Bạn sẽ học được gì
- Phân tích và thiết kế mạch chỉnh lưu, tụ lọc, ổn áp Zener và các mạch diode ứng dụng
- Phân cực MOSFET và BJT ổn định, xác định vùng làm việc bằng tính tay và mô phỏng .op
- Xây dựng mô hình tín hiệu nhỏ và tính hệ số khuếch đại, trở kháng vào, trở kháng ra của các tầng khuếch đại cơ bản
- Phân tích gương dòng, cặp vi sai, tầng cascode và bộ khuếch đại nhiều tầng
- Ước lượng tần số cắt dưới và trên, giải thích hiệu ứng Miller
- Phân tích ảnh hưởng của hồi tiếp âm và các tầng công suất lớp A, B, AB, D
- Thiết kế, mô phỏng và đo một bộ khuếch đại hai tầng trên breadboard
Nên học trước
Giới thiệu
Điện tử tương tự dạy cách dùng diode và transistor để làm những việc mà mạch điện trở, tụ điện không làm được: chỉnh lưu, khuếch đại, tạo nguồn ổn định, đệm tín hiệu cho tải nặng. Đây là môn cốt lõi của ngành điện tử — tương ứng với học phần Điện tử tương tự (Kỹ thuật mạch điện tử) ở Đại học Bách khoa Hà Nội và Đại học Bách khoa TP.HCM, với UC Berkeley EE 105 (Microelectronic Devices and Circuits) và MIT 6.012; phần thí nghiệm gần với MIT 6.101 (Introductory Analog Electronics Laboratory).
Tư duy chính: điểm làm việc và tín hiệu nhỏ
Transistor là linh kiện phi tuyến, nhưng hầu hết bộ khuếch đại được phân tích theo hai bước tách biệt:
- Phân cực (DC): chọn điện trở và nguồn để transistor nằm ở vùng làm việc mong muốn (MOSFET ở vùng bão hòa, BJT ở vùng tích cực thuận) với dòng tĩnh ổn định, ít phụ thuộc vào sai lệch linh kiện và nhiệt độ.
- Tín hiệu nhỏ (AC): quanh điểm làm việc, thay transistor bằng mô hình tín hiệu nhỏ tuyến tính — hỗ dẫn gm, điện trở ra ro (và rπ với BJT) — rồi phân tích như một mạch tuyến tính. Với BJT, gm = IC/VT; với MOSFET theo mô hình bậc hai, gm = 2ID/Vov với Vov là điện áp cổng vượt ngưỡng.
Nắm chắc cách làm hai bước này, mọi mạch trong môn học đều trở nên có hệ thống.
Các khối mạch
- Mạch diode: chỉnh lưu nửa chu kỳ và toàn chu kỳ, tụ lọc và độ gợn, ổn áp dùng diode Zener, mạch hạn biên và ghim mức.
- Tầng khuếch đại một transistor: nguồn chung / phát chung (khuếch đại điện áp, đảo pha), cổng chung / nền chung (trở kháng vào thấp, dùng cho tầng cascode), máng chung / góp chung (lặp điện áp, trở kháng ra thấp). Mỗi cấu hình có hệ số khuếch đại, trở kháng vào và trở kháng ra riêng — hãy lập bảng so sánh cho mình.
- Khối cơ bản của mạch tích hợp: gương dòng, tải tích cực, cascode, cặp vi sai với hệ số khuếch đại vi sai và hệ số nén đồng pha (CMRR), bộ khuếch đại nhiều tầng.
- Đáp ứng tần số: tụ ghép và tụ thoát quyết định tần số cắt dưới; điện dung nội của transistor và hiệu ứng Miller quyết định tần số cắt trên. Phương pháp hằng số thời gian cho phép ước lượng nhanh băng thông.
- Hồi tiếp âm: đổi hệ số khuếch đại lấy độ ổn định, băng thông rộng hơn, méo nhỏ hơn và trở kháng vào/ra mong muốn; bốn kiểu ghép hồi tiếp và vấn đề ổn định (độ dự trữ pha).
