Bạn sẽ học được gì
- Vẽ giản đồ dải năng lượng và tính mật độ điện tử, lỗ trống trong bán dẫn pha tạp ở trạng thái cân bằng
- Tính dòng trôi, dòng khuếch tán và giải thích tái hợp, thời gian sống của hạt tải
- Phân tích tiếp giáp p-n: điện thế tiếp xúc, vùng nghèo, đặc tuyến I–V, điện dung và đánh thủng
- Giải thích các trạng thái của tụ MOS, đặc tuyến C–V và điện áp ngưỡng
- Phân tích đặc tuyến MOSFET ở các chế độ làm việc và các hiệu ứng khi thu nhỏ kích thước
- Giải thích hoạt động, hệ số khuếch đại dòng và hiệu ứng Early của BJT
- Trích tham số mô hình từ số liệu đo và dùng chúng trong mô phỏng SPICE
Nên học trước
Giới thiệu
Linh kiện bán dẫn trả lời câu hỏi: bên trong diode và transistor thực sự xảy ra điều gì? Ở môn mạch, chúng chỉ là các ký hiệu với phương trình cho sẵn; ở đây bạn đi từ vật lý của tinh thể silic tới đặc tuyến dòng – áp của tiếp giáp p-n, tụ MOS, MOSFET và BJT, và hiểu vì sao các mô hình mạch có dạng như vậy, đúng tới đâu. Chủ đề này tương ứng với học phần Cấu kiện điện tử ở các trường kỹ thuật Việt Nam, với UC Berkeley EE 130 (Integrated-Circuit Devices) và phần đầu của MIT 6.012 (Microelectronic Devices and Circuits).
Giáo trình chính do Chenming Hu viết — giáo sư UC Berkeley, người đồng phát minh transistor FinFET và mô hình BSIM, chuẩn công nghiệp cho transistor trong vi mạch ở hầu hết trình mô phỏng SPICE. Tác giả đăng miễn phí toàn bộ 8 chương trên trang của mình.
Điện tử, lỗ trống và dải năng lượng
Chất bán dẫn có một vùng cấm giữa dải hóa trị và dải dẫn (khoảng 1,12 eV với silic ở nhiệt độ phòng). Ở nhiệt độ thường, một số điện tử nhảy lên dải dẫn và để lại lỗ trống; pha tạp chất nhóm V (như phốt pho) tạo bán dẫn loại n, nhóm III (như bo) tạo bán dẫn loại p. Hai công cụ bạn dùng suốt môn học: giản đồ dải năng lượng và mức Fermi, cùng quan hệ n·p = nᵢ² ở trạng thái cân bằng nhiệt. Hãy tập vẽ giản đồ năng lượng cho mọi cấu trúc — đó là cách các kỹ sư linh kiện "nhìn" thấy linh kiện.
Chuyển động và tái hợp của hạt tải
Hạt tải chuyển động theo hai cơ chế: trôi dưới tác dụng của điện trường (tỉ lệ với độ linh động) và khuếch tán từ nơi mật độ cao tới nơi mật độ thấp; hệ thức Einstein nối hai cơ chế qua điện áp nhiệt kT/q, khoảng 26 mV ở nhiệt độ phòng. Hạt tải dư sinh ra (do ánh sáng, do phun) sẽ tái hợp sau một thời gian sống đặc trưng. Phương trình liên tục kết hợp tất cả, và từ đó suy ra hoạt động của mọi linh kiện.
Tiếp giáp p-n và tiếp xúc kim loại – bán dẫn
Ghép bán dẫn p với n tạo ra vùng nghèo với điện thế tiếp xúc. Khi phân cực thuận, rào thế giảm và dòng tăng theo hàm mũ của điện áp; khi phân cực ngược chỉ còn dòng rò nhỏ cho tới khi đánh thủng (thác lũ hoặc Zener). Bạn sẽ hiểu nguồn gốc của phương trình diode, điện dung tiếp giáp, thời gian hồi phục ngược, nguyên lý của pin mặt trời và LED, cũng như tiếp xúc Schottky và tiếp xúc ohmic.
