Bỏ qua tới nội dung chính

Hướng dẫn học chủ đề

Linh kiện bán dẫn công suất (Si, SiC, GaN)

Nâng caokhoảng 60 giờ6 bước

Diode công suất, MOSFET công suất, IGBT và linh kiện vùng cấm rộng SiC, GaN (HEMT): đánh thủng, tổn hao dẫn và tổn hao đóng cắt, tản nhiệt; ứng dụng trong xe điện, sạc nhanh và năng lượng tái tạo.

Bắt đầu học

Bạn sẽ học được gì

  • Giải thích sự đánh đổi giữa điện áp đánh thủng và điện trở khi dẫn của vùng trôi, tính giới hạn lý tưởng cho silic, SiC và GaN
  • Phân tích đánh thủng thác lũ, các cấu trúc kết thúc biên và vai trò của điện trường tới hạn
  • So sánh diode Schottky và P-i-N về sụt áp thuận, dòng rò, phục hồi ngược và tổn hao
  • Mô tả cấu trúc và đặc tính của MOSFET công suất, siêu tiếp giáp, BJT, thyristor và IGBT
  • Giải thích vật liệu, quy trình và đặc thù độ tin cậy của linh kiện SiC và GaN HEMT
  • Ước lượng tổn hao dẫn, tổn hao đóng cắt và nhiệt độ tiếp giáp từ datasheet cho một bộ biến đổi
  • Chọn loại linh kiện phù hợp cho một ứng dụng theo điện áp, công suất, tần số và giá thành

Nên học trước

Giới thiệu

Linh kiện bán dẫn công suất là những transistor và diode phải chịu hàng trăm tới hàng nghìn vôn khi tắt, dẫn hàng chục tới hàng trăm ampe khi mở, và chuyển giữa hai trạng thái từ hàng chục nghìn tới hàng triệu lần mỗi giây (GaN ở dải MHz) với tổn hao nhỏ nhất có thể. Chúng nằm trong bộ sạc điện thoại, biến tần xe điện, bộ nghịch lưu điện mặt trời và nguồn máy chủ. Chủ đề học vật lý và thiết kế của các linh kiện này — diode Schottky và P-i-N, MOSFET công suất, IGBT, thyristor — và hai vật liệu vùng cấm rộng đang thay đổi ngành: cacbua silic (SiC) và gali nitrua (GaN). Nội dung theo giáo trình của B. Jayant Baliga (NC State), người phát minh IGBT.

Bài toán cốt lõi: chịu áp cao mà điện trở thấp

Để chịu điện áp ngược lớn, linh kiện cần một vùng trôi dày và pha tạp nhạt; nhưng chính vùng này tạo điện trở khi dẫn. Với vùng trôi lý tưởng, điện trở riêng khi mở tăng theo bình phương điện áp đánh thủng và tỉ lệ nghịch với tích hằng số điện môi, độ linh động và lập phương điện trường tới hạn. Điện trường tới hạn của SiC và GaN lớn hơn silic gần mười lần, nên ở cùng điện áp đánh thủng, điện trở vùng trôi lý tưởng nhỏ hơn hàng trăm lần. Đó là lý do SiC ngày càng phổ biến trong biến tần xe điện, nhất là hệ 800 V, còn GaN phổ biến trong bộ sạc nhanh nhỏ gọn.

Các họ linh kiện

  • Diode: diode Schottky đóng cắt nhanh vì không tích trữ hạt tải thiểu số; diode P-i-N chịu áp cao nhờ điều biến độ dẫn nhưng có dòng phục hồi ngược gây tổn hao.
  • MOSFET công suất: cấu trúc dọc, dòng chảy từ mặt trên xuống đế; cấu trúc siêu tiếp giáp (superjunction) phá giới hạn của silic ở dải 600–900 V.
  • BJT, thyristor và IGBT: linh kiện lưỡng cực dùng hạt tải thiểu số để giảm điện trở khi dẫn. IGBT điều khiển bằng cổng MOS như MOSFET nhưng dẫn như transistor lưỡng cực, thống trị dải điện áp và dòng lớn; cái giá là dòng đuôi khi tắt.
  • SiC MOSFET và diode: vật liệu, tăng trưởng tinh thể và epitaxy, khuyết tật, quy trình riêng (cấy ion ở nhiệt độ cao, oxit cổng trên SiC) và độ tin cậy.
  • GaN HEMT: kênh là khí điện tử hai chiều ở mặt tiếp giáp AlGaN/GaN, sinh ra nhờ phân cực tự phát và áp điện, không cần pha tạp; điện dung nhỏ nên đóng cắt rất nhanh, nhưng cổng chỉ chịu vài vôn và bố trí mạch in rất quan trọng.

