Bỏ qua tới nội dung chính

Hướng dẫn học chủ đề

Điện tử công suất

Trung bìnhkhoảng 70 giờ7 bước

Khóa bán dẫn công suất, bộ chỉnh lưu, bộ biến đổi DC-DC, nghịch lưu, điều chế độ rộng xung (PWM) và điều khiển bộ biến đổi (Berkeley EE113, MIT 6.334).

Bắt đầu học

Bạn sẽ học được gì

  • So sánh đặc tính của các khóa bán dẫn công suất (diode, thyristor, MOSFET, IGBT, SiC, GaN) và tính tổn hao dẫn, tổn hao chuyển mạch
  • Phân tích trạng thái xác lập của bộ biến đổi buck, boost, buck-boost bằng cân bằng vôn – giây và cân bằng điện tích; chọn cuộn cảm, tụ theo độ nhấp nhô
  • Xây dựng mô hình tổn hao để tính hiệu suất và phân tích chế độ dòng gián đoạn, các bộ biến đổi cách ly flyback, forward
  • Phân tích chỉnh lưu diode và chỉnh lưu có điều khiển một pha, ba pha, đánh giá sóng hài và hệ số công suất
  • Giải thích nghịch lưu nguồn áp một pha, ba pha và điều chế độ rộng xung hình sin
  • Xây dựng mô hình trung bình tín hiệu nhỏ và thiết kế bộ bù cho vòng điều khiển điện áp của bộ biến đổi DC-DC
  • Mô phỏng bộ biến đổi bằng LTspice hoặc PLECS và tuân thủ quy tắc an toàn khi làm việc với điện áp cao

Nên học trước

Giới thiệu

Điện tử công suất nghiên cứu việc biến đổi và điều khiển điện năng bằng các khóa bán dẫn đóng cắt nhanh: đổi xoay chiều thành một chiều (chỉnh lưu), một chiều thành một chiều ở mức điện áp khác (bộ biến đổi DC-DC), một chiều thành xoay chiều (nghịch lưu) và xoay chiều thành xoay chiều có tần số thay đổi (biến tần). Sạc điện thoại, nguồn máy tính, điều hòa inverter, xe điện, pin mặt trời nối lưới và truyền tải điện một chiều cao áp đều dựa trên điện tử công suất. Đây là học phần bắt buộc của chuyên ngành Kỹ thuật điện ở ĐHBK Hà Nội và ĐHBK TP.HCM; ở MIT tương ứng là 6.334 Power Electronics (có trên MIT OpenCourseWare), ở UC Berkeley là EE 113.

Vì sao phải đóng cắt

Một bộ ổn áp tuyến tính hạ 12 V xuống 5 V ở dòng 2 A tiêu tán 14 W thành nhiệt; một bộ biến đổi đóng cắt làm cùng việc đó có thể đạt hiệu suất trên 90%. Bí quyết là khóa bán dẫn chỉ ở hai trạng thái — dẫn hoàn toàn (điện áp gần 0) hoặc khóa hoàn toàn (dòng gần 0) — nên tổn hao nhỏ, rồi dùng cuộn cảm và tụ điện để lọc. Chủ đề bắt đầu với các khóa công suất: diode, thyristor, MOSFET, IGBT và các linh kiện bán dẫn vùng cấm rộng SiC, GaN đang thay đổi ngành.

Bộ biến đổi DC-DC

Trọng tâm là phân tích trạng thái xác lập bằng hai nguyên lý đơn giản mà mạnh: cân bằng vôn – giây trên cuộn cảm và cân bằng điện tích trên tụ điện. Từ đó suy ra ngay tỉ số điện áp của bộ giảm áp (buck, M = D), tăng áp (boost, M = 1/(1 − D)) và tăng – giảm áp (buck-boost), cách tính độ nhấp nhô dòng, áp và chọn linh kiện. Bạn sẽ học mô hình tổn hao để tính hiệu suất, chế độ dòng gián đoạn, và các bộ biến đổi cách ly (flyback, forward) dùng trong mọi bộ sạc.