Tụ MOS và transistor MOS
Tụ MOS (kim loại – ôxít – bán dẫn) là trái tim của công nghệ CMOS: tùy điện áp cực cổng, bề mặt bán dẫn ở trạng thái tích lũy, nghèo hoặc đảo; điện áp ngưỡng là lúc lớp đảo hình thành. Thêm hai vùng nguồn và máng, ta có MOSFET: dòng máng được điều khiển bởi điện áp cổng, với các chế độ tuyến tính và bão hòa, hiệu ứng thân, điều biến độ dài kênh, bão hòa vận tốc và dẫn dưới ngưỡng. Chương về MOSFET trong vi mạch giải thích vì sao thu nhỏ transistor gặp giới hạn — dòng rò, xuyên hầm qua lớp ôxít mỏng, độ dốc dưới ngưỡng không thể nhỏ hơn khoảng 60 mV/decade ở nhiệt độ phòng — và vì sao công nghiệp chuyển sang FinFET.
Transistor lưỡng cực
BJT dùng tiếp giáp phát – nền phân cực thuận để phun hạt tải qua vùng nền mỏng tới colectơ. Bạn sẽ học hệ số khuếch đại dòng, hiệu ứng Early, mô hình điều khiển điện tích và các giới hạn tần số — nền cho phần mạch khuếch đại BJT trong Điện tử tương tự.
Học bằng mô phỏng và đo đạc
- Vẽ giản đồ dải và tính mật độ hạt tải bằng Python; dùng các công cụ mô phỏng miễn phí trên nanoHUB (Purdue) cho tiếp giáp p-n và tụ MOS.
- Đo đặc tuyến I–V của diode, LED nhiều màu và một MOSFET công suất nhỏ bằng Arduino hoặc thiết bị đo; khớp với mô hình rồi nhập tham số vào mô hình diode của ngspice.
- So sánh đặc tuyến đo được với mô hình đơn giản trong sách để thấy mô hình đúng tới đâu.
Chuẩn bị
Cần Điện từ học (điện trường, điện thế, định luật Gauss) và Lý thuyết mạch điện cơ bản. Không cần cơ học lượng tử: các kết quả cần thiết như dải năng lượng được giới thiệu ở mức định tính.
Giáo trình & sách tham khảo
Xem tất cả trong tab SáchGiáo trình chính
Modern Semiconductor Devices for Integrated Circuits
Chenming Hu · 2010
Vì sao chọn: Giáo trình của Chenming Hu (UC Berkeley, đồng phát minh FinFET), hướng thẳng tới transistor trong vi mạch hiện đại. Tác giả đăng miễn phí cả 8 chương trên trang của mình ở Berkeley; bản quyền vẫn được giữ, bản in của Pearson trả phí. Ngắn gọn, nhiều hình vẽ giản đồ năng lượng, bài tập sát thực tế công nghiệp.
Nên đọc: Chương 1–8 (toàn bộ sách)
Semiconductor Device Fundamentals
Robert F. Pierret · 1996
Sách trả phí kinh điển (Addison-Wesley) với phần vật lý bán dẫn và tiếp giáp p-n rất chi tiết, giải thích cẩn thận từng bước suy luận. Dùng khi cần hiểu sâu hơn phần hạt tải và tiếp giáp so với sách chính.
Các bước học
Đăng nhập để đánh dấu các bước đã hoàn thành.
Bước 1: Điện tử, lỗ trống và giản đồ dải năng lượng
khoảng 10 giờHọc cấu trúc tinh thể silic, mô hình liên kết và mô hình dải năng lượng, điện tử và lỗ trống, mật độ trạng thái, hàm Fermi, pha tạp, mật độ hạt tải và mức Fermi ở trạng thái cân bằng. Luyện tập: tính mật độ điện tử, lỗ trống và vị trí mức Fermi của silic pha 10¹⁶ cm⁻³ phốt pho ở 300 K; viết chương trình Python vẽ vị trí mức Fermi theo nồng độ pha tạp.
- Đọc: Chương 1 Electrons and Holes in Semiconductors — Modern Semiconductor Devices for Integrated Circuits
Bước 2: Chuyển động và tái hợp của hạt tải
khoảng 10 giờHọc chuyển động nhiệt, dòng trôi và độ linh động, dòng khuếch tán, hệ thức Einstein, tái hợp và thời gian sống, phương trình liên tục, độ dài khuếch tán. Luyện tập: tính điện trở của một thanh silic pha tạp có kích thước cho trước; giải bài toán hạt tải dư khuếch tán trong thanh bán dẫn được chiếu sáng một đầu và vẽ phân bố bằng Python.
- Đọc: Chương 2 Motion and Recombination of Electrons and Holes — Modern Semiconductor Devices for Integrated Circuits
Bước 3: Công nghệ chế tạo, tiếp giáp p-n và tiếp xúc kim loại – bán dẫn
khoảng 10 giờĐọc lướt quy trình chế tạo (ôxy hóa, quang khắc, khắc, pha tạp, lắng đọng); học kỹ tiếp giáp p-n: điện thế tiếp xúc, vùng nghèo, điện dung tiếp giáp, đặc tuyến I–V, đánh thủng, hạt tải tích trữ, pin mặt trời, LED; tiếp xúc Schottky và tiếp xúc ohmic. Thực hành: đo đặc tuyến thuận của diode 1N4148 và của LED đỏ, xanh lá, xanh dương (dùng Arduino và điện trở nối tiếp), vẽ trên thang logarit, ước lượng hệ số lý tưởng và so điện áp mở của LED với độ rộng vùng cấm tương ứng với màu phát.
- Đọc: Chương 3 Device Fabrication Technology; Chương 4 PN and Metal–Semiconductor Junctions — Modern Semiconductor Devices for Integrated Circuits
Bước 4: Tụ MOS
khoảng 10 giờHọc giản đồ năng lượng của cấu trúc MOS, điện áp dải phẳng, các trạng thái tích lũy, nghèo, đảo, điện áp ngưỡng, đặc tuyến C–V ở tần số thấp và cao, điện tích trong ôxít. Luyện tập: tính điện áp ngưỡng của tụ MOS trên silic loại p pha 10¹⁷ cm⁻³ với ôxít dày 5 nm; dùng công cụ mô phỏng tụ MOS trên nanoHUB để vẽ đặc tuyến C–V và quan sát ảnh hưởng của độ dày ôxít.
- Đọc: Chương 5 MOS Capacitor — Modern Semiconductor Devices for Integrated Circuits
Bước 5: MOSFET và MOSFET trong vi mạch
khoảng 10 giờHọc đặc tuyến dòng – áp của MOSFET, độ linh động bề mặt, hiệu ứng thân, bão hòa vận tốc, điều biến độ dài kênh, mô hình cho SPICE, dẫn dưới ngưỡng; sau đó là thu nhỏ kích thước, dòng rò, xuyên hầm qua ôxít cổng, hiệu ứng kênh ngắn và các cấu trúc mới như FinFET. Thực hành: đo đặc tuyến ID theo VGS của MOSFET 2N7000 ở vài điện áp máng, xác định điện áp ngưỡng và độ dốc dưới ngưỡng; mô phỏng cùng phép đo bằng mô hình của nhà sản xuất trong LTspice và so sánh.
- Đọc: Chương 6 MOS Transistor; Chương 7 MOSFETs in ICs–Scaling, Leakage, and Other Topics — Modern Semiconductor Devices for Integrated Circuits
Bước 6: Transistor lưỡng cực
khoảng 10 giờHọc cấu tạo và nguyên lý BJT, phân bố hạt tải trong vùng nền, hệ số khuếch đại dòng, hiệu ứng Early, mô hình Ebers–Moll và mô hình điều khiển điện tích, thời gian quá cảnh và tần số cắt, transistor dị cấu trúc SiGe. Thực hành: đo đặc tuyến ra IC theo VCE của transistor 2N3904 ở vài dòng nền, ước lượng β và điện áp Early; so với mô phỏng .dc lồng nhau trong LTspice. Có thể tham khảo khóa MIT 6.012 trên OpenCourseWare cho phần liên hệ linh kiện – mạch.
- Đọc: Chương 8 Bipolar Transistor — Modern Semiconductor Devices for Integrated Circuits
Khái niệm chính
- Dải năng lượng và vùng cấm
- Các mức năng lượng cho phép của điện tử trong tinh thể tạo thành dải hóa trị và dải dẫn, ngăn cách bởi vùng cấm; silic có độ rộng vùng cấm khoảng 1,12 eV ở nhiệt độ phòng.
- Pha tạp và hạt tải đa số
- Tạp chất nhóm V (donor) cho điện tử, tạo bán dẫn loại n; tạp chất nhóm III (acceptor) nhận điện tử, tạo lỗ trống và bán dẫn loại p.
- Mức Fermi
- Mức năng lượng đặc trưng cho xác suất chiếm chỗ của điện tử; ở trạng thái cân bằng nhiệt mức Fermi không đổi trong toàn linh kiện, và n·p = nᵢ².
- Dòng trôi và dòng khuếch tán
- Dòng trôi do điện trường kéo hạt tải, tỉ lệ với độ linh động; dòng khuếch tán do chênh lệch mật độ, tỉ lệ với hệ số khuếch tán. Hệ thức Einstein: D = μ·kT/q.
- Tái hợp và thời gian sống
- Hạt tải dư biến mất do tái hợp với tốc độ tỉ lệ nghịch với thời gian sống; quyết định dòng của diode và tốc độ đóng cắt.