- Tầng công suất ra: lớp A, B, AB và D, hiệu suất (lớp B lý tưởng tối đa khoảng 78,5%), méo giao chéo và tản nhiệt.
Học bằng SPICE và breadboard
Điện tử tương tự là môn "thiết kế – mô phỏng – đo". Với mỗi mạch:
- Tính tay với mô hình đơn giản, ước lượng hệ số khuếch đại và băng thông.
- Mô phỏng trong LTspice: .op để kiểm tra điểm làm việc, .ac cho đáp ứng tần số, .tran cho dạng sóng và độ méo. Trang học liệu của Oxford cho sách Sedra – Smith có sẵn netlist SPICE theo từng chương.
- Lắp trên breadboard với linh kiện phổ thông (2N3904, 2N3906, 2N7000, BS250, op-amp TL072) và đo bằng dao động ký. Chênh lệch giữa ba kết quả là bài học quan trọng nhất: dung sai β, điện dung ký sinh, trở kháng của thiết bị đo.
Giáo trình và cách đọc
Sách Sedra – Smith là giáo trình chuẩn của môn ở rất nhiều trường; sách dày, nên đọc theo các bước dưới đây và bỏ qua các mục nâng cao ở lượt đầu. Giáo trình mở của Fiore trình bày chậm và thực hành hơn, có nhiều ví dụ số với linh kiện rời — lựa chọn tốt cho phần diode, BJT và tầng công suất. Razavi giải thích trực giác vì sao mạch được thiết kế như vậy; The Art of Electronics là cẩm nang thực hành cho người làm mạch thật.
Chuẩn bị
Cần Mạch điện xoay chiều (trở kháng, đáp ứng tần số ở mức cơ bản) và Linh kiện bán dẫn (tiếp giáp p-n, đặc tuyến MOSFET và BJT). Đã học Mạch điện trong miền tần số sẽ giúp phần đáp ứng tần số và hồi tiếp nhẹ nhàng hơn.
Giáo trình & sách tham khảo
Xem tất cả trong tab SáchGiáo trình chính
Microelectronic Circuits
Adel S. Sedra, Kenneth C. Smith và 2 tác giả khác · 2020
Vì sao chọn: Giáo trình chuẩn của môn ở rất nhiều trường (Oxford University Press, bản thứ 8, trả phí). Trình bày đầy đủ từ diode, MOSFET, BJT tới mạch tích hợp, đáp ứng tần số, hồi tiếp và tầng công suất; trang Oxford Learning Link của sách có netlist SPICE và bài giải mẫu theo chương.
Nên đọc: Chương 1, 4–12 (Chương 3 Semiconductors đã học ở Linh kiện bán dẫn; Chương 2 và 13–14 về op-amp và mạch lọc dùng ở các chủ đề sau)
Semiconductor Devices: Theory and Application
James M. Fiore
Giáo trình mở (CC BY-NC-SA 4.0) của James M. Fiore trên LibreTexts. Trình bày chậm, thực hành, với linh kiện rời và ví dụ số cụ thể; lựa chọn miễn phí tốt cho phần diode, phân cực BJT, tầng khuếch đại và tầng công suất.
Nên đọc: Chương 2–9, 12–14
Fundamentals of Microelectronics
Behzad Razavi · 2021
Giáo trình của Behzad Razavi (Wiley, trả phí), nổi tiếng vì giải thích trực giác từng bước vì sao mạch được thiết kế như vậy. Rất hợp để đọc song song khi một phần của sách chính khó hiểu, và là bước đệm sang sách thiết kế vi mạch tương tự cùng tác giả.
The Art of Electronics
Paul Horowitz, Winfield Hill · 2015 · Bản thứ 3
Cẩm nang thực hành của Horowitz và Hill (Cambridge University Press, bản thứ 3, trả phí), đầy kinh nghiệm thiết kế mạch thật: chọn linh kiện, những lỗi hay gặp, mạch mẫu đã được kiểm chứng. Dùng như sách tra cứu khi lắp mạch, không phải giáo trình học tuần tự.
