Bạn sẽ học được gì
- Tính điện trường của các phân bố điện tích đối xứng bằng định luật Coulomb và định luật Gauss
- Liên hệ điện thế với điện trường và tính điện dung, năng lượng tích trữ của tụ điện
- Giải mạch một chiều và mạch RC nạp xả dựa trên bảo toàn điện tích và năng lượng
- Tính từ trường của dòng điện bằng định luật Biot–Savart và định luật Ampère, tính lực từ lên dây dẫn
- Áp dụng định luật Faraday và định luật Lenz để giải thích điện cảm, hỗ cảm và máy biến áp
- Viết hệ phương trình Maxwell dạng tích phân và giải thích vì sao chúng dẫn tới sóng điện từ
Nên học trước
Giới thiệu
Điện từ học giải thích vì sao mạch điện hoạt động. Định luật Ohm, định luật Kirchhoff, tụ điện, cuộn cảm, máy biến áp, động cơ, anten — tất cả đều là hệ quả của vài định luật về điện trường và từ trường, gói gọn trong hệ phương trình Maxwell. Lộ trình Vật lý cũng có chủ đề Electricity and Magnetism dùng chung môn học này; ở lộ trình Kỹ thuật điện, trọng tâm dịch về phía kỹ sư: mỗi định luật được nối với một linh kiện hay một thiết bị thật, và năng lượng tích trữ trong trường được chú ý đặc biệt.
Từ điện tích tới điện áp
Phần tĩnh điện bắt đầu bằng định luật Coulomb và khái niệm điện trường. Định luật Gauss cho phép tính nhanh điện trường của các phân bố đối xứng (dây dài, mặt phẳng, khối cầu) và giải thích vì sao điện trường trong lòng vật dẫn cân bằng bằng không. Tiếp theo là điện thế: công để dịch chuyển một đơn vị điện tích — chính là "điện áp" bạn đo bằng đồng hồ vạn năng. Từ đây xuất hiện tụ điện: điện dung C = Q/V phụ thuộc hình học và chất điện môi, năng lượng tích trữ ½CV², và vì sao tụ gốm, tụ hóa, siêu tụ lại khác nhau đến vậy.
Dòng điện và mạch một chiều
Dòng điện là dòng chuyển động có hướng của hạt tải; điện trở suất của vật liệu và hình học dây dẫn quyết định điện trở. Chương mạch một chiều của sách vật lý chính là phiên bản đầu tiên của lý thuyết mạch: định luật Kirchhoff, mạch RC nạp xả với hằng số thời gian τ = RC. Học xong phần này, bạn sẽ thấy môn Lý thuyết mạch điện cơ bản không xa lạ.
Từ trường và cảm ứng điện từ
Dòng điện sinh ra từ trường (định luật Biot–Savart, định luật Ampère) và từ trường tác dụng lực lên dòng điện — nguyên lý của động cơ điện và loa. Định luật cảm ứng Faraday nói rằng từ thông biến thiên qua một vòng dây sinh ra sức điện động; dấu trừ trong định luật (định luật Lenz) cho biết dòng cảm ứng chống lại sự biến thiên đó. Từ đây có điện cảm L, năng lượng từ trường ½LI², hỗ cảm và nguyên lý của máy biến áp, máy phát điện, bếp từ và sạc không dây.
Hệ phương trình Maxwell và sóng điện từ
Maxwell bổ sung dòng điện dịch vào định luật Ampère để bảo toàn điện tích; bốn phương trình thu được dự đoán sóng điện từ lan truyền với tốc độ ánh sáng. Đây là nền của anten, truyền sóng vô tuyến, đường truyền và mọi môn trường điện từ phía sau. Chương mạch xoay chiều của sách vật lý cũng giới thiệu trở kháng, cộng hưởng và máy biến áp, làm cầu nối sang Mạch điện xoay chiều.
Cách học hiệu quả
- Luôn vẽ hình: đường sức điện trường, đường sức từ, mặt Gauss, chiều dòng điện. Phần lớn lỗi dấu đến từ hình vẽ thiếu.
- Nối mỗi công thức với một vật thật: tính điện dung của hai tấm nhôm dán trên tờ giấy, đo điện cảm của cuộn dây tự quấn, quan sát sức điện động cảm ứng khi rút nam châm qua cuộn dây nối vào dao động ký hoặc bo thu dữ liệu.
- Dùng mô phỏng: PhET (Đại học Colorado) có các mô phỏng tụ điện, định luật Faraday; FEMM là phần mềm miễn phí tính trường tĩnh điện và từ trường 2D bằng phương pháp phần tử hữu hạn.
- Xem bài giảng: MIT OpenCourseWare có trọn khóa 8.02 Physics II: Electricity and Magnetism, đi gần đúng thứ tự các chương của giáo trình.
