Bạn sẽ học được gì
- Dùng đồ thị Smith để tính trở kháng, dẫn nạp, hệ số phản xạ và hệ số sóng đứng của đường dây có tải
- Tính toán và thiết kế đường truyền phẳng (đường vi dải) có trở kháng cho trước trên vật liệu mạch in thông dụng
- Mô tả mạng nhiều cửa bằng ma trận Z, Y, ABCD và ma trận tán xạ S; kiểm tra tính thuận nghịch, không tổn hao từ số liệu đo
- Thiết kế mạch phối hợp trở kháng bằng phần tử tập trung, dây chêm và biến đổi một phần tư bước sóng, kiểm chứng bằng mô phỏng
- Phân tích và thiết kế bộ chia công suất Wilkinson, bộ ghép định hướng và bộ lọc theo phương pháp suy hao chèn
- Tính hệ số tạp âm của chuỗi máy thu, kiểm tra điều kiện ổn định và thiết kế bộ khuếch đại một tầng từ tham số S của transistor
- Lập quỹ đường truyền cho một tuyến vô tuyến và đánh giá các giới hạn an toàn phơi nhiễm
Nên học trước
Giới thiệu
Kỹ thuật siêu cao tần (RF và microwave) nghiên cứu mạch và thiết bị làm việc ở dải tần từ vài trăm MHz đến hàng chục GHz — dải của điện thoại di động, Wi-Fi, Bluetooth, GPS, radar và thông tin vệ tinh. Ở tần số này, kích thước linh kiện và đường mạch không còn nhỏ so với bước sóng, nên không thể phân tích bằng định luật Kirchhoff thông thường; thay vào đó ta dùng đường dây truyền sóng, tham số tán xạ (tham số S) và đồ thị Smith. Ở ĐHBK Hà Nội và ĐHBK TP.HCM, đây là học phần Kỹ thuật siêu cao tần của chuyên ngành điện tử – viễn thông, học sau Trường điện từ.
Từ đường dây đến mạng nhiều cửa
Chủ đề bắt đầu bằng lý thuyết đường dây truyền sóng ở mức sâu hơn môn Trường điện từ: đường có tổn hao, trở kháng vào, sóng đứng và đặc biệt là đồ thị Smith — công cụ đồ họa biến mọi phép tính trở kháng, dẫn nạp và hệ số phản xạ thành phép quay và di chuyển trên một hình tròn. Tiếp theo là các đường truyền phẳng dùng trong mạch in: đường vi dải (microstrip), đường dải (stripline), đường đồng phẳng, bên cạnh cáp đồng trục và ống dẫn sóng.
Khi mạch có nhiều cửa, ta mô tả nó bằng ma trận. Các ma trận trở kháng Z và dẫn nạp Y quen thuộc từ lý thuyết mạch khó đo ở tần số cao, vì cần hở mạch hoặc ngắn mạch lý tưởng; ma trận tán xạ S thay thế chúng bằng tỉ số giữa sóng tới và sóng phản xạ khi các cửa được nối tải phối hợp — đúng thứ máy phân tích mạng vectơ (VNA) đo được. Bạn sẽ học cách đọc S₁₁ (phản xạ ở cửa vào), S₂₁ (truyền qua), điều kiện thuận nghịch và không tổn hao, cùng ma trận ABCD để ghép nối tầng.
Phối hợp trở kháng và mạch thụ động
Phối hợp trở kháng là kỹ năng trung tâm: truyền công suất tối đa từ nguồn tới tải, giảm phản xạ và cải thiện nhiễu. Bạn sẽ thiết kế mạch phối hợp hình L bằng phần tử tập trung, phối hợp bằng một hoặc hai dây chêm (stub), đường một phần tư bước sóng và bộ biến đổi nhiều đoạn dạng nhị thức hoặc Chebyshev. Sau đó là các mạch thụ động điển hình: bộ cộng hưởng, bộ chia công suất Wilkinson, bộ ghép định hướng, bộ lọc thiết kế theo phương pháp suy hao chèn.
