJ = Φ₀·Ic/2π đo độ mạnh của tiếp giáp, EC = e²/2C là năng lượng nạp một electron vào tổng điện dung; tỉ số EJ/EC quyết định loại qubit.
Transmon
Tiếp giáp Josephson song song với tụ lớn, làm việc ở EJ/EC cỡ 50; ít nhạy với nhiễu điện tích, độ phi điều hòa khoảng −EC (−200 đến −300 MHz), tần số khoảng √(8EJ·EC) − EC.
Độ phi điều hòa
Hiệu giữa tần số chuyển dời 1→2 và 0→1; phải đủ lớn để xung điều khiển không kích thích mức |2⟩, giới hạn độ ngắn của xung một qubit.
Circuit QED
Cavity QED trên chip: qubit siêu dẫn ghép với bộ cộng hưởng vi sóng đồng phẳng hoặc ba chiều; cho phép ghép mạnh, đọc tán sắc và ghép qubit qua bộ cộng hưởng.
Đọc tán sắc
Tần số bộ cộng hưởng dịch theo trạng thái qubit; xung dò vi sóng phản xạ hoặc truyền qua được giải điều chế để phân biệt |0⟩ và |1⟩ mà không trao đổi năng lượng với qubit.
Bộ khuếch đại tham số Josephson
Bộ khuếch đại dùng tiếp giáp Josephson được bơm vi sóng, gần giới hạn nhiễu lượng tử; dạng sóng chạy (TWPA) có dải rộng, đặt trước HEMT 4 K để tăng tỉ số tín hiệu trên nhiễu khi đọc.
Bộ lọc Purcell
Mạch lọc giữa bộ cộng hưởng đọc và đường ra, chặn tín hiệu ở tần số qubit để qubit không phân rã qua đường đọc, cho phép đọc nhanh mà không giảm T1.
Xung DRAG và cổng Z ảo
DRAG thêm thành phần vuông pha vào xung để giảm rò sang mức |2⟩ và sai pha; cổng Z ảo thực hiện phép quay quanh trục z bằng đổi pha của các xung sau, không tốn thời gian.
Cổng cross-resonance và CZ
Cross-resonance lái qubit điều khiển ở tần số của qubit đích, chỉ dùng vi sóng; CZ dùng xung từ thông đưa |11⟩ tới vùng tránh giao nhau với |02⟩ để tích lũy pha.
Hệ hai mức (TLS) trong điện môi
Khuyết tật vi mô trong oxit vô định hình và bề mặt, hấp thụ năng lượng của qubit và gây dao động T1; giảm bằng vật liệu, xử lý bề mặt và thiết kế trường điện ít đi qua bề mặt.
Tủ lạnh pha loãng
Hệ làm lạnh dùng hỗn hợp heli-3/heli-4 để đạt khoảng 10 mK; có nhiều tầng nhiệt độ (50 K, 4 K, still, tầng trộn) với dây vi sóng, bộ suy giảm và bộ lọc giữa các tầng.

Học xong để làm gì

  • Bộ xử lý lượng tử siêu dẫn trên đám mây và nghiên cứu sửa lỗi lượng tử với mã bề mặt
  • Thiết kế, mô phỏng và đo kiểm chip qubit trong phòng thí nghiệm và doanh nghiệp phần cứng lượng tử
  • Bộ khuếch đại tham số gần giới hạn lượng tử cho đo lường vi sóng và thiên văn vô tuyến
  • Quang học lượng tử vi sóng trên chip, bộ chuyển đổi vi sóng – quang và cảm biến lượng tử
  • Định hướng phát triển chip lượng tử siêu dẫn tại các viện nghiên cứu trong nước

Câu hỏi thường gặp

Vì sao phải làm lạnh tới 10–20 mK?

Nhôm chỉ siêu dẫn dưới khoảng 1,2 K, và năng lượng photon 5 GHz tương đương khoảng 0,24 K. Phải lạnh hơn nhiều mức này để qubit và bộ cộng hưởng nằm ở trạng thái cơ bản, ít photon nhiệt và ít chuẩn hạt.

Transmon khác qubit điện tích thế nào?

Qubit điện tích (hộp Cooper) làm việc ở EJ/EC nhỏ nên rất nhạy nhiễu điện tích. Transmon thêm tụ lớn để EJ/EC cỡ 50: độ nhạy nhiễu điện tích giảm theo hàm mũ, còn độ phi điều hòa chỉ giảm theo lũy thừa, đủ để điều khiển bằng xung ngắn.

Tôi có thể tự học mà không có phòng thí nghiệm không?

Có. Dùng scqubits để tính phổ, QuTiP để mô phỏng cổng và đọc trạng thái, Qiskit Metal để vẽ chip, và chạy mạch trên phần cứng đám mây. Làm việc với tủ lạnh pha loãng, chất lỏng lạnh và phòng sạch chỉ sau huấn luyện an toàn, có giám sát.

Có cần kỹ thuật siêu cao tần không?

Có. Bộ cộng hưởng đồng phẳng, đường truyền, tham số S, trở kháng phối hợp, bộ trộn IQ và nhiễu là công cụ hằng ngày; chủ đề Kỹ thuật siêu cao tần của lộ trình Kỹ thuật điện là tiền đề trực tiếp.

Chủ đề này cần bao nhiêu giờ?

Khoảng 75 giờ là tối thiểu cho tự học có mô phỏng; một học phần đại học tương đương cần 120–150 giờ, chưa kể thời gian đo trong phòng thí nghiệm.

Chọn nguồn tự học

Bắt đầu bằng bài tổng quan hướng dẫn kỹ sư về qubit siêu dẫn, rồi bài tổng quan circuit QED trên Reviews of Modern Physics; dùng công cụ mã nguồn mở (ví dụ scqubits, Qiskit Metal) để tính phổ và thiết kế thử một chip transmon.