Chuẩn bị
Cần giải tích một biến và nhiều biến (tích phân đường, tích phân mặt). Phần dạng vi phân của hệ phương trình Maxwell dùng divergence và rot; nếu chưa quen, hãy học song song phần giải tích vectơ của chủ đề Toán kỹ thuật cho ngành điện.
Giáo trình & sách tham khảo
Xem tất cả trong tab SáchGiáo trình chính
University Physics Volume 2
William Moebs, Samuel J. Ling, Jeff Sanny · 2016
Vì sao chọn: Giáo trình OpenStax miễn phí (CC BY-NC-SA 4.0), đi đúng trình tự tĩnh điện → mạch một chiều → từ trường → cảm ứng → mạch xoay chiều → sóng điện từ. Nhiều hình vẽ, ví dụ có lời giải và bài tập có đáp số; các bước của lộ trình đi theo đúng thứ tự chương.
Nên đọc: Chương 5–16 (phần Electricity and Magnetism)
Electricity and Magnetism
Edward M. Purcell, David J. Morin · 2013 · Bản thứ 3
Giáo trình nâng cao của Purcell – Morin (Cambridge University Press, trả phí, bản thứ 3). Dùng giải tích vectơ từ đầu và trình bày từ trường như hệ quả của thuyết tương đối hẹp; đọc sau OpenStax khi muốn hiểu sâu, nhất là trước các môn trường điện từ.
Các bước học
Đăng nhập để đánh dấu các bước đã hoàn thành.
Bước 1: Điện tích, điện trường và định luật Gauss
khoảng 10 giờHọc điện tích, vật dẫn và điện môi, định luật Coulomb, điện trường của các phân bố điện tích, đường sức, lưỡng cực điện và định luật Gauss. Luyện tập: tính điện trường của một dây dài tích điện đều bằng cả tích phân trực tiếp và định luật Gauss; giải thích vì sao điện trường trong lòng vật dẫn cân bằng bằng không và điện tích nằm ở mặt ngoài.
- Đọc: Chương 5 Electric Charges and Fields; Chương 6 Gauss's Law — University Physics Volume 2
Bước 2: Điện thế và tụ điện
khoảng 10 giờHọc thế năng điện, điện thế, mặt đẳng thế, tính điện trường từ điện thế; điện dung, tụ ghép nối tiếp và song song, năng lượng tích trữ, chất điện môi. Luyện tập: tính điện dung của tụ phẳng làm từ hai tờ giấy nhôm 10 cm × 10 cm cách nhau bởi một tờ giấy dày 0,1 mm và đo thử bằng đồng hồ vạn năng có thang đo điện dung; giải thích vì sao tụ có điện dung lớn thường có điện áp chịu đựng thấp.
- Đọc: Chương 7 Electric Potential; Chương 8 Capacitance — University Physics Volume 2
Bước 3: Dòng điện, điện trở và mạch một chiều
khoảng 10 giờHọc dòng điện, mật độ dòng, điện trở suất, định luật Ohm, công suất; sức điện động, điện trở trong, định luật Kirchhoff, mạch RC nạp xả. Thực hành: lắp mạch RC với R = 10 kΩ, C = 100 μF, đo điện áp tụ theo thời gian bằng Arduino và so với hàm mũ có hằng số thời gian τ = RC = 1 s; mô phỏng cùng mạch bằng phân tích quá độ .tran trong LTspice.
- Đọc: Chương 9 Current and Resistance; Chương 10 Direct-Current Circuits — University Physics Volume 2
Bước 4: Từ trường và lực từ
khoảng 10 giờHọc từ trường, lực Lorentz, lực từ lên dây dẫn mang dòng điện, mô-men lực lên khung dây (nguyên lý động cơ), hiệu ứng Hall; định luật Biot–Savart, định luật Ampère, từ trường của ống dây và cuộn dây hình xuyến, vật liệu từ. Luyện tập: tính từ trường trong ống dây 1000 vòng dài 10 cm có dòng 0,5 A; giải thích nguyên lý của cảm biến dòng điện dùng hiệu ứng Hall.
- Đọc: Chương 11 Magnetic Forces and Fields; Chương 12 Sources of Magnetic Fields — University Physics Volume 2
Bước 5: Cảm ứng điện từ và điện cảm
khoảng 10 giờHọc định luật Faraday, định luật Lenz, sức điện động động, dòng điện xoáy, máy phát điện; tự cảm, hỗ cảm, năng lượng từ trường, mạch RL và mạch LC. Thực hành: nối một cuộn dây vào đầu vào tương tự của bo thu dữ liệu hoặc dao động ký, rút nam châm qua cuộn dây với các tốc độ khác nhau và giải thích dấu, độ lớn của xung điện áp; mô phỏng dao động của mạch LC trong LTspice.