Mạch tích cực và hệ thống
Phần cuối chuyển sang mạch tích cực: nhiễu và hệ số tạp âm (công thức Friis cho chuỗi tầng), méo phi tuyến và điểm chặn bậc ba, transistor cao tần, thiết kế bộ khuếch đại (điều kiện ổn định, khuếch đại cực đại, khuếch đại tạp âm thấp), bộ dao động và bộ trộn tần. Cuối cùng là cái nhìn hệ thống: quỹ đường truyền (link budget), máy thu đổi tần, radar và các giới hạn an toàn phơi nhiễm trường điện từ.
Nên học thế nào
- Nền tảng cần có: trường điện từ (đường dây, sóng phẳng) và phân tích mạch trong miền tần số (phasor, hàm truyền, cộng hưởng).
- Sách chính: Microwave Engineering của Pozar là giáo trình chuẩn của ngành; mỗi bước của lộ trình đọc các chương tương ứng và làm bài tập cuối chương. Bộ giáo trình mở của Steer (NC State) và các chương về đường truyền, phối hợp trở kháng, tham số S trong sách miễn phí của Orfanidis là nguồn đối chiếu.
- Công cụ miễn phí: thư viện Python scikit-rf để đọc file Touchstone, vẽ đồ thị Smith và tính toán mạng; Qucs-S để mô phỏng mạch tuyến tính theo tham số S; openEMS để mô phỏng trường của đường vi dải, bộ chia hay bộ lọc. Một máy phân tích mạng giá rẻ như NanoVNA đủ để đo S₁₁ của anten và bộ lọc tự làm.
- An toàn: chỉ làm thí nghiệm công suất nhỏ trong băng tần cho phép; không phát sóng khi chưa có giấy phép, không nhìn vào miệng ống dẫn sóng hay anten đang phát công suất lớn.
Học xong, bạn thiết kế được mạch phối hợp, bộ lọc và bộ khuếch đại đơn giản ở dải GHz, đọc được bảng tham số S của linh kiện và có nền để học thiết kế mạch tích hợp RF, anten và hệ thống vô tuyến.
Giáo trình & sách tham khảo
Xem tất cả trong tab SáchGiáo trình chính
Microwave Engineering
David M. Pozar · 2011 · Bản thứ 4
Vì sao chọn: Giáo trình siêu cao tần chuẩn mực của ngành (bản thứ tư, 2011), được dùng ở hầu hết các khoa điện tử – viễn thông trên thế giới. Chọn làm sách chính vì trình bày từ nguyên lý trường điện từ đến thiết kế mạch thực tế, nhiều ví dụ thiết kế và bài tập có đáp số; sách trả phí.
Nên đọc: Chương 1–8 (lý thuyết đường truyền, ống dẫn sóng, phân tích mạng, phối hợp trở kháng, cộng hưởng, bộ chia, bộ lọc); Chương 10–14 (nhiễu, linh kiện tích cực, khuếch đại, dao động và trộn tần, hệ thống)
Microwave and RF Design, Volume 2: Transmission Lines
Michael Steer · 2019 · Bản thứ 3
Tập về đường truyền của bộ giáo trình mở Microwave and RF Design (NC State), phát hành miễn phí: đường truyền, đồ thị Smith, đường vi dải và đồng trục trong mạch RF. Dùng để đọc song song với các bước về đường truyền và phối hợp; giấy phép cụ thể chưa xác nhận được nên ghi là bản quyền.
Microwave and RF Design, Volume 3: Networks
Michael Steer · 2019 · Bản thứ 3
Tập về mạng của bộ giáo trình Steer: mạng nhiều cửa, tham số S, ma trận tán xạ và các phép biến đổi mạng. Dùng khi cần cách trình bày khác Pozar cho phần phân tích mạng; đọc miễn phí.
Electromagnetic Waves and Antennas
Sophocles J. Orfanidis · 2016
Sách trực tuyến miễn phí của Orfanidis (Rutgers), có ví dụ MATLAB; các chương về phối hợp trở kháng và tham số S rất chi tiết, gồm cả thiết kế khuếch đại dựa trên tham số S. Dùng để đối chiếu và mở rộng hai bước phân tích mạng và phối hợp trở kháng.
Nên đọc: Chương 11 Transmission Lines; Chương 13 Impedance Matching; Chương 14 S-Parameters
Các bước học
Đăng nhập để đánh dấu các bước đã hoàn thành.
Bước 1: Lý thuyết đường truyền và đồ thị Smith
khoảng 12 giờÔn hệ Maxwell và điều kiện biên ở góc nhìn siêu cao tần; học đường truyền có tổn hao, trở kháng vào, hệ số phản xạ, suy hao phản hồi, đồ thị Smith, sóng công suất và quá độ trên đường truyền. Bài tập: trên đồ thị Smith, xác định Γ, VSWR và trở kháng vào của tải 25 + j50 Ω nối qua 0,15λ đường 50 Ω; kiểm lại bằng scikit-rf và vẽ kết quả trên đồ thị Smith trong Python.
- Đọc: Chương 1 Electromagnetic Theory; Chương 2 Transmission Line Theory — Microwave Engineering
Bước 2: Đường truyền phẳng và ống dẫn sóng
khoảng 8 giờHọc mode TEM, TE, TM; ống dẫn sóng chữ nhật và tròn, cáp đồng trục, đường dải, đường vi dải và công thức thiết kế gần đúng, vận tốc nhóm. Bài tập: tính bề rộng đường vi dải 50 Ω trên FR-4 (εr khoảng 4,4, dày 1,6 mm) và hằng số điện môi hiệu dụng; tính bước sóng trên mạch ở 2,4 GHz để biết một đoạn λ/4 dài bao nhiêu milimet.
- Đọc: Chương 3 Transmission Lines and Waveguides — Microwave Engineering
Bước 3: Phân tích mạng siêu cao tần và tham số tán xạ
khoảng 12 giờHọc điện áp, dòng điện tương đương, ma trận Z, Y, ma trận tán xạ, ma trận ABCD, dịch mặt phẳng tham chiếu, đồ thị luồng tín hiệu và nguyên lý hiệu chuẩn máy phân tích mạng. Bài tập: tải một file Touchstone .s2p của một bộ lọc hoặc bộ khuếch đại từ trang của nhà sản xuất, dùng scikit-rf vẽ S₁₁, S₂₁ theo tần số, kiểm tra tính thuận nghịch và tính suy hao chèn ở tần số trung tâm; ghép nối tầng hai mạng bằng ma trận ABCD.
- Đọc: Chương 4 Microwave Network Analysis — Microwave Engineering
- Đọc: Chương 14 S-Parameters — Electromagnetic Waves and Antennas
Bước 4: Phối hợp trở kháng
khoảng 12 giờHọc phối hợp bằng mạch hình L, một dây chêm, hai dây chêm, biến đổi một phần tư bước sóng, lý thuyết phản xạ nhỏ, biến đổi nhiều đoạn nhị thức và Chebyshev, đường thon và giới hạn Bode – Fano. Bài tập: thiết kế phối hợp tải 100 + j25 Ω với đường 50 Ω ở 2,4 GHz bằng mạch L và bằng một dây chêm song song; mô phỏng cả hai trong Qucs-S hoặc scikit-rf và so sánh băng thông ứng với suy hao phản hồi 15 dB.
- Đọc: Chương 5 Impedance Matching and Tuning — Microwave Engineering
- Đọc: Chương 13 Impedance Matching — Electromagnetic Waves and Antennas
Bước 5: Bộ cộng hưởng, bộ chia công suất và bộ lọc
khoảng 14 giờHọc bộ cộng hưởng dùng đường truyền và hộp cộng hưởng, hệ số phẩm chất; bộ chia chữ T, bộ chia Wilkinson, bộ ghép định hướng, bộ ghép lai 90° và 180°; thiết kế bộ lọc bằng phương pháp suy hao chèn, biến đổi tần số và trở kháng, bộ lọc bậc thang và bộ lọc ghép đường. Bài tập: thiết kế bộ chia Wilkinson 2,4 GHz trên đường vi dải FR-4 và bộ lọc thông thấp Chebyshev bậc 5 gợn 0,5 dB; mô phỏng bằng openEMS hoặc Qucs-S và đánh giá S₂₁, S₃₂.
- Đọc: Chương 6 Microwave Resonators; Chương 7 Power Dividers and Directional Couplers; Chương 8 Microwave Filters — Microwave Engineering
Bước 6: Nhiễu, linh kiện tích cực và bộ khuếch đại
khoảng 8 giờHọc nhiễu nhiệt, nhiệt độ tạp âm, hệ số tạp âm và chuỗi tầng, méo phi tuyến, dải động; diode và transistor cao tần; độ lợi của mạng hai cửa, điều kiện ổn định, thiết kế khuếch đại độ lợi cực đại và khuếch đại tạp âm thấp. Bài tập: tính hệ số tạp âm tổng của chuỗi LNA – bộ lọc – bộ trộn cho trước; lấy tham số S của một transistor từ datasheet, kiểm tra hệ số Rollett K và thiết kế mạch phối hợp vào/ra cho độ lợi cực đại ở 2,4 GHz.
- Đọc: Chương 10 Noise and Nonlinear Distortion; Chương 11 Active RF and Microwave Devices; Chương 12 Microwave Amplifier Design — Microwave Engineering
Bước 7: Dao động, trộn tần và hệ thống siêu cao tần
khoảng 8 giờHọc nguyên lý bộ dao động RF và siêu cao tần, nhiễu pha, bộ trộn tần; cái nhìn hệ thống: anten, quỹ đường truyền, máy thu đổi tần, radar, và an toàn phơi nhiễm trường điện từ. Bài tập: lập quỹ đường truyền cho tuyến Wi-Fi 2,4 GHz dài 100 m (công suất phát 20 dBm, anten 2 dBi, độ nhạy máy thu −80 dBm) và tính độ dự trữ; tính khoảng cách an toàn tối thiểu tới một anten phát 10 W theo giới hạn mật độ công suất khuyến nghị.
- Đọc: Chương 13 Oscillators and Mixers; Chương 14 Introduction to Microwave Systems — Microwave Engineering
Khái niệm chính
- Đồ thị Smith (Smith chart)
- Biểu đồ hệ số phản xạ trên mặt phẳng phức, trên đó vẽ các đường điện trở và điện kháng chuẩn hóa không đổi; cho phép tính trở kháng, dẫn nạp và thiết kế phối hợp bằng hình học.
- Đường vi dải (microstrip)
- Dải dẫn trên một lớp điện môi có mặt phẳng đất phía dưới; trở kháng đặc tính phụ thuộc bề rộng dải, độ dày và hằng số điện môi của đế, ví dụ khoảng 3 mm cho 50 Ω trên FR-4 dày 1,6 mm.
- Ma trận tán xạ (S-parameters)
- Quan hệ giữa sóng tới và sóng phản xạ ở các cửa khi mọi cửa nối tải phối hợp; S₁₁ là hệ số phản xạ ở cửa 1, S₂₁ là hệ số truyền từ cửa 1 sang cửa 2.
- Ma trận ABCD
- Ma trận truyền của mạng hai cửa, cho phép tính mạng ghép nối tầng bằng phép nhân ma trận; chuyển đổi qua lại được với ma trận S.
- Mạng thuận nghịch và không tổn hao
- Mạng thuận nghịch có ma trận S đối xứng; mạng không tổn hao có ma trận S unita: các cột trực chuẩn, nên tổng bình phương mô-đun các phần tử của mỗi cột bằng 1.
- Phối hợp trở kháng (impedance matching)
- Chèn mạch không tổn hao giữa nguồn và tải để triệt phản xạ và truyền công suất tối đa; các cách thông dụng là mạch hình L, dây chêm và biến đổi một phần tư bước sóng.
- Dây chêm (stub)
- Đoạn đường truyền hở mạch hoặc ngắn mạch nối song song hay nối tiếp, tạo ra điện kháng mong muốn để phối hợp trở kháng ở tần số siêu cao.
- Giới hạn Bode – Fano
- Giới hạn lý thuyết về tích giữa băng thông và mức phản xạ đạt được khi phối hợp một tải có thành phần điện kháng; cho biết không thể phối hợp hoàn hảo trên dải rộng.
- Bộ chia công suất Wilkinson
- Mạch ba cửa chia đều công suất, các cửa ra phối hợp và cách ly nhau nhờ hai đoạn λ/4 có trở kháng √2·Z₀ và một điện trở 2Z₀.