Chỉnh lưu và nghịch lưu

Phía lưới điện, chỉnh lưu diode và chỉnh lưu có điều khiển dùng thyristor cho điện áp một chiều từ lưới một pha, ba pha; bạn sẽ thấy chúng gây ra sóng hài dòng điện và hệ số công suất thấp. Phía tải, nghịch lưu nguồn áp dùng điều chế độ rộng xung (PWM) để tạo điện áp xoay chiều có biên độ và tần số điều khiển được — trái tim của biến tần cho động cơ và của bộ nghịch lưu nối lưới cho điện mặt trời.

Mô hình động và điều khiển

Để nguồn giữ điện áp ổn định khi tải và điện áp vào thay đổi, cần vòng điều khiển. Mô hình trung bình và tuyến tính hóa tín hiệu nhỏ cho ra hàm truyền của bộ biến đổi; từ đó thiết kế bộ bù theo độ dự trữ pha và tần số cắt — kiến thức điều khiển tự động được dùng trực tiếp. Cuối cùng là thiết kế linh kiện từ (cuộn cảm, biến áp xung) và tản nhiệt.

Nên học thế nào

  • Nền tảng cần có: điện tử tương tự (diode, transistor), mạch xoay chiều và phân tích Fourier; kiến thức điều khiển phản hồi giúp nhiều ở phần cuối.
  • Sách: Fundamentals of Power Electronics của Erickson và Maksimović là sách chính, chuẩn mực cho bộ biến đổi DC-DC, mô hình hóa và điều khiển. Power Electronics: Converters, Applications, and Design của Mohan, Undeland và Robbins bổ sung chỉnh lưu, nghịch lưu, ứng dụng trong truyền động và lưới điện.
  • Mô phỏng trước, phần cứng sau: LTspice (miễn phí) mô phỏng chi tiết mạch có linh kiện thực; PLECS mô phỏng nhanh ở mức hệ thống, rất hợp cho nghịch lưu và điều khiển; Python đủ cho tính toán và vẽ hàm truyền.
  • An toàn điện: mạch chỉnh lưu từ lưới 220 V có điện áp một chiều trên 300 V, tụ lọc giữ điện nguy hiểm nhiều phút sau khi rút phích. Người mới chỉ làm thực hành với nguồn một chiều điện áp thấp (dưới 50 V) có giới hạn dòng; làm việc với điện lưới phải có biến áp cách ly, người hướng dẫn và luôn xả tụ, kiểm tra bằng đồng hồ trước khi chạm vào mạch.

Học xong, bạn thiết kế và mô phỏng được một bộ nguồn đóng cắt hoàn chỉnh, hiểu cấu trúc biến tần và bộ nghịch lưu nối lưới, và có nền cho Truyền động điện và Năng lượng tái tạo.

Giáo trình & sách tham khảo

Xem tất cả trong tab Sách

Giáo trình chính

Fundamentals of Power Electronics

Robert W. Erickson, Dragan Maksimović · 2020

Có phíTrung bìnhTiếng Anh1.117 trang

Vì sao chọn: Giáo trình điện tử công suất chuẩn mực của Erickson và Maksimović (University of Colorado Boulder, bản thứ ba, Springer 2020). Chọn làm sách chính vì phương pháp phân tích xác lập và mô hình trung bình rõ ràng nhất, thứ tự chương khớp với lộ trình; sách trả phí.

Nên đọc: Chương 1–11 (phân tích xác lập, tổn hao và hiệu suất, thực hiện khóa, dòng gián đoạn, các bộ biến đổi, mô hình xoay chiều, hàm truyền, thiết kế bộ điều khiển, từ học, thiết kế cuộn cảm); Chương 12–23 để đọc thêm

Power Electronics: Converters, Applications, and Design

Ned Mohan, Tore M. Undeland, William P. Robbins · 2003 · Bản thứ 3 (bổ sung đa phương tiện)

Có phíTrung bìnhTiếng Anh824 trang

Giáo trình của Mohan, Undeland và Robbins (bản thứ ba), rộng về ứng dụng: chỉnh lưu, nghịch lưu, bộ nguồn, UPS, truyền động động cơ, ứng dụng trong lưới điện, linh kiện và mạch phụ trợ. Dùng cho các bước chỉnh lưu, nghịch lưu và tản nhiệt; sách trả phí.