Tổn hao, nhiệt và hệ thống

Kỹ sư linh kiện công suất luôn đếm tổn hao dẫn (I² nhân điện trở, hoặc sụt áp nhân dòng với IGBT) và tổn hao đóng cắt (tỉ lệ với điện áp, dòng, thời gian chuyển mạch và tần số). Tổn hao biến thành nhiệt, và nhiệt độ tiếp giáp — tính qua nhiệt trở từ chip ra môi trường — quyết định tuổi thọ. Bạn sẽ so sánh linh kiện silic, SiC và GaN cho cùng một ứng dụng và hiểu vì sao lựa chọn phụ thuộc cả điện áp, công suất, tần số lẫn giá thành.

An toàn và cách học

Điện áp của linh kiện công suất nguy hiểm tới tính mạng. Chủ đề này học qua sách, datasheet, mô phỏng (Python, LTspice hoặc ngspice với mô hình của nhà sản xuất) và tính toán tổn hao. Nếu muốn thử phần cứng, chỉ dùng bo đánh giá điện áp thấp (tối đa 12–24 V từ nguồn đóng hộp) trong phòng thí nghiệm, sau huấn luyện an toàn và có giám sát; không tự tháo biến tần, bộ sạc hay thiết bị nối điện lưới, không làm việc với tụ điện cao áp.

Chuẩn bị và học tiếp

Cần Linh kiện bán dẫn (tiếp giáp p-n, MOSFET, BJT). Nên học song song hoặc sau chủ đề Điện tử công suất của lộ trình Kỹ thuật điện, nơi các linh kiện này được dùng trong bộ biến đổi buck, boost và nghịch lưu. Số giờ là mức tối thiểu; một học phần đại học tương đương cần 120–150 giờ. Ở Việt Nam, xe điện, điện mặt trời và trung tâm dữ liệu đang tăng nhu cầu kỹ sư hiểu cả linh kiện lẫn hệ thống công suất.

Giáo trình & sách tham khảo

Xem tất cả trong tab Sách

Giáo trình chính

Có phíNâng caoTiếng Anh1.086 trang

Vì sao chọn: Giáo trình linh kiện bán dẫn công suất của B. Jayant Baliga, người phát minh IGBT (bản thứ hai, Springer): vật liệu, đánh thủng, diode Schottky và P-i-N, MOSFET công suất, BJT, thyristor, IGBT, so sánh silic với SiC và GaN. Chọn làm sách chính vì trình bày có hệ thống từ vật lý tới thiết kế cấu trúc. Sách trả phí.

Nên đọc: Chương 1–10 (toàn bộ sách)

Có phíNâng caoTiếng Anh400 trang

Sách chuẩn về công nghệ cacbua silic của Kimoto và Cooper (Wiley–IEEE): tính chất vật liệu, tăng trưởng, khuyết tật, quy trình linh kiện, diode và transistor SiC, ứng dụng trong hệ thống điện. Lộ trình dùng các chương vật liệu và linh kiện. Sách trả phí.

Nên đọc: Chương 2, 7–11

GaN Transistors for Efficient Power Conversion

Alex Lidow, David Reusch và 3 tác giả khác · 2019

Có phíNâng caoTiếng Anh384 trang

Sách của nhóm kỹ sư EPC do Alex Lidow đứng đầu (bản thứ ba, Wiley) về transistor GaN trong chuyển đổi công suất: công nghệ, đặc tính, mạch lái cổng, bố trí mạch in, nhiệt và ứng dụng. Thực tế, nhiều số liệu; là sách của một hãng nên cần đọc có phê phán. Sách trả phí.