- Vùng nghèo
- Vùng quanh tiếp giáp p-n gần như không còn hạt tải tự do, chỉ còn các ion tạp chất; bề rộng tăng khi phân cực ngược.
- Phương trình diode
- I = I₀(e^(qV/(nkT)) − 1) với hệ số lý tưởng n từ 1 đến 2; ở nhiệt độ phòng dòng thuận tăng khoảng 10 lần mỗi 60·n mV.
- Đánh thủng
- Dòng ngược tăng đột ngột khi điện áp ngược đủ lớn, do thác lũ (va chạm ion hóa) hoặc hiệu ứng Zener (xuyên hầm) ở tiếp giáp pha tạp mạnh.
- Tụ MOS
- Cấu trúc kim loại – ôxít – bán dẫn có ba trạng thái tích lũy, nghèo, đảo theo điện áp cổng; đặc tuyến C–V dùng để đo độ dày ôxít và điện tích bẫy.
- Điện áp ngưỡng
- Điện áp cổng tại đó lớp đảo hình thành và MOSFET bắt đầu dẫn mạnh; phụ thuộc pha tạp, độ dày ôxít và điện áp thân (hiệu ứng thân).
- Chế độ làm việc của MOSFET
- Dưới ngưỡng (dòng tăng theo hàm mũ của điện áp cổng), tuyến tính (như điện trở điều khiển bằng điện áp) và bão hòa (dòng gần như không phụ thuộc điện áp máng).
- Độ dốc dưới ngưỡng
- Số mV điện áp cổng cần để dòng dưới ngưỡng tăng 10 lần; không thể nhỏ hơn khoảng 60 mV/decade ở nhiệt độ phòng với MOSFET thường — một giới hạn cơ bản của việc giảm điện áp nguồn.
- FinFET
- MOSFET có kênh dạng vây được cổng bao nhiều phía, kiểm soát kênh tốt hơn và giảm dòng rò; dùng trong các nút công nghệ tiên tiến.
- Hệ số khuếch đại dòng và hiệu ứng Early
- β là tỉ số dòng colectơ trên dòng nền của BJT; hiệu ứng Early làm dòng colectơ tăng nhẹ theo điện áp colectơ – phát do vùng nền hiệu dụng hẹp lại.
Học xong để làm gì
- Hiểu thông số trong datasheet diode, MOSFET, BJT và chọn linh kiện phù hợp
- Mô hình transistor cho mô phỏng mạch và thiết kế vi mạch (BSIM)
- Pin mặt trời, LED, cảm biến quang và linh kiện công suất
- Công nghệ chế tạo và độ tin cậy của vi mạch CMOS
- Nền tảng cho ngành thiết kế và sản xuất vi mạch đang phát triển ở Việt Nam
Câu hỏi thường gặp
Có cần cơ học lượng tử không?
Không. Giáo trình giới thiệu dải năng lượng, khối lượng hiệu dụng và mật độ trạng thái ở mức đủ dùng, không đòi hỏi giải phương trình Schrödinger. Nếu muốn hiểu sâu hơn, sách của Pierret có phần vật lý bán dẫn chi tiết hơn.
Kỹ sư thiết kế mạch có cần học kỹ môn này?
Nên. Người thiết kế mạch tương tự và vi mạch cần hiểu vì sao transistor có điện dung, dòng rò, nhiễu, phụ thuộc nhiệt độ và vì sao mô hình SPICE có hàng trăm tham số. Người làm mạch số ở mức hệ thống có thể học lướt các phần chế tạo và BJT.
Giáo trình chính có miễn phí không?
Chenming Hu đăng miễn phí toàn bộ 8 chương của sách trên trang của mình ở UC Berkeley; bản quyền vẫn được giữ và bản in của Pearson là trả phí. Sách của Pierret là sách trả phí.
Làm thí nghiệm linh kiện ở nhà được không?
Được, ở mức đơn giản: đo đặc tuyến diode, LED và MOSFET công suất nhỏ bằng nguồn, điện trở và ADC của Arduino. Các phép đo C–V hay đặc tuyến chính xác cần thiết bị phòng thí nghiệm; có thể thay bằng công cụ mô phỏng trên nanoHUB.
Mất bao lâu?
Khoảng 60 giờ cho lượt học đầu, mỗi chương chừng 7–8 giờ gồm đọc, làm bài tập cuối chương và một bài mô phỏng hoặc đo đạc. Một học phần đầy đủ ở đại học cần nhiều hơn, khoảng 120 giờ.