Các bước học
Đăng nhập để đánh dấu các bước đã hoàn thành.
Bước 1: Bộ khuếch đại lý tưởng và mạch diode
khoảng 10 giờHọc các mô hình bộ khuếch đại (điện áp, dòng điện, hỗ dẫn, hỗ trở), trở kháng vào và ra; mô hình diode (lý tưởng, sụt áp hằng số, hàm mũ, tín hiệu nhỏ); chỉnh lưu nửa chu kỳ, toàn chu kỳ và cầu, tụ lọc và độ gợn, ổn áp Zener, hạn biên và ghim mức. Thực hành: thiết kế bộ chỉnh lưu cầu có tụ lọc cho tải 100 mA với độ gợn dưới 1 V từ biến áp 12 V; mô phỏng bằng .tran; chỉ lắp thật khi dùng bộ đổi nguồn xoay chiều 12 V đóng hộp (adapter AC–AC) cắm sẵn, rồi đo độ gợn; tuyệt đối không tự đấu cuộn sơ cấp 220 V trên breadboard.
- Đọc: Chương 1 Signals and Amplifiers; Chương 4 Diodes — Microelectronic Circuits
- Đọc: Chương 2 PN Junctions and Diodes; Chương 3 Diode Applications — Semiconductor Devices: Theory and Application
Bước 2: MOSFET: phân cực và hoạt động như bộ khuếch đại
khoảng 10 giờHọc đặc tuyến MOSFET ở mức mạch, phân tích mạch MOSFET một chiều, phân cực bằng mạch chia áp có điện trở nguồn, MOSFET như bộ khuếch đại và như khóa, mô hình tín hiệu nhỏ. Luyện tập: phân cực MOSFET 2N7000 ở ID = 1 mA với nguồn 12 V sao cho điểm làm việc ít phụ thuộc điện áp ngưỡng; kiểm tra bằng .op với ba giá trị điện áp ngưỡng khác nhau.
- Đọc: Chương 5 MOS Field-Effect Transistors (MOSFETs) — Microelectronic Circuits
- Đọc: Chương 12 Metal Oxide Semiconductor FETs (MOSFETs) — Semiconductor Devices: Theory and Application
Bước 3: BJT: phân cực và mô hình
khoảng 10 giờHọc các chế độ làm việc của BJT, phân tích một chiều, phân cực bằng mạch chia áp có điện trở cực phát, ổn định nhiệt, BJT như khóa, mô hình tín hiệu nhỏ (gm, rπ, ro). Thực hành: phân cực 2N3904 ở IC = 1 mA với nguồn 12 V; đo điểm làm việc trên breadboard với vài transistor khác nhau và giải thích vì sao điểm làm việc ít thay đổi dù β khác nhau.
- Đọc: Chương 6 Bipolar Junction Transistors (BJTs) — Microelectronic Circuits
- Đọc: Chương 4 Bipolar Junction Transistors (BJTs); Chương 5 BJT Biasing — Semiconductor Devices: Theory and Application
Bước 4: Các tầng khuếch đại một transistor
khoảng 10 giờHọc phân tích tầng nguồn chung / phát chung (có và không có điện trở nguồn / cực phát), cổng chung / nền chung, máng chung / góp chung; lập bảng so sánh hệ số khuếch đại, trở kháng vào, trở kháng ra. Thực hành: thiết kế tầng phát chung hệ số khuếch đại khoảng −10 dùng điện trở cực phát để ổn định, mô phỏng bằng .ac và .tran, lắp và đo hệ số khuếch đại ở 1 kHz; thêm tầng góp chung để đưa tín hiệu ra tải 1 kΩ.