Nên đọc: Chương 1–4, 6, 17

Các bước học

Đăng nhập để đánh dấu các bước đã hoàn thành.

  1. Bước 1: Vai trò linh kiện công suất, vật liệu và điện áp đánh thủng

    khoảng 10 giờ

    Học ứng dụng và yêu cầu của linh kiện công suất, tính chất vật liệu và vận chuyển (silic, 4H-SiC, GaN), ion hóa va chạm, đánh thủng thác lũ, tiếp giáp phẳng lý tưởng và các cấu trúc kết thúc biên. Bài tập Python: với vùng trôi lý tưởng Ron,sp = 4·BV²/(ε·μ·Ec³), tính điện trở riêng ở 1200 V cho silic (Ec khoảng 0,3 MV/cm) và 4H-SiC (Ec khoảng 2,5 MV/cm), cùng độ dày và nồng độ pha tạp vùng trôi; kết quả chênh nhau vài trăm lần. Vẽ đường giới hạn theo điện áp từ 100 V tới 10 kV cho ba vật liệu.

  2. Bước 2: Diode công suất: Schottky và P-i-N

    khoảng 10 giờ

    Học diode Schottky công suất (rào, dòng rò, cấu trúc JBS), diode P-i-N (phun mức cao, điều biến độ dẫn, phục hồi ngược), diode SiC. Bài tập: mô phỏng trong LTspice hoặc ngspice một mạch buck điện áp thấp (12 V vào) với diode silic P-i-N rồi thay bằng diode Schottky, quan sát dòng phục hồi ngược và so tổn hao; từ datasheet của một diode SiC Schottky 650 V, giải thích vì sao gần như không có phục hồi ngược.

  3. Bước 3: MOSFET công suất, siêu tiếp giáp và SiC MOSFET

    khoảng 10 giờ

    Học cấu trúc MOSFET công suất dọc (planar, rãnh), các thành phần điện trở, điện dung và điện tích cổng, cấu trúc siêu tiếp giáp, SiC MOSFET và vấn đề mặt tiếp giáp oxit – SiC. Bài tập: đọc datasheet một MOSFET silic siêu tiếp giáp 650 V và một SiC MOSFET 650 V cùng dòng định mức; lập bảng RDS(on) ở 25 °C và 125 °C, điện tích cổng, điện dung ra; tính tổn hao đóng cắt gần đúng (1/2)·V·I·(tr + tf)·f cho 400 V, 10 A, tr + tf = 40 ns, f = 100 kHz (khoảng 8 W) và giải thích vì sao linh kiện có điện tích nhỏ hơn cho phép tần số cao hơn.

  4. Bước 4: BJT, thyristor và IGBT

    khoảng 10 giờ

    Học BJT công suất, thyristor, IGBT (cấu trúc, điều biến độ dẫn, dòng đuôi, latch-up ký sinh, đánh đổi giữa sụt áp và tổn hao tắt), linh kiện lưỡng cực trên SiC. Bài tập Python: với một IGBT mô hình hóa bằng sụt áp 0,8 V nối tiếp điện trở 20 mΩ và một SiC MOSFET 40 mΩ, tìm dòng tại đó tổn hao dẫn bằng nhau; giải thích vì sao IGBT thắng ở dòng lớn, tần số thấp còn MOSFET thắng ở dòng nhỏ, tần số cao.

  5. Bước 5: Transistor GaN: vật lý, điều khiển cổng và bố trí mạch

    khoảng 10 giờ

    Học công nghệ GaN trên đế silic, khí điện tử hai chiều, transistor thường tắt, đặc tính điện, yêu cầu mạch lái cổng (điện áp cổng tối đa thấp, điện cảm ký sinh), bố trí mạch in và tản nhiệt. Bài tập: mô phỏng (chỉ mô phỏng) một bộ buck 48 V xuống 12 V dùng mô hình SPICE GaN của nhà sản xuất ở 500 kHz và 1 MHz; đổi điện cảm ký sinh vòng nguồn từ 1 nH lên 5 nH để thấy quá áp và dao động khi đóng cắt; tính hiệu suất và nhiệt độ tiếp giáp với nhiệt trở trong datasheet.