Nên đọc: Chương 2 Overview of Power Semiconductor Switches; Chương 5–6 (chỉnh lưu diode, chỉnh lưu có điều khiển); Chương 8 Switch-Mode dc-ac Inverters; Chương 29 Component Temperature Control and Heat Sinks

Các bước học

Đăng nhập để đánh dấu các bước đã hoàn thành.

  1. Bước 1: Tổng quan và khóa bán dẫn công suất

    khoảng 8 giờ

    Học vai trò của điện tử công suất, nguyên lý đóng cắt, đặc tính và vùng làm việc của diode, thyristor, MOSFET, IGBT, linh kiện SiC và GaN; tổn hao dẫn, tổn hao chuyển mạch và cách chọn linh kiện. Bài tập: từ datasheet của một MOSFET 100 V, tính tổn hao dẫn và tổn hao chuyển mạch khi đóng cắt 48 V, 10 A ở 100 kHz và 500 kHz; so với một linh kiện GaN cùng dải điện áp.

  2. Bước 2: Phân tích xác lập bộ biến đổi DC-DC

    khoảng 12 giờ

    Học cân bằng vôn – giây, cân bằng điện tích, xấp xỉ nhấp nhô nhỏ; bộ buck, boost, buck-boost; mô hình mạch tương đương có tổn hao và tính hiệu suất. Bài tập: thiết kế bộ buck 12 V → 5 V, 2 A, 200 kHz với độ nhấp nhô dòng 30% và nhấp nhô áp 1%; tính L, C rồi mô phỏng trong LTspice, đo hiệu suất khi thay MOSFET có điện trở dẫn khác nhau.

    • Đọc: Chương 2 Principles of Steady-State Converter Analysis; Chương 3 Steady-State Equivalent Circuit Modeling, Losses, and Efficiency — Fundamentals of Power Electronics
  3. Bước 3: Thực hiện khóa, dòng gián đoạn và bộ biến đổi cách ly

    khoảng 10 giờ

    Học thực hiện khóa bằng linh kiện thật, dòng ngược của diode, chế độ dòng gián đoạn và ranh giới với chế độ liên tục; các họ bộ biến đổi, bộ biến đổi cách ly flyback, forward, cầu toàn phần. Bài tập: xác định giá trị tải tại đó bộ buck ở bước trước chuyển sang dòng gián đoạn; thiết kế và mô phỏng một bộ flyback 5 V, 10 W từ nguồn vào một chiều 12–24 V (không nối lưới).

  4. Bước 4: Chỉnh lưu diode và chỉnh lưu có điều khiển

    khoảng 10 giờ

    Học chỉnh lưu một pha và ba pha dùng diode, ảnh hưởng của điện cảm nguồn và tụ lọc, sóng hài dòng điện và hệ số công suất; chỉnh lưu thyristor, góc kích, chế độ nghịch lưu phụ thuộc. Bài tập mô phỏng (không làm với điện lưới thật): trong PLECS hoặc LTspice, mô phỏng chỉnh lưu cầu ba pha 380 V có tụ lọc, đo điện áp một chiều, phổ dòng vào và hệ số công suất; mô phỏng chỉnh lưu thyristor với góc kích 30° và 60°.

  5. Bước 5: Nghịch lưu và điều chế độ rộng xung

    khoảng 10 giờ

    Học nghịch lưu nửa cầu, cầu một pha và ba pha, PWM hình sin, chỉ số điều chế, quá điều chế, sóng hài của điện áp ra, thời gian chết và giới thiệu điều chế vectơ không gian. Bài tập: mô phỏng nghịch lưu ba pha 600 V một chiều cấp cho tải RL với PWM hình sin 10 kHz; phân tích phổ điện áp dây, kiểm tra quan hệ giữa chỉ số điều chế và biên độ thành phần cơ bản.

  6. Bước 6: Mô hình trung bình và thiết kế bộ điều khiển

    khoảng 12 giờ

    Học mô hình mạch tương đương xoay chiều, tuyến tính hóa tín hiệu nhỏ, hàm truyền của bộ biến đổi (từ hệ số lấp đầy và từ điện áp vào tới điện áp ra), biểu đồ Bode, thiết kế bộ bù theo tần số cắt và độ dự trữ pha. Bài tập: suy ra hàm truyền điều khiển – ra của bộ buck ở bước 2, thiết kế bộ bù kiểu II hoặc PID cho tần số cắt 20 kHz và độ dự trữ pha 50°; mô phỏng đáp ứng khi tải nhảy từ 1 A lên 2 A.

  7. Bước 7: Linh kiện từ và tản nhiệt

    khoảng 8 giờ

    Học nền tảng từ học cho điện tử công suất, tổn hao lõi và tổn hao đồng, thiết kế cuộn cảm theo phương pháp hằng số hình học lõi; nhiệt trở, tính và chọn bộ tản nhiệt. Bài tập: thiết kế cuộn cảm cho bộ buck ở bước 2 trên một lõi ferrite thương mại, tính số vòng, khe hở và tổn hao; tính nhiệt độ mối nối của MOSFET với bộ tản nhiệt cho trước.

Khái niệm chính

Khóa bán dẫn công suất
Linh kiện làm việc ở chế độ đóng cắt: diode, thyristor, MOSFET, IGBT; linh kiện vùng cấm rộng SiC và GaN cho phép điện áp cao hơn, tần số đóng cắt cao hơn và tổn hao thấp hơn silicon.
Tổn hao dẫn và tổn hao chuyển mạch
Tổn hao dẫn do điện trở hoặc sụt áp khi khóa dẫn; tổn hao chuyển mạch do dòng và áp cùng khác 0 trong lúc chuyển trạng thái, tăng tỉ lệ với tần số đóng cắt.
Hệ số lấp đầy (duty cycle)
Tỉ lệ thời gian khóa dẫn trong một chu kỳ đóng cắt, ký hiệu D; là biến điều khiển chính của bộ biến đổi DC-DC.
Cân bằng vôn – giây
Ở trạng thái xác lập, điện áp trung bình trên cuộn cảm trong một chu kỳ bằng 0; cùng với cân bằng điện tích trên tụ (dòng trung bình qua tụ bằng 0) cho ra tỉ số biến đổi điện áp.
Bộ giảm áp (buck)
Bộ biến đổi DC-DC có điện áp ra bằng D lần điện áp vào ở chế độ dòng liên tục; dùng trong nguồn cho vi xử lý, bộ sạc.
Bộ tăng áp (boost)
Bộ biến đổi có điện áp ra bằng điện áp vào chia (1 − D); dùng trong mạch hiệu chỉnh hệ số công suất và bộ tăng áp của pin mặt trời.
Chế độ dòng gián đoạn (DCM)
Khi tải nhẹ, dòng cuộn cảm về 0 trước khi hết chu kỳ; tỉ số biến đổi khi đó phụ thuộc cả tải, làm thay đổi đặc tính động của bộ biến đổi.
Bộ biến đổi cách ly (flyback, forward)
Bộ biến đổi có biến áp xung cung cấp cách ly điện và tỉ số biến đổi lớn; flyback là cấu trúc phổ biến nhất của bộ sạc và nguồn công suất nhỏ.
Chỉnh lưu
Biến đổi xoay chiều thành một chiều; chỉnh lưu cầu ba pha diode cho điện áp trung bình khoảng 1,35 lần điện áp dây, chỉnh lưu thyristor điều chỉnh được theo góc kích α.
Sóng hài và hệ số công suất
Chỉnh lưu có tụ lọc lấy dòng dạng xung giàu sóng hài — chỉnh lưu một pha sinh sóng hài bậc 3, 5, 7…; chỉnh lưu cầu ba pha sinh sóng hài bậc 6k ± 1 (5, 7, 11, 13…) — làm hệ số công suất thấp và méo điện áp lưới; được khắc phục bằng bộ lọc hoặc mạch hiệu chỉnh hệ số công suất.
Nghịch lưu nguồn áp
Mạch cầu các khóa bán dẫn biến điện áp một chiều thành xoay chiều; nghịch lưu ba pha sáu khóa là mạch lực của biến tần và bộ nghịch lưu nối lưới.
Điều chế độ rộng xung (PWM)
So sánh tín hiệu điều khiển hình sin với sóng mang tam giác để tạo chuỗi xung có thành phần cơ bản mong muốn; chỉ số điều chế quyết định biên độ điện áp ra.
Mô hình trung bình tín hiệu nhỏ
Lấy trung bình các đại lượng trong một chu kỳ đóng cắt rồi tuyến tính hóa quanh điểm làm việc, cho hàm truyền từ hệ số lấp đầy tới điện áp ra để thiết kế bộ điều khiển.
Linh kiện từ
Cuộn cảm và biến áp xung thiết kế theo mật độ từ thông, tổn hao lõi, tổn hao đồng và hiệu ứng bề mặt ở tần số đóng cắt; thường quyết định kích thước và hiệu suất bộ nguồn.

Học xong để làm gì

  • Bộ sạc điện thoại, laptop, nguồn máy tính và nguồn LED
  • Biến tần điều khiển động cơ trong công nghiệp, điều hòa và thang máy
  • Bộ nghịch lưu nối lưới cho điện mặt trời, điện gió và hệ thống lưu trữ pin
  • Hệ truyền động và bộ sạc của xe điện
  • Bộ lưu điện (UPS), nguồn trung tâm dữ liệu và trạm viễn thông
  • Truyền tải điện một chiều cao áp và thiết bị bù trong lưới điện

Câu hỏi thường gặp

Điện tử công suất khác điện tử tương tự ở điểm nào?

Điện tử tương tự dùng transistor ở vùng tuyến tính để khuếch đại tín hiệu; điện tử công suất dùng khóa bán dẫn ở chế độ đóng cắt để biến đổi năng lượng với hiệu suất cao. Công cụ phân tích chính là trung bình theo chu kỳ đóng cắt thay vì mô hình tín hiệu nhỏ của transistor.

Tự học có an toàn không?

An toàn nếu bắt đầu bằng mô phỏng và mạch điện áp thấp (nguồn một chiều dưới 50 V có giới hạn dòng). Tuyệt đối không tự làm mạch nối trực tiếp điện lưới khi chưa có biến áp cách ly, người hướng dẫn và thói quen xả tụ, đo kiểm trước khi chạm.

Nên dùng LTspice hay PLECS?

LTspice miễn phí và mô phỏng linh kiện chi tiết, hợp cho bộ biến đổi DC-DC và mạch kích; PLECS dùng mô hình khóa lý tưởng nên nhanh hơn nhiều, hợp cho nghịch lưu, biến tần và vòng điều khiển. Có thể học cả hai.

Có cần học điều khiển tự động trước không?

Không bắt buộc cho phần trạng thái xác lập, nhưng cần cho bước mô hình động và thiết kế bộ bù (hàm truyền, biểu đồ Bode, độ dự trữ pha). Chủ đề Hệ thống điều khiển tự động cung cấp đủ nền này.

Ngành này có nhu cầu tuyển dụng ở Việt Nam không?

Có và đang tăng: sản xuất bộ nguồn, biến tần, bộ sạc và xe điện, điện mặt trời, lưu trữ năng lượng và các trung tâm thiết kế chip công suất đều cần kỹ sư điện tử công suất.

Chọn nguồn tự học

Mô phỏng từng bộ biến đổi bằng công cụ miễn phí (LTspice, PLECS bản học tập) trước khi lắp mạch; làm việc với điện áp cao cần có người hướng dẫn và thiết bị an toàn.