Bạn sẽ học được gì
- Giải thích hấp thụ, phát xạ tự phát và phát xạ kích thích trong bán dẫn, vai trò của vùng cấm thẳng và xiên
- Tính bước sóng từ vùng cấm, độ sâu hấp thụ và độ nhạy của photodiode
- Phân tích hiệu suất của LED: hiệu suất lượng tử nội, hiệu suất thoát ánh sáng, LED trắng
- Mô tả điều kiện ngưỡng laser, hốc cộng hưởng, laser Fabry–Perot, DFB, VCSEL và mô phỏng phương trình tốc độ
- Phân tích photodiode p-i-n, photodiode thác lũ, cảm biến ảnh CMOS và pin mặt trời; tính hệ số lấp đầy và hiệu suất
- Tính mode của ống dẫn sóng và khoảng phổ tự do của vòng cộng hưởng trong quang tử silic
- Thực hành an toàn với LED, photodiode và nguồn laser công suất thấp
Nên học trước
Giới thiệu
Linh kiện quang điện tử và quang tử silic là nơi bán dẫn gặp ánh sáng: LED chiếu sáng và màn hình, laser bán dẫn trong mạng cáp quang và cảm biến LiDAR, photodiode và cảm biến ảnh CMOS trong mọi chiếc điện thoại, pin mặt trời trên mái nhà, và các mạch quang tích hợp trên wafer silic đang dần thay dây đồng trong trung tâm dữ liệu. Chủ đề học vật lý chung của các linh kiện đó — hấp thụ, phát xạ tự phát, phát xạ kích thích — rồi đi qua từng họ linh kiện. Nội dung tương ứng với các học phần quang điện tử và quang tử ở bậc đại học và sau đại học, dùng giáo trình Fundamentals of Photonics của Saleh và Teich làm trục.
Photon gặp bán dẫn
Một photon có năng lượng lớn hơn vùng cấm có thể bị hấp thụ, sinh một cặp electron – lỗ trống; ngược lại, một cặp tái hợp bức xạ phát ra photon có năng lượng xấp xỉ vùng cấm. Quy tắc nhớ nhanh: năng lượng photon tính theo eV bằng 1,24 chia bước sóng tính theo µm. Silic (1,12 eV) hấp thụ ánh sáng khả kiến nên làm được photodiode và pin mặt trời, nhưng trong suốt ở 1,31 và 1,55 µm — hai cửa sổ của cáp quang. Vì silic có vùng cấm xiên, nó phát sáng rất kém; LED và laser dùng bán dẫn vùng cấm thẳng như GaAs, InP, GaN và hợp kim của chúng, với giếng lượng tử để tăng hiệu suất.
LED và laser bán dẫn
LED là tiếp giáp p-n phân cực thuận, tái hợp bức xạ trong vùng hoạt động. Hiệu suất phụ thuộc hiệu suất lượng tử nội và khả năng đưa ánh sáng ra ngoài: với chiết suất khoảng 3,5, chỉ vài phần trăm ánh sáng thoát được qua một mặt phẳng do phản xạ toàn phần, nên LED thực tế phải tạo nhám bề mặt và dùng thấu kính. LED trắng phổ biến là chip GaN phát xanh lam phủ lớp bột huỳnh quang. Laser bán dẫn cần thêm đảo mật độ (khoảng cách giữa hai mức giả Fermi lớn hơn năng lượng photon) và một hốc cộng hưởng; khi dòng vượt ngưỡng, phát xạ kích thích áp đảo và công suất tăng tuyến tính theo dòng. Bạn sẽ học laser Fabry–Perot, DFB và VCSEL, và dùng phương trình tốc độ để mô phỏng ngưỡng, đáp ứng điều biến.
Bộ tách sóng quang, cảm biến ảnh và pin mặt trời
Photodiode p-i-n và photodiode thác lũ đổi ánh sáng thành dòng; độ nhạy lý tưởng tính theo A/W bằng hiệu suất lượng tử nhân bước sóng (µm) chia 1,24. Cảm biến ảnh CMOS đặt hàng triệu photodiode ghim (pinned photodiode) cạnh mạch đọc trên cùng chip. Pin mặt trời là photodiode làm việc ở góc phần tư phát công suất; giới hạn Shockley–Queisser cho pin một tiếp giáp khoảng 33 % với vùng cấm tối ưu khoảng 1,34 eV, và pin silic thương mại ngày nay đạt trên 20 %.
Quang tử silic
Quang tử silic dùng công nghệ CMOS để làm ống dẫn sóng silic trên oxit (SOI), bộ ghép, bộ điều biến và photodetector germani trên cùng wafer; laser thường ghép lai từ vật liệu III-V vì silic không phát sáng tốt. Đây là nền của bộ thu phát quang trong trung tâm dữ liệu và xu hướng đóng gói chung quang học với chip xử lý. Bạn sẽ tính mode của ống dẫn sóng, khoảng phổ tự do của vòng cộng hưởng và thiết kế một mạch quang đơn giản.
Học thế nào và an toàn
Cần Linh kiện bán dẫn và quang học sóng (giao thoa, nhiễu xạ, ống dẫn sóng) từ chủ đề Optics của lộ trình Vật lý. Mô phỏng: ADEPT trên nanoHUB cho pin mặt trời, Python cho phương trình tốc độ laser và mode ống dẫn sóng. Thực hành phần cứng chỉ ở điện áp thấp: đo đặc tuyến LED các màu với nguồn 5 V và điện trở hạn dòng, đo photodiode và tấm pin mặt trời nhỏ. Không bao giờ nhìn thẳng vào chùm laser, kể cả qua dụng cụ quang học; chỉ dùng nguồn laser công suất thấp có nhãn cấp an toàn rõ ràng (cấp 1 hoặc 2), không dùng mô-đun laser không rõ nguồn gốc. Số giờ là mức tối thiểu; một học phần đại học tương đương cần 120–150 giờ.
Giáo trình & sách tham khảo
Xem tất cả trong tab SáchGiáo trình chính
Fundamentals of Photonics
Bahaa E. A. Saleh, Malvin Carl Teich · 2019 · Bản thứ 3
Vì sao chọn: Fundamentals of Photonics của Saleh và Teich (bản thứ ba, hai tập, Wiley), giáo trình quang tử chuẩn: từ quang học sóng, ống dẫn sóng tới quang học bán dẫn, LED, laser diode, photodetector và kết nối quang. Chọn làm sách chính vì bao cả nền quang học lẫn linh kiện với cách trình bày thống nhất. Sách trả phí.
Nên đọc: Chương 9, 14, 17–19, 24
Physics of Photonic Devices
Shun Lien Chuang · 2009 · Bản thứ 2
Physics of Photonic Devices của Shun Lien Chuang (bản thứ hai, Wiley), đi sâu vào vật lý: cấu trúc vùng, quá trình quang trong bán dẫn, laser, bộ điều biến, photodetector và pin mặt trời; dùng khi cần công thức và dẫn giải chặt chẽ. Sách trả phí.
Nên đọc: Chương 9, 10, 15
Diode Lasers and Photonic Integrated Circuits
Larry A. Coldren, Scott W. Corzine, Milan L. Mašanović · 2012 · Bản thứ 2
Diode Lasers and Photonic Integrated Circuits của Coldren, Corzine và Mašanović (bản thứ hai, Wiley), sách chuẩn về laser diode và mạch quang tích hợp; lộ trình dùng các chương nhập môn laser, gương và hốc cộng hưởng, ống dẫn sóng điện môi và mạch quang tích hợp. Sách trả phí.
Nên đọc: Chương 1–3, 7, 8
Các bước học
Đăng nhập để đánh dấu các bước đã hoàn thành.
Bước 1: Photon và bán dẫn: hấp thụ, phát xạ, vùng cấm thẳng và xiên
khoảng 10 giờHọc tương tác ánh sáng – vật chất, quang học bán dẫn, hấp thụ, phát xạ tự phát và kích thích, quá trình quang trong bán dẫn. Bài tập Python: vẽ hệ số hấp thụ theo bước sóng của silic, GaAs và germani từ bảng số liệu công bố (ghi nguồn); tính độ sâu hấp thụ ở 450 nm, 650 nm và 950 nm trong silic và giải thích vì sao cảm biến ảnh silic nhạy màu đỏ kém hơn ở lớp mỏng; tính bước sóng ứng với vùng cấm của GaN, GaAs, InP và In₀.₅₃Ga₀.₄₇As.