- Suy hao chèn và suy hao phản hồi
- Suy hao chèn là mức giảm công suất khi chèn một mạch vào đường truyền; suy hao phản hồi (return loss) bằng −20 log|Γ| dB, càng lớn càng phối hợp tốt.
- Hệ số tạp âm và công thức Friis
- Hệ số tạp âm đo mức một tầng làm giảm tỉ số tín hiệu trên nhiễu; với chuỗi tầng, tầng đầu quyết định chính, vì tạp âm của các tầng sau bị chia cho độ lợi của các tầng trước.
- Điều kiện ổn định của bộ khuếch đại
- Bộ khuếch đại ổn định vô điều kiện khi không dao động với mọi tải và nguồn thụ động; kiểm tra bằng hệ số Rollett K > 1 kèm |Δ| < 1, hoặc tiêu chuẩn μ > 1.
- Điểm chặn bậc ba (IP3)
- Mức công suất giả định tại đó sản phẩm xuyên điều chế bậc ba bằng tín hiệu chính; dùng để đánh giá độ tuyến tính và dải động của bộ khuếch đại, bộ trộn.
- Quỹ đường truyền (link budget)
- Bảng cộng trừ công suất phát, độ lợi anten, suy hao đường truyền và các suy hao khác để tìm công suất thu và độ dự trữ so với độ nhạy máy thu.
Học xong để làm gì
- Mạch cao tần của điện thoại di động, Wi-Fi, Bluetooth và thiết bị IoT: bộ khuếch đại, bộ lọc, mạch phối hợp anten
- Radar ô tô 77 GHz, radar thời tiết và radar hàng hải
- Thông tin vệ tinh, trạm mặt đất và tuyến vi ba điểm – điểm của mạng viễn thông
- Đo kiểm cao tần bằng máy phân tích mạng vectơ trong sản xuất và nghiệm thu thiết bị
- Mạch tích hợp RF CMOS và SiGe trong chip thu phát không dây
- Ứng dụng công nghiệp và y tế: gia nhiệt vi sóng, cảm biến, chẩn đoán hình ảnh
Câu hỏi thường gặp
RF và microwave khác nhau thế nào?
Không có ranh giới cứng. RF thường chỉ dải vài trăm kHz đến khoảng 1 GHz, microwave (siêu cao tần) khoảng 1–100 GHz. Về phương pháp, cả hai đều dùng đường dây truyền sóng, tham số S và phối hợp trở kháng khi kích thước mạch không còn nhỏ so với bước sóng.
Có cần thuộc lòng cách dùng đồ thị Smith khi đã có phần mềm?
Có, ở mức hiểu. Phần mềm tính nhanh hơn, nhưng đồ thị Smith cho thấy ngay mạch phối hợp nào khả thi, băng thông rộng hay hẹp, và giúp đọc màn hình máy phân tích mạng. Hãy làm tay vài bài rồi kiểm lại bằng scikit-rf.
Tự học có cần thiết bị đo đắt tiền không?
Không. Phần lớn chủ đề học được bằng mô phỏng (scikit-rf, Qucs-S, openEMS). Để thực hành, một máy phân tích mạng giá rẻ như NanoVNA đo được S₁₁, S₂₁ đến vài GHz, đủ cho anten, bộ lọc và mạch phối hợp tự làm trên mạch in FR-4.
Có được tự phát sóng để thử nghiệm không?
Chỉ trong giới hạn pháp luật: dùng thiết bị hợp chuẩn trong băng tần miễn giấy phép với công suất cho phép, hoặc nối cáp và bộ suy hao thay vì bức xạ ra không gian. Phát sóng ngoài quy định có thể gây nhiễu cho hệ thống khác và vi phạm quy định quản lý tần số.
Chủ đề này dẫn tới nghề nghiệp nào?
Kỹ sư thiết kế RF và anten cho thiết bị di động, IoT, ô tô, vệ tinh; kỹ sư đo kiểm và tối ưu mạng vô tuyến; thiết kế mạch tích hợp RF. Đây là mảng thiếu người có nền tảng vững ở Việt Nam.


