Bạn sẽ học được gì
- Dựng giản đồ vùng năng lượng và suy ra điện thế tích hợp, bề rộng vùng nghèo, điện dung và đặc tuyến dòng – áp của tiếp giáp p-n
- Phân biệt tiếp xúc Schottky và tiếp xúc ohmic; giải thích vì sao tiếp xúc ohmic cần pha tạp đậm
- Phân tích tụ MOS, đọc đường cong C-V và trích độ dày oxit, pha tạp nền, điện tích oxit
- Tính điện áp ngưỡng của MOSFET từ các tham số công nghệ và giải thích ảnh hưởng của từng tham số
- Mô tả vùng dưới ngưỡng, hiệu ứng kênh ngắn và quy luật thu nhỏ của MOSFET
- Giải thích hoạt động của transistor lưỡng cực và hiện tượng latch-up trong CMOS
- Mô phỏng diode, tụ MOS và MOSFET bằng công cụ nanoHUB và ngspice với mô hình SKY130, đối chiếu với công thức
Nên học trước
Giới thiệu
Linh kiện bán dẫn trong lộ trình Kỹ thuật bán dẫn nhìn diode và transistor từ phía người làm ra chúng: nồng độ pha tạp, độ dày lớp oxit cổng, vật liệu cổng, độ sâu tiếp giáp — những con số do quy trình chế tạo quyết định — biến thành điện áp ngưỡng, dòng dẫn, dòng rò, điện áp đánh thủng và điện dung ra sao. Ở lộ trình Kỹ thuật điện và Kỹ thuật máy tính, linh kiện được học để dùng trong mạch; ở đây nó được học để thiết kế và chế tạo. Nội dung tương ứng với Stanford EE216 (Principles and Models of Semiconductor Devices), UC Berkeley EE130 và các bài giảng 13–39 của MIT 6.720J.
Tiếp giáp p-n và tiếp xúc kim loại – bán dẫn
Từ các phương trình của chủ đề Vật lý hạt tải, bạn dựng giản đồ vùng năng lượng của tiếp giáp p-n: điện thế tích hợp, vùng nghèo, điện dung tiếp giáp, đặc tuyến dòng – áp dạng hàm mũ, dòng sinh – tái hợp và đánh thủng. Góc nhìn công nghệ: phía pha tạp nhạt quyết định bề rộng vùng nghèo và điện áp đánh thủng, còn thời gian sống hạt tải quyết định dòng rò và tốc độ đóng cắt. Ví dụ tiếp giáp với NA = 10¹⁷ và ND = 10¹⁵ cm⁻³ có điện thế tích hợp khoảng 0,72 V và vùng nghèo rộng khoảng 1 µm, gần như nằm hết bên phía n. Tiếp xúc kim loại – bán dẫn có thể chỉnh lưu (diode Schottky) hoặc ohmic; mọi transistor trên chip cần tiếp xúc ohmic điện trở thấp, đạt được bằng pha tạp rất đậm dưới tiếp xúc để electron xuyên hầm qua rào.
Tụ MOS: trái tim của công nghệ CMOS
Tụ MOS là nơi kỹ sư quy trình và kỹ sư linh kiện gặp nhau. Đường cong điện dung – điện áp (C-V) cho thấy các chế độ tích lũy, nghèo, đảo; từ nó đo được độ dày oxit, nồng độ pha tạp nền, điện tích cố định trong oxit và mật độ bẫy ở mặt tiếp giáp — nên C-V là phép đo kiểm soát quy trình quan trọng bậc nhất. Điện áp ngưỡng phụ thuộc hiệu công thoát giữa cổng và silic, pha tạp nền, độ dày oxit và điện tích trong oxit; thay đổi bất kỳ bước nào trong quy trình đều làm nó dịch chuyển.
MOSFET và transistor lưỡng cực
Với MOSFET, bạn học mô hình kênh dài, hiệu ứng thân, điều biến độ dài kênh, vùng dưới ngưỡng và độ dốc dưới ngưỡng không nhỏ hơn khoảng 60 mV mỗi decade ở nhiệt độ phòng, rồi các hiệu ứng kênh ngắn và quy luật thu nhỏ — cầu nối sang chủ đề Transistor tiên tiến. Transistor lưỡng cực được học đủ để hiểu hệ số khuếch đại phụ thuộc pha tạp base và emitter ra sao, và vì sao cấu trúc pnpn ký sinh trong CMOS gây latch-up.
Học bằng mô phỏng
Mỗi linh kiện nên đi theo ba bước: vẽ giản đồ vùng bằng tay, suy ra công thức, rồi thay đổi tham số công nghệ trong một công cụ mô phỏng. Trên nanoHUB có PN Junction Lab, MOSCap, MOSFet và BJT Lab, chạy ngay trong trình duyệt. Để thấy transistor thật, dùng ngspice với mô hình của bộ thiết kế quy trình mở SKY130: đo điện áp ngưỡng, dòng tắt và độ dốc dưới ngưỡng rồi so với công thức. Không cần phòng thí nghiệm; nếu muốn đo linh kiện rời, chỉ dùng mạch 5 V từ cổng USB và chú ý chống tĩnh điện khi cầm MOSFET.
Chuẩn bị và tài liệu
Cần Vật lý hạt tải trong bán dẫn và giải tích mạch điện cơ bản. Giáo trình chính của Chenming Hu (UC Berkeley, người đồng phát minh transistor FinFET và mô hình BSIM) cho đọc miễn phí từng chương trên trang của tác giả và viết đúng cho linh kiện trong vi mạch. Bài giảng MIT 6.720J cho góc nhìn vật lý chặt chẽ hơn; sách của Sze là tài liệu tra cứu chuẩn của ngành. Số giờ là mức tối thiểu; một học phần đại học tương đương cần 120–150 giờ.
Xem thêm
Chủ đề này dùng chung môn học với hai lộ trình khác. Linh kiện bán dẫn của lộ trình Kỹ thuật điện nhấn vào linh kiện như phần tử mạch tương tự; Linh kiện bán dẫn của lộ trình Kỹ thuật máy tính nhấn vào CMOS, dòng rò và bộ nhớ. Bản Kỹ thuật bán dẫn nhấn vào quan hệ giữa tham số chế tạo và đặc tính linh kiện, dẫn tới Transistor tiên tiến, Linh kiện công suất, Quang điện tử và Linh kiện nhớ.
Giáo trình & sách tham khảo
Xem tất cả trong tab SáchGiáo trình chính
Modern Semiconductor Devices for Integrated Circuits
Chenming Hu · 2010
Vì sao chọn: Giáo trình linh kiện bán dẫn cho vi mạch của Chenming Hu (UC Berkeley), tác giả cho đọc miễn phí từng chương trên trang của mình; bản in trả phí. Chọn làm sách chính vì viết cho người làm vi mạch: nối vật lý linh kiện với công nghệ chế tạo, thu nhỏ và dòng rò, gọn hơn các giáo trình vật lý linh kiện truyền thống.
Nên đọc: Chương 1–8 (toàn bộ sách)
Integrated Microelectronic Devices: Lecture Notes
Jesús del Alamo · 2007
Ghi chú bài giảng MIT 6.720J của Jesús del Alamo, miễn phí trên OpenCourseWare (CC BY-NC-SA 4.0); phần này bao tiếp giáp p-n, tiếp xúc kim loại – bán dẫn, cấu trúc MOS, MOSFET và BJT với cách trình bày vật lý chặt chẽ hơn sách chính.
Nên đọc: Bài giảng L13–L39
Semiconductor Devices: Physics and Technology
Simon M. Sze, Ming-Kwei Lee · 2012 · Bản thứ 3
Giáo trình linh kiện và công nghệ của Sze và Lee (bản thứ ba), trình bày ngắn gọn, nhiều hình; dùng các chương tiếp giáp p-n và MOS để đọc lại từ một góc khác. Sách trả phí.
Nên đọc: Chương 3, 5
Physics of Semiconductor Devices
Simon M. Sze, Kwok K. Ng · 2006
Physics of Semiconductor Devices của Sze và Ng (bản thứ ba, Wiley), sách tra cứu chuẩn của ngành linh kiện với công thức và số liệu đầy đủ; dùng khi cần chi tiết về tiếp xúc kim loại – bán dẫn, tụ MIS và transistor lưỡng cực. Sách trả phí.
Nên đọc: Chương 3–5
Semiconductor Device Fundamentals
Robert F. Pierret · 1996
Giáo trình cơ sở linh kiện bán dẫn của Robert F. Pierret, giải thích chậm rãi, nhiều bài tập về tiếp giáp p-n, BJT và MOSFET. Sách trả phí; số chương chưa đối chiếu với mục lục chính thức nên không ghi.
Các bước học
Đăng nhập để đánh dấu các bước đã hoàn thành.
Bước 1: Ôn hạt tải và công nghệ chế tạo linh kiện
khoảng 9 giờĐọc nhanh hai chương đầu của Hu để thống nhất ký hiệu, rồi học kỹ chương công nghệ chế tạo: oxy hóa, quang khắc, pha tạp, lắng đọng, dây nối. Bài tập: vẽ mặt cắt từng bước của quy trình làm một diode p-n và một tụ MOS trên wafer loại p; với mỗi bước ghi tham số nào của linh kiện cuối cùng bị ảnh hưởng (nồng độ pha tạp, độ sâu tiếp giáp, độ dày oxit, điện trở tiếp xúc).
- Đọc: Chương 1 Electrons and Holes in Semiconductors; Chương 2 Motion and Recombination of Electrons and Holes; Chương 3 Device Fabrication Technology — Modern Semiconductor Devices for Integrated Circuits
Bước 2: Tiếp giáp p-n
khoảng 10 giờHọc tĩnh điện của tiếp giáp p-n ở cân bằng và khi phân cực, điện dung vùng nghèo, đặc tuyến dòng – áp, tích trữ hạt tải thiểu số, điện dung khuếch tán, đánh thủng và các hiệu ứng bậc hai. Bài tập: với NA = 10¹⁷ và ND = 10¹⁵ cm⁻³, tính điện thế tích hợp (khoảng 0,72 V) và bề rộng vùng nghèo (khoảng 1 µm); kiểm tra bằng PN Junction Lab trên nanoHUB rồi giảm ND mười lần để thấy vùng nghèo rộng ra và điện áp đánh thủng tăng.
- Đọc: Chương 4 PN and Metal–Semiconductor Junctions (phần tiếp giáp p-n) — Modern Semiconductor Devices for Integrated Circuits
- Đọc: Bài giảng L13–L16 (tiếp giáp p-n: tĩnh điện, điện dung, đặc tuyến I-V, tích trữ hạt tải, hiệu ứng bậc hai) — Integrated Microelectronic Devices: Lecture Notes
- Đọc: Chương 3 p-n Junction — Semiconductor Devices: Physics and Technology
Bước 3: Tiếp xúc kim loại – bán dẫn và diode Schottky
khoảng 9 giờHọc rào Schottky, tĩnh điện và C-V của tiếp xúc kim loại – bán dẫn, phát xạ nhiệt, tiếp xúc ohmic nhờ xuyên hầm, silicide. Bài tập: so sánh sụt áp thuận và dòng rò của diode Schottky và diode p-n cùng diện tích bằng Python; tính nồng độ pha tạp bề mặt cần để điện trở tiếp xúc riêng đủ nhỏ; giải thích vì sao mọi cực nguồn, máng của transistor đều có vùng pha tạp rất đậm và lớp silicide.
- Đọc: Chương 4 PN and Metal–Semiconductor Junctions (phần tiếp xúc kim loại – bán dẫn) — Modern Semiconductor Devices for Integrated Circuits
- Đọc: Bài giảng L17–L19 (tiếp xúc kim loại – bán dẫn, diode Schottky, tiếp xúc ohmic) — Integrated Microelectronic Devices: Lecture Notes
- Đọc: Chương 3 Metal-Semiconductor Contacts — Physics of Semiconductor Devices
Bước 4: Tụ MOS và điện áp ngưỡng
khoảng 11 giờHọc bề mặt bán dẫn lý tưởng, tụ MOS ở cân bằng và ngoài cân bằng, điện áp dải phẳng, điện áp ngưỡng, đường cong C-V tần số thấp và tần số cao, điện tích trong oxit và bẫy mặt tiếp giáp. Bài tập: tính Cox cho 5 nm SiO₂ (khoảng 0,69 µF/cm²) và điện áp ngưỡng cho pha tạp nền 10¹⁷ cm⁻³; trong MOSCap trên nanoHUB, lần lượt đổi độ dày oxit, pha tạp nền và vật liệu cổng, ghi độ dịch của đường C-V và điện áp ngưỡng; giải thích cách nhà máy dùng C-V để giám sát bước oxy hóa.
- Đọc: Chương 5 MOS Capacitor — Modern Semiconductor Devices for Integrated Circuits
- Đọc: Bài giảng L20–L24 (bề mặt bán dẫn, cấu trúc MOS, C-V, MOS ba cực) — Integrated Microelectronic Devices: Lecture Notes
- Đọc: Chương 4 Metal-Insulator-Semiconductor Capacitors — Physics of Semiconductor Devices
Bước 5: MOSFET: kênh dài, dưới ngưỡng và kênh ngắn
khoảng 11 giờHọc vận chuyển trong lớp đảo, đặc tuyến I-V kênh dài, hiệu ứng thân, điều biến độ dài kênh, vùng dưới ngưỡng, C-V và mô hình tín hiệu nhỏ, hiệu ứng kênh ngắn và quy luật thu nhỏ. Bài lab: chạy MOSFet trên nanoHUB, đổi độ dài kênh, độ dày oxit và pha tạp kênh để thấy điện áp ngưỡng, độ dốc dưới ngưỡng và DIBL thay đổi; cài ngspice và mô hình SKY130, vẽ ID theo VGS trên thang logarit cho transistor 1,8 V, trích điện áp ngưỡng, độ dốc dưới ngưỡng (mV mỗi decade) và dòng tắt.
- Đọc: Chương 6 MOS Transistor; Chương 7 MOSFETs in ICs–Scaling, Leakage, and Other Topics — Modern Semiconductor Devices for Integrated Circuits
- Đọc: Bài giảng L25–L33 (MOSFET kênh dài, dưới ngưỡng, kênh ngắn, thu nhỏ) — Integrated Microelectronic Devices: Lecture Notes
- Đọc: Chương 5 MOS Capacitor and MOSFET — Semiconductor Devices: Physics and Technology
Bước 6: Transistor lưỡng cực, latch-up và tổng kết từ góc công nghệ
khoảng 10 giờHọc hoạt động của BJT ở chế độ khuếch đại thuận, các chế độ khác, mô hình tín hiệu nhỏ, đặc tính tần số cao, các hiệu ứng không lý tưởng và vấn đề lưỡng cực trong CMOS. Bài tập: trong BJT Lab trên nanoHUB, đổi pha tạp và bề dày base để thấy hệ số khuếch đại và điện áp Early thay đổi; vẽ mặt cắt CMOS có thyristor ký sinh và liệt kê biện pháp chống latch-up. Tổng kết: lập bảng hai cột nối mỗi tham số chế tạo với các đặc tính linh kiện mà nó ảnh hưởng.
- Đọc: Chương 8 Bipolar Transistor — Modern Semiconductor Devices for Integrated Circuits
- Đọc: Bài giảng L34–L39 (transistor lưỡng cực, vấn đề lưỡng cực trong CMOS) — Integrated Microelectronic Devices: Lecture Notes
- Đọc: Chương 5 Bipolar Transistors — Physics of Semiconductor Devices
Khái niệm chính
- Tiếp giáp p-n
- Vùng tiếp xúc giữa bán dẫn loại p và loại n; khuếch tán hạt tải tạo vùng nghèo với điện trường và điện thế tích hợp Vbi = (kT/q)·ln(NA·ND/ni²). Dòng thuận tăng theo hàm mũ điện áp, dòng ngược rất nhỏ cho tới khi đánh thủng.
- Vùng nghèo và điện dung tiếp giáp
- Vùng gần như không có hạt tải tự do quanh mặt tiếp giáp; bề rộng tăng theo căn bậc hai của điện áp ngược và nằm chủ yếu ở phía pha tạp nhạt. Điện dung tiếp giáp bằng ε·A/W nên giảm khi phân cực ngược tăng.
- Đánh thủng thác lũ và Zener
- Khi điện trường trong vùng nghèo đủ lớn, hạt tải va chạm ion hóa sinh thêm cặp electron – lỗ trống (thác lũ) hoặc xuyên hầm qua vùng cấm khi pha tạp rất đậm (Zener); điện áp đánh thủng tăng khi phía pha tạp nhạt càng nhạt.
- Diode Schottky
- Tiếp xúc kim loại – bán dẫn chỉnh lưu do rào Schottky; dòng do hạt tải đa số phát xạ nhiệt qua rào nên đóng cắt nhanh, sụt áp thuận thấp hơn diode p-n nhưng dòng rò ngược lớn hơn.
- Tiếp xúc ohmic
- Tiếp xúc kim loại – bán dẫn có đặc tuyến gần tuyến tính và điện trở thấp; trong công nghệ silic đạt được bằng pha tạp bề mặt trên khoảng 10¹⁹ cm⁻³ để rào đủ mỏng cho electron xuyên hầm, kèm lớp silicide.
- Tụ MOS và đường cong C-V
- Cấu trúc cổng – oxit – silic; theo điện áp cổng có các chế độ tích lũy, nghèo và đảo. Điện dung oxit Cox = εox/tox (khoảng 0,69 µF/cm² với 5 nm SiO₂); đường C-V là công cụ chuẩn để đo độ dày oxit, pha tạp và điện tích trong oxit.
- Điện áp ngưỡng
- Điện áp cổng tại đó hình thành lớp đảo mạnh; phụ thuộc điện áp dải phẳng (hiệu công thoát cổng – silic và điện tích oxit), pha tạp nền và độ dày oxit; được chỉnh trong quy trình bằng cấy ion vào vùng kênh và chọn vật liệu cổng.
- MOSFET kênh dài
- Transistor điều khiển dòng máng – nguồn bằng điện áp cổng; ở vùng bão hòa của mô hình bậc hai ID ≈ (1/2)·μ·Cox·(W/L)·(VGS − Vt)². Mô hình đúng khi kênh đủ dài để điện trường dọc kênh nhỏ.
- Độ dốc dưới ngưỡng
- Điện áp cổng cần để dòng dưới ngưỡng thay đổi mười lần; S = (kT/q)·ln 10·(1 + Cd/Cox), không nhỏ hơn khoảng 60 mV mỗi decade ở 300 K với MOSFET thông thường, là giới hạn cơ bản cho việc hạ điện áp nguồn.
- Hiệu ứng thân
- Điện áp giữa nguồn và thân làm vùng nghèo dưới cổng rộng thêm và tăng điện áp ngưỡng; quan trọng trong các mạch chồng transistor và khi thiết kế giếng.
- Hiệu ứng kênh ngắn
- Khi kênh ngắn, vùng nghèo của nguồn và máng chia sẻ điện tích với cổng: điện áp ngưỡng giảm theo độ dài kênh, hạ rào do điện áp máng (DIBL), độ dốc dưới ngưỡng xấu đi và dòng rò tăng.
- Transistor lưỡng cực
- Linh kiện gồm emitter, base, collector; dòng collector do hạt tải thiểu số khuếch tán qua base mỏng. Hệ số khuếch đại dòng tăng khi emitter pha tạp đậm hơn base và base mỏng hơn chiều dài khuếch tán.
- Latch-up
- Cấu trúc pnpn ký sinh giữa nMOS, pMOS, giếng và đế tạo thành thyristor; khi bị kích, nó dẫn mạnh giữa nguồn và đất và có thể phá hủy chip. Phòng tránh bằng tiếp xúc giếng dày đặc, vòng bảo vệ, đế pha tạp đậm hoặc công nghệ SOI.
Học xong để làm gì
- Chọn nồng độ pha tạp và độ dày oxit trong quy trình để đạt điện áp ngưỡng, dòng dẫn và điện áp đánh thủng mục tiêu
- Đo và phân tích C-V, I-V để kiểm soát quy trình và tìm nguyên nhân sai hỏng trong nhà máy
- Hiểu tham số của mô hình transistor trong PDK dùng cho thiết kế vi mạch
- Thiết kế cấu trúc chống latch-up và bảo vệ phóng tĩnh điện ở chân vào ra
- Nền cho transistor FinFET, GAA, linh kiện công suất, quang điện tử và ô nhớ
Câu hỏi thường gặp
Chủ đề này khác gì Linh kiện bán dẫn của lộ trình Kỹ thuật điện và Kỹ thuật máy tính?
Cả ba dùng chung môn học và cùng giáo trình Hu. Bản Kỹ thuật điện thiên về linh kiện như phần tử mạch tương tự, bản Kỹ thuật máy tính thiên về CMOS, dòng rò và bộ nhớ; bản Kỹ thuật bán dẫn tập trung vào quan hệ giữa tham số chế tạo và đặc tính linh kiện, có thêm bài giảng MIT 6.720J và nhiều bài mô phỏng thay đổi tham số công nghệ.
Có cần học lại Vật lý hạt tải nếu đã học ở trường?
Nếu đã vững pha tạp, mức Fermi, trôi – khuếch tán và tái hợp, có thể chỉ đọc nhanh hai chương đầu của Hu ở bước đầu tiên. Nếu còn lúng túng với mức giả Fermi hay chiều dài khuếch tán, nên học lại chủ đề Vật lý hạt tải trước, vì mọi phân tích ở đây dựa vào đó.
Giáo trình của Hu có thật sự miễn phí không?
Chenming Hu đăng các chương của sách trên trang của ông ở UC Berkeley để đọc miễn phí; bản quyền vẫn được giữ và bản in là trả phí. Bài giảng MIT 6.720J miễn phí theo giấy phép CC BY-NC-SA 4.0. Hai cuốn của Sze và sách của Pierret là sách trả phí.
Có cần phòng thí nghiệm không?
Không bắt buộc. Các công cụ PN Junction Lab, MOSCap, MOSFet và BJT Lab trên nanoHUB cùng ngspice với mô hình SKY130 đủ cho mọi bài tập. Nếu muốn đo linh kiện rời, chỉ dùng nguồn 5 V từ USB, điện trở hạn dòng và đồng hồ vạn năng; cầm MOSFET đúng cách để tránh phóng tĩnh điện làm hỏng cổng.
Học xong nên học gì tiếp?
Tùy hướng: Transistor tiên tiến (FinFET, GAA) cho logic hiện đại, Linh kiện bán dẫn công suất cho xe điện và năng lượng, Linh kiện quang điện tử cho LED, laser, cảm biến ảnh, Linh kiện nhớ cho DRAM và flash. Nếu theo nhánh chế tạo, nhóm Fabrication Processes bắt đầu với Nhập môn công nghệ vi chế tạo và phòng sạch.