  6. Bước 6: So sánh công nghệ và dự án chọn linh kiện

    khoảng 10 giờ

    Học tối ưu và so sánh các linh kiện công suất, ứng dụng của SiC trong hệ thống điện, thay thế MOSFET silic bằng GaN. Dự án: cho một bộ biến đổi (ví dụ bộ sạc trên xe 11 kW với bus 800 V, hoặc nguồn máy chủ 48 V xuống 12 V), so sánh IGBT silic, SiC MOSFET và GaN HEMT bằng tổn hao dẫn, tổn hao đóng cắt, nhiệt độ tiếp giáp và kích thước bộ lọc theo tần số; viết báo cáo 3 trang có bảng số liệu và lựa chọn cuối cùng. Mọi phần tính toán chỉ làm trên giấy và mô phỏng.

Khái niệm chính

Vùng trôi
Lớp bán dẫn dày, pha tạp nhạt trong linh kiện công suất, chịu phần lớn điện áp khi tắt; dày hơn và pha nhạt hơn thì chịu áp cao hơn nhưng điện trở khi dẫn cũng lớn hơn.
Giới hạn điện trở riêng của vùng trôi
Với vùng trôi lý tưởng, điện trở riêng khi mở Ron,sp = 4·BV²/(ε·μ·Ec³); tăng theo bình phương điện áp đánh thủng BV, giảm theo lập phương điện trường tới hạn Ec. Mẫu số ε·μ·Ec³ là hệ số phẩm chất Baliga của vật liệu.
Điện trường tới hạn
Điện trường tại đó ion hóa va chạm gây đánh thủng thác lũ; khoảng 0,3 MV/cm với silic, 2–3 MV/cm với 4H-SiC và khoảng 3,3 MV/cm với GaN, phụ thuộc pha tạp.
Vật liệu vùng cấm rộng
Bán dẫn có vùng cấm lớn hơn nhiều silic: 4H-SiC khoảng 3,26 eV, GaN khoảng 3,4 eV; cho điện trường tới hạn cao, dòng rò nhỏ ở nhiệt độ cao, và (với SiC) dẫn nhiệt tốt.
Kết thúc biên
Cấu trúc ở rìa chip (vòng bảo vệ, tấm trường, vùng pha tạp giảm dần) làm điện trường phân bố đều, để linh kiện đạt gần điện áp đánh thủng của tiếp giáp phẳng lý tưởng.
Diode P-i-N và điều biến độ dẫn
Diode có lớp gần như thuần giữa hai vùng p và n; khi dẫn, hạt tải được phun tràn vào lớp này làm điện trở giảm mạnh (điều biến độ dẫn), nhưng khi tắt phải xả hết hạt tải, gây dòng phục hồi ngược và tổn hao.
MOSFET siêu tiếp giáp
MOSFET công suất có vùng trôi gồm các cột p và n xen kẽ bù trừ điện tích; cho phép pha tạp đậm hơn ở cùng điện áp đánh thủng, vượt giới hạn điện trở của vùng trôi silic thông thường ở dải vài trăm vôn.
IGBT
Transistor lưỡng cực có cổng cách điện: cổng MOS điều khiển, lớp p ở mặt sau phun lỗ trống để điều biến độ dẫn vùng trôi; sụt áp khi dẫn thấp ở dòng lớn, nhưng khi tắt có dòng đuôi làm tăng tổn hao đóng cắt.
Thyristor
Linh kiện bốn lớp pnpn có hồi tiếp dương nội tại, một khi được kích sẽ tự duy trì dẫn cho tới khi dòng giảm dưới dòng duy trì; dùng ở công suất rất lớn như truyền tải một chiều cao áp.
GaN HEMT và khí điện tử hai chiều
Transistor độ linh động điện tử cao: phân cực tự phát và áp điện tại mặt tiếp giáp AlGaN/GaN sinh lớp electron mật độ khoảng 10¹³ cm⁻² không cần pha tạp; mặc định dẫn, muốn thường tắt phải dùng cổng p-GaN hoặc cấu trúc ghép.
Tổn hao dẫn và tổn hao đóng cắt
Tổn hao dẫn là I²·RDS(on) với MOSFET hoặc VCE·I với IGBT; tổn hao đóng cắt gần đúng bằng (1/2)·V·I·(tr + tf)·f cộng năng lượng nạp xả điện dung ra, tăng tuyến tính theo tần số.
Nhiệt độ tiếp giáp và nhiệt trở
Nhiệt độ của chip Tj = Ta + P·Rth với Rth là tổng nhiệt trở từ chip qua vỏ, keo tản nhiệt tới môi trường; vượt nhiệt độ tiếp giáp cho phép làm giảm tuổi thọ hoặc phá hủy linh kiện.

Học xong để làm gì

  • Biến tần kéo động cơ và bộ sạc trên xe điện dùng SiC MOSFET hoặc IGBT
  • Bộ sạc nhanh điện thoại, máy tính xách tay nhỏ gọn dùng GaN HEMT
  • Bộ nghịch lưu điện mặt trời, điện gió và hệ thống lưu trữ năng lượng
  • Nguồn máy chủ và trung tâm dữ liệu hiệu suất cao, chuyển đổi 48 V
  • Truyền động công nghiệp, đường sắt điện và truyền tải điện một chiều cao áp
  • Kiểm thử và đánh giá độ tin cậy linh kiện công suất tại nhà máy đóng gói

Câu hỏi thường gặp

Chủ đề này khác gì Điện tử công suất của lộ trình Kỹ thuật điện?

Điện tử công suất học cách dùng linh kiện trong bộ biến đổi: tô pô buck, boost, cầu nghịch lưu, điều khiển và bộ lọc. Chủ đề này đi vào bên trong linh kiện: vì sao điện trở, điện dung, điện áp đánh thủng và tổn hao của nó có giá trị như vậy, và thiết kế cấu trúc, vật liệu ra sao để cải thiện chúng.

Tôi có thể tự làm thí nghiệm với SiC, GaN ở nhà không?

Không nên với điện áp cao. Linh kiện công suất thường làm việc ở hàng trăm vôn, tụ điện có thể giữ điện áp nguy hiểm sau khi ngắt nguồn. Hãy dùng mô phỏng và datasheet; nếu muốn thử phần cứng, dùng bo đánh giá điện áp thấp (tối đa 12–24 V từ nguồn đóng hộp) trong phòng thí nghiệm, sau huấn luyện an toàn và có giám sát.

SiC hay GaN sẽ thay thế silic hoàn toàn?

Không hẳn. SiC mạnh ở điện áp 650 V trở lên và công suất lớn (xe điện, năng lượng tái tạo); GaN mạnh ở tần số cao và công suất vừa, nhỏ (bộ sạc, nguồn máy chủ); IGBT và MOSFET silic vẫn rẻ và đủ tốt ở nhiều ứng dụng. Lựa chọn phụ thuộc điện áp, tần số, hiệu suất và giá.

Các giáo trình ở đây đều trả phí, có tài liệu miễn phí nào không?

Tài liệu ứng dụng (application note) và datasheet của các hãng SiC, GaN miễn phí và rất thực tế; nhiều hãng còn cung cấp mô hình SPICE để mô phỏng. Chúng không thay được giáo trình về vật lý linh kiện nhưng là nguồn tốt cho bài tập tính tổn hao và nhiệt.

Học xong nên học gì tiếp?

Nếu thiên về hệ thống: Điện tử công suất và Truyền động điện của lộ trình Kỹ thuật điện. Nếu thiên về linh kiện: Độ tin cậy và phân tích hỏng hóc, Đóng gói vi mạch (gói công suất và tản nhiệt) và Mô phỏng TCAD của lộ trình này.

Chọn nguồn tự học

Học theo giáo trình linh kiện công suất chuẩn, đối chiếu với tài liệu ứng dụng và datasheet của nhà sản xuất SiC, GaN; khi thực hành chỉ dùng mạch thử điện áp thấp hoặc mô phỏng, không tự đo linh kiện ở điện áp cao khi chưa được hướng dẫn.