- Đọc: Chương 7 Transistor Amplifiers — Microelectronic Circuits
- Đọc: Chương 6 Amplifier Concepts; Chương 7 BJT Small Signal Amplifiers; Chương 13 MOSFET Small Signal Amplifiers — Semiconductor Devices: Theory and Application
Bước 5: Khối cơ bản của mạch tích hợp và khuếch đại vi sai
khoảng 10 giờHọc gương dòng và nguồn dòng, tải tích cực, tầng cascode, cặp vi sai MOS và BJT, hệ số khuếch đại vi sai và đồng pha, CMRR, bộ khuếch đại nhiều tầng. Luyện tập: mô phỏng cặp vi sai có tải gương dòng, quét điện áp vào vi sai bằng .dc để thấy vùng tuyến tính, đo hệ số khuếch đại vi sai và đồng pha bằng .ac, tính CMRR; thử thay nguồn dòng đuôi bằng điện trở và so sánh CMRR.
- Đọc: Chương 8 Building Blocks of Integrated-Circuit Amplifiers; Chương 9 Differential and Multistage Amplifiers — Microelectronic Circuits
Bước 6: Đáp ứng tần số
khoảng 10 giờHọc tần số cắt dưới do tụ ghép và tụ thoát, mô hình tần số cao của transistor, hiệu ứng Miller, phương pháp hằng số thời gian, đáp ứng tần số của các tầng cơ bản, cascode và cặp vi sai. Thực hành: ước lượng băng thông của tầng phát chung đã thiết kế ở bước 3 bằng phương pháp hằng số thời gian, so với .ac trong LTspice và với đo đạc (quét tần số bằng máy phát tín hiệu); giải thích vì sao thêm tầng cascode làm băng thông tăng.
- Đọc: Chương 10 Frequency Response — Microelectronic Circuits
Bước 7: Hồi tiếp và tầng công suất
khoảng 10 giờHọc cấu trúc hồi tiếp âm, bốn kiểu ghép hồi tiếp, ảnh hưởng lên hệ số khuếch đại, băng thông, trở kháng; độ ổn định, độ dự trữ pha và bù tần số; tầng công suất lớp A, B, AB, D, hiệu suất và tản nhiệt. Dự án: thiết kế bộ khuếch đại âm thanh nhỏ gồm tầng vi sai, tầng khuếch đại điện áp và tầng ra đẩy kéo lớp AB có hồi tiếp âm toàn cục, công suất khoảng 1 W trên loa 8 Ω; mô phỏng độ méo bằng .four trong LTspice rồi lắp thử.
- Đọc: Chương 11 Feedback; Chương 12 Output Stages and Power Amplifiers — Microelectronic Circuits
- Đọc: Chương 8 BJT Class A Power Amplifiers; Chương 9 BJT Class B Power Amplifiers; Chương 14 Class D Power Amplifiers — Semiconductor Devices: Theory and Application
Khái niệm chính
- Điểm làm việc (điểm Q)
- Giá trị dòng và áp một chiều của transistor khi chưa có tín hiệu; quyết định vùng làm việc, hệ số khuếch đại và biên độ tín hiệu tối đa không méo.
- Mô hình tín hiệu nhỏ
- Mô hình tuyến tính của transistor quanh điểm làm việc, gồm nguồn dòng phụ thuộc gm·v, điện trở ra ro và (với BJT) điện trở vào rπ = β/gm.
- Hỗ dẫn gm
- Tỉ số biến thiên dòng ra trên biến thiên điện áp điều khiển; với BJT gm = IC/VT, với MOSFET theo mô hình bậc hai gm = 2ID/Vov.
- Tầng nguồn chung / phát chung
- Tầng khuếch đại điện áp cơ bản, đảo pha; hệ số khuếch đại xấp xỉ −gm nhân với điện trở tải tương đương ở cực máng hoặc colectơ.
- Tầng lặp (máng chung / góp chung)
- Hệ số khuếch đại điện áp gần 1, trở kháng vào cao, trở kháng ra thấp; dùng làm tầng đệm cho tải nặng.
- Gương dòng
- Mạch sao chép một dòng tham chiếu sang nhánh khác nhờ các transistor phối hợp; dùng để phân cực và làm tải tích cực trong mạch tích hợp.
- Cặp vi sai và CMRR
- Hai transistor ghép cực phát hoặc cực nguồn, khuếch đại hiệu hai tín hiệu vào và nén thành phần đồng pha; CMRR đo khả năng nén đó.
- Cascode
- Ghép một tầng cổng chung (nền chung) lên trên tầng nguồn chung (phát chung) để tăng trở kháng ra và giảm hiệu ứng Miller.
- Hiệu ứng Miller
- Điện dung nối giữa vào và ra của tầng khuếch đảo có hệ số −A được nhìn từ đầu vào như lớn gấp (1 + A) lần, làm giảm tần số cắt trên.
- Tích hệ số khuếch đại – băng thông
- Với bộ khuếch đại có một điểm cực trội, tích của hệ số khuếch đại vòng kín và băng thông gần như không đổi khi thay đổi hồi tiếp.
- Hồi tiếp âm
- Đưa một phần tín hiệu ra ngược về đầu vào để trừ đi; đổi hệ số khuếch đại lấy độ ổn định, băng thông, độ tuyến tính và trở kháng mong muốn, nhưng có thể gây mất ổn định nếu độ dự trữ pha nhỏ.
- Tầng công suất lớp B và AB
- Hai transistor đẩy kéo, mỗi transistor dẫn nửa chu kỳ; lớp B có hiệu suất lý tưởng tối đa khoảng 78,5% nhưng bị méo giao chéo, lớp AB phân cực nhẹ để khử méo này.
Học xong để làm gì
- Bộ nguồn tuyến tính: chỉnh lưu, lọc và ổn áp
- Tiền khuếch đại cho cảm biến, micro và thiết bị đo
- Bộ khuếch đại âm thanh lớp AB và lớp D
- Mạch giao tiếp tương tự của vi điều khiển: đệm, dịch mức, điều khiển tải
- Nền tảng trực tiếp cho khuếch đại thuật toán, thiết kế vi mạch tương tự và điện tử công suất
Câu hỏi thường gặp
Nên học BJT hay MOSFET trước?
Giáo trình Sedra – Smith bản mới dạy MOSFET trước vì CMOS chiếm ưu thế trong vi mạch; nhiều trường Việt Nam vẫn dạy BJT trước. Thứ tự không quan trọng bằng việc nắm chắc quy trình phân cực – tín hiệu nhỏ, vì nó giống nhau cho cả hai.
Tính tay có còn cần thiết khi đã có SPICE?
Có. SPICE cho con số nhưng không cho biết nên thay đổi gì để mạch tốt hơn. Tính tay với mô hình đơn giản cho trực giác thiết kế; SPICE dùng để kiểm tra và tinh chỉnh.
Sách chính có miễn phí không?
Không, Microelectronic Circuits (Oxford University Press) là sách trả phí; trang học liệu Oxford Learning Link của sách có tài nguyên miễn phí như netlist SPICE theo chương. Có thể học miễn phí với giáo trình mở của Fiore (CC BY-NC-SA 4.0) cho phần linh kiện rời, và các bài giảng MIT 6.012 trên OpenCourseWare.
Cần dụng cụ gì để thực hành?
Breadboard, nguồn đôi (hoặc hai nguồn 9 V), bộ transistor BJT và MOSFET phổ thông, điện trở, tụ, một op-amp đôi, máy phát tín hiệu (có thể dùng sound card hoặc vi điều khiển) và dao động ký. Thiết bị đa năng kiểu Analog Discovery gộp máy phát, dao động ký và nguồn trong một thiết bị USB.
Mất bao lâu?
Khoảng 70 giờ cho lượt học đầu (7 bước, mỗi bước chừng 10 giờ). Một học phần điện tử tương tự đầy đủ kèm thí nghiệm ở đại học cần khoảng 150 giờ.