- Đọc: Chương 14 Light and Matter; Chương 17 Semiconductor Optics — Fundamentals of Photonics
- Đọc: Chương 9 Optical Processes in Semiconductors — Physics of Photonic Devices
Bước 2: LED
khoảng 10 giờHọc cấu trúc LED, dị cấu trúc và giếng lượng tử, hiệu suất lượng tử nội và ngoài, hiệu suất thoát ánh sáng, LED trắng, suy giảm hiệu suất ở dòng lớn. Bài tập: tính góc tới hạn và tỉ lệ ánh sáng thoát qua một mặt phẳng khi chiết suất là 3,5 (khoảng 2 %); đo đặc tuyến dòng – áp của LED đỏ, xanh lục và xanh lam bằng nguồn 5 V từ USB, điện trở hạn dòng và đồng hồ vạn năng, ước lượng vùng cấm từ điện áp bắt đầu dẫn và so với bước sóng ghi trên datasheet.
- Đọc: Chương 18 LEDs and Laser Diodes (phần LED) — Fundamentals of Photonics
Bước 3: Laser bán dẫn
khoảng 10 giờHọc điều kiện khuếch đại, hốc cộng hưởng và gương, quan hệ độ khuếch đại – dòng, ngưỡng, laser Fabry–Perot, DFB, VCSEL, phương trình tốc độ và điều biến trực tiếp. Bài tập Python: giải phương trình tốc độ của hạt tải và photon để vẽ đường công suất – dòng và tìm dòng ngưỡng, rồi mô phỏng đáp ứng khi dòng tăng bậc thang; tính khoảng cách mode dọc λ²/(2nL) cho hốc dài 300 µm ở 1,55 µm (khoảng 1,1 nm). Không dùng laser thật trong bước này.
- Đọc: Chương 1 Ingredients; Chương 2 A Phenomenological Approach to Diode Lasers; Chương 3 Mirrors and Resonators for Diode Lasers — Diode Lasers and Photonic Integrated Circuits
- Đọc: Chương 18 LEDs and Laser Diodes (phần laser diode) — Fundamentals of Photonics
- Đọc: Chương 10 Fundamentals of Semiconductor Lasers — Physics of Photonic Devices
Bước 4: Bộ tách sóng quang và cảm biến ảnh
khoảng 10 giờHọc photodiode p-n, p-i-n, photodiode thác lũ, hiệu suất lượng tử, độ nhạy, băng thông, nhiễu, cảm biến ảnh CMOS. Bài tập: tính độ nhạy lý tưởng ở 850 nm với hiệu suất lượng tử 0,8 (khoảng 0,55 A/W); lắp một photodiode với op-amp khuếch đại chuyển trở chạy nguồn 5 V, đo điện áp ra theo khoảng cách tới một đèn LED; ước lượng băng thông từ điện dung photodiode và điện trở hồi tiếp và kiểm tra bằng mô phỏng ngspice.
- Đọc: Chương 19 Photodetectors — Fundamentals of Photonics
- Đọc: Chương 15 Photodetectors and Solar Cells (phần photodetector) — Physics of Photonic Devices
Bước 5: Pin mặt trời
khoảng 10 giờHọc đặc tuyến pin mặt trời, dòng quang điện, điện áp hở mạch, hệ số lấp đầy, tổn hao, giới hạn Shockley–Queisser, pin nhiều tiếp giáp. Bài tập: dùng ADEPT trên nanoHUB mô phỏng một pin silic, đổi độ dày, pha tạp và thời gian sống để thấy hiệu suất thay đổi; viết mô hình một diode bằng Python với điện trở nối tiếp và song song, tìm điểm công suất cực đại và hệ số lấp đầy; đo đặc tuyến một tấm pin mặt trời nhỏ (vài vôn) dưới nắng bằng các điện trở tải khác nhau.
- Đọc: Chương 15 Photodetectors and Solar Cells (phần pin mặt trời) — Physics of Photonic Devices
Bước 6: Ống dẫn sóng, quang tử silic và mạch quang tích hợp
khoảng 10 giờHọc quang dẫn sóng, ống dẫn sóng điện môi, mạch quang tích hợp, kết nối quang và chuyển mạch quang. Bài tập Python: giải mode của ống dẫn sóng phẳng đối xứng silic – SiO₂ ở 1,55 µm và tìm độ dày lớn nhất vẫn đơn mode; tính khoảng phổ tự do của vòng cộng hưởng bán kính 10 µm với chiết suất nhóm 4,2 (khoảng 9 nm); vẽ sơ đồ khối một bộ thu phát quang silic (laser ghép lai, bộ điều biến, ống dẫn sóng, bộ tách sóng germani) và ghi nhiệm vụ của mỗi khối.
- Đọc: Chương 9 Guided-Wave Optics; Chương 24 Optical Interconnects and Switches — Fundamentals of Photonics
- Đọc: Chương 7 Dielectric Waveguides; Chương 8 Photonic Integrated Circuits — Diode Lasers and Photonic Integrated Circuits
Khái niệm chính
- Năng lượng photon và bước sóng
- E = h·c/λ; theo đơn vị thực hành, E (eV) ≈ 1,24/λ (µm). Vùng cấm của vật liệu quyết định bước sóng ngắn nhất nó phát ra và bước sóng dài nhất nó hấp thụ, ví dụ silic hấp thụ tới khoảng 1,1 µm.
- Hệ số hấp thụ và độ sâu hấp thụ
- Cường độ ánh sáng giảm theo I(x) = I₀·exp(−α·x); độ sâu hấp thụ 1/α ngắn ở bán dẫn vùng cấm thẳng (cỡ 1 µm với GaAs gần mép vùng) và dài hơn nhiều ở silic gần mép vùng, nên pin silic phải dày hơn.
- Phát xạ tự phát và phát xạ kích thích
- Phát xạ tự phát sinh photon theo hướng và pha ngẫu nhiên (LED); phát xạ kích thích sinh photon giống hệt photon tới về tần số, pha và hướng, là cơ chế khuếch đại của laser.
- Đảo mật độ trong bán dẫn
- Điều kiện để môi trường khuếch đại ánh sáng: khoảng cách giữa hai mức giả Fermi của electron và lỗ trống phải lớn hơn năng lượng photon (điều kiện Bernard–Duraffourg), đạt được bằng dòng phun mạnh qua tiếp giáp.
- Hiệu suất thoát ánh sáng
- Tỉ lệ photon sinh ra thoát được khỏi chip LED; với chiết suất bán dẫn khoảng 3,5, góc tới hạn khoảng 17° nên chỉ khoảng 2 % ánh sáng thoát qua một mặt phẳng, phải cải thiện bằng bề mặt nhám, hình dạng chip và thấu kính.
- Ngưỡng laser
- Dòng tại đó độ khuếch đại của vùng hoạt động bù đủ tổn hao trong hốc và qua gương; dưới ngưỡng laser phát như LED, trên ngưỡng công suất quang tăng tuyến tính theo dòng với độ dốc bằng hiệu suất lượng tử vi phân.
- Hốc Fabry–Perot, DFB và VCSEL
- Laser Fabry–Perot dùng hai mặt cắt tinh thể làm gương, có nhiều mode dọc cách nhau λ²/(2nL); laser DFB có cách tử dọc vùng hoạt động để phát một mode; VCSEL phát vuông góc với mặt chip, giữa hai gương Bragg, dễ kiểm thử trên wafer.
- Photodiode p-i-n và độ nhạy
- Photodiode có lớp gần như thuần rộng để hấp thụ và tách cặp hạt tải nhanh; độ nhạy R = η·q·λ/(h·c), tức khoảng η·λ(µm)/1,24 A/W, ví dụ khoảng 0,55 A/W với η = 0,8 ở 850 nm.
- Photodiode thác lũ
- Photodiode phân cực ngược gần đánh thủng để mỗi hạt tải sinh ra do ánh sáng nhân lên nhờ ion hóa va chạm; tăng độ nhạy cho tín hiệu yếu (cáp quang đường dài, LiDAR) nhưng thêm nhiễu nhân.
- Cảm biến ảnh CMOS
- Mảng điểm ảnh mỗi điểm gồm một photodiode ghim và vài transistor đọc, chế tạo bằng quy trình CMOS; chiếu sáng mặt sau và xếp chồng chip điểm ảnh lên chip xử lý là các cải tiến chính của cảm biến điện thoại.
- Pin mặt trời và giới hạn Shockley–Queisser
- Pin mặt trời là photodiode diện tích lớn làm việc ở góc phần tư phát công suất; hiệu suất bị giới hạn bởi photon dưới vùng cấm không hấp thụ và năng lượng thừa tỏa nhiệt, tối đa khoảng 33 % cho một tiếp giáp dưới phổ mặt trời chuẩn.
- Hệ số lấp đầy
- Tỉ số giữa công suất cực đại của pin và tích điện áp hở mạch với dòng ngắn mạch; phản ánh điện trở nối tiếp, điện trở song song và chất lượng tiếp giáp, pin silic tốt có hệ số lấp đầy trên 0,8.
- Quang tử silic
- Chế tạo linh kiện quang (ống dẫn sóng, bộ ghép, bộ điều biến, bộ tách sóng germani) trên wafer silic trên oxit bằng công nghệ CMOS; ống dẫn sóng silic cỡ 450 × 220 nm dẫn một mode ở 1,55 µm, laser thường ghép lai từ vật liệu III-V.
- Vòng cộng hưởng và khoảng phổ tự do
- Ống dẫn sóng khép kín cộng hưởng ở các bước sóng mà chu vi bằng số nguyên lần bước sóng trong ống; khoảng phổ tự do λ²/(ng·L) cỡ 9 nm với vòng bán kính 10 µm và chiết suất nhóm 4,2, dùng làm bộ lọc và bộ điều biến.
Học xong để làm gì
- Chiếu sáng LED, màn hình micro-LED và đèn nền
- Bộ thu phát quang cho mạng viễn thông và trung tâm dữ liệu, quang tử silic
- Cảm biến ảnh CMOS trong điện thoại, ô tô và thiết bị y tế
- Pin mặt trời và hệ thống điện mặt trời
- LiDAR, cảm biến khoảng cách và nhận dạng khuôn mặt dùng VCSEL và photodiode thác lũ
- Đóng gói và kiểm thử linh kiện quang điện tử tại các nhà máy OSAT
Câu hỏi thường gặp
Vì sao silic không làm được LED và laser tốt?
Vì silic có vùng cấm xiên: đáy dải dẫn và đỉnh dải hóa trị lệch nhau về vectơ sóng, nên tái hợp bức xạ cần thêm một phonon và xảy ra rất chậm so với tái hợp không bức xạ. Vì vậy quang tử silic thường ghép laser III-V lên chip, còn silic đảm nhận ống dẫn sóng, bộ điều biến và mạch điện tử.
Có cần học quang học trước không?
Có. Cần quang học sóng (giao thoa, nhiễu xạ, phân cực) và nên biết ống dẫn sóng ở mức cơ bản; chủ đề Optics của lộ trình Vật lý bao đủ phần này. Giáo trình Saleh – Teich cũng có các chương quang học nền nếu cần ôn.
Làm thí nghiệm với laser ở nhà có an toàn không?
Chỉ với nguồn công suất thấp có nhãn cấp an toàn rõ ràng (cấp 1 hoặc 2), và tuyệt đối không nhìn thẳng vào chùm tia, kể cả qua kính lúp hay ống nhòm. Không mua bút laser hay mô-đun laser công suất không rõ nguồn gốc; các bài đo laser nghiêm túc làm trong phòng thí nghiệm có kính bảo hộ, sau huấn luyện an toàn và có giám sát.
Các giáo trình đều dày và trả phí, nên đọc thế nào?
Dùng Saleh – Teich làm trục và chỉ đọc các chương về quang học bán dẫn, LED, laser diode, photodetector, ống dẫn sóng; Chuang cho phần vật lý sâu hơn và pin mặt trời; Coldren cho laser và mạch quang tích hợp. Thư viện các trường kỹ thuật thường có cả ba cuốn.
Học xong có thể làm gì?
Làm kỹ sư linh kiện, kiểm thử hoặc đóng gói quang điện tử, thiết kế mạch quang tích hợp, phát triển cảm biến ảnh hay pin mặt trời. Các chủ đề liên quan tiếp theo là Đo lường và phân tích đặc tính bán dẫn và Đóng gói tiên tiến và chiplet (quang học đóng gói chung với chip xử lý).