- Đọc: Chương 13 Electromagnetic Induction; Chương 14 Inductance — University Physics Volume 2
Bước 6: Mạch xoay chiều, hệ phương trình Maxwell và sóng điện từ
khoảng 10 giờHọc mạch xoay chiều, trở kháng, cộng hưởng, công suất và máy biến áp ở mức vật lý; dòng điện dịch, hệ phương trình Maxwell, sóng điện từ phẳng, năng lượng và vectơ Poynting. Luyện tập: tính tỉ số vòng dây của máy biến áp hạ áp 220 V xuống 12 V; tính bước sóng của sóng 2,4 GHz (Wi-Fi) và giải thích vì sao một đường mạch dài 3 cm không còn được coi là phần tử tập trung ở tần số này. Có thể xem thêm khóa MIT 8.02 trên OpenCourseWare.
- Đọc: Chương 15 Alternating-Current Circuits; Chương 16 Electromagnetic Waves — University Physics Volume 2
Khái niệm chính
- Điện trường
- Lực tác dụng lên một đơn vị điện tích thử đặt tại một điểm, E = F/q, đơn vị V/m; điện trường của điện tích điểm giảm theo bình phương khoảng cách.
- Định luật Gauss
- Thông lượng điện trường qua một mặt kín bằng tổng điện tích bên trong chia cho ε₀; dùng để tính nhanh điện trường khi phân bố điện tích có đối xứng.
- Điện thế và điện áp
- Điện thế là thế năng trên một đơn vị điện tích; điện áp giữa hai điểm là hiệu điện thế, bằng tích phân đường của điện trường giữa hai điểm đó (với dấu trừ).
- Điện dung
- C = Q/V, chỉ phụ thuộc hình học và chất điện môi; tụ phẳng có C = εA/d và tích trữ năng lượng ½CV².
- Điện trở suất
- Tính chất của vật liệu quyết định điện trở của dây dẫn, R = ρL/A; thay đổi theo nhiệt độ.
- Định luật Biot–Savart và định luật Ampère
- Hai cách tính từ trường sinh bởi dòng điện: cộng đóng góp của từng đoạn dòng điện, hoặc dùng lưu số của từ trường dọc một đường kín khi có đối xứng.
- Lực Lorentz
- Lực tác dụng lên điện tích chuyển động trong điện trường và từ trường, F = q(E + v × B); nguyên lý của động cơ điện và loa.
- Định luật Faraday và định luật Lenz
- Sức điện động cảm ứng bằng trừ tốc độ biến thiên của từ thông qua mạch; dấu trừ nói rằng dòng cảm ứng chống lại sự biến thiên sinh ra nó.
- Điện cảm và hỗ cảm
- Tự cảm L liên hệ từ thông móc vòng với dòng điện của chính cuộn dây; hỗ cảm M liên hệ hai cuộn dây — nền của máy biến áp. Năng lượng từ trường của cuộn cảm là ½LI².
- Dòng điện dịch
- Số hạng ε₀ dΦE/dt Maxwell thêm vào định luật Ampère để định luật đúng cả khi điện trường biến thiên, ví dụ giữa hai bản tụ đang nạp.
- Hệ phương trình Maxwell
- Bốn phương trình (Gauss cho điện, Gauss cho từ, Faraday, Ampère–Maxwell) mô tả toàn bộ điện từ học cổ điển.
- Sóng điện từ
- Nghiệm của hệ phương trình Maxwell trong chân không: điện trường và từ trường vuông góc nhau và vuông góc với phương truyền, lan truyền với tốc độ c = 1/√(μ₀ε₀).
Học xong để làm gì
- Chọn và hiểu giới hạn của tụ điện, cuộn cảm, lõi từ trong mạch điện tử công suất
- Máy biến áp, máy phát điện và động cơ điện trong hệ thống điện
- Cảm biến điện dung (màn hình cảm ứng), cảm biến Hall, cảm biến cảm ứng
- Tương thích điện từ (EMC): nhiễu ghép điện dung và điện cảm giữa các đường mạch
- Anten, truyền sóng vô tuyến và sạc không dây
Câu hỏi thường gặp
Chủ đề này khác gì Electricity and Magnetism trong lộ trình Vật lý?
Hai chủ đề dùng chung môn học và giáo trình OpenStax, nên các khóa học về điện từ học trên OpenER sẽ hiện ở cả hai. Hướng dẫn ở lộ trình Kỹ thuật điện nhấn vào tụ điện, cuộn cảm, mạch từ, máy biến áp và năng lượng tích trữ; hướng dẫn ở lộ trình Vật lý đi sâu hơn về lý thuyết.
Có cần học trước Toán kỹ thuật cho ngành điện không?
Không bắt buộc. Dạng tích phân của các định luật chỉ cần giải tích nhiều biến. Dạng vi phân (divergence, rot) và các định lý tích phân nằm ở bước cuối của Toán kỹ thuật cho ngành điện; có thể học song song.
Kỹ sư mạch có thực sự dùng tới hệ phương trình Maxwell?
Có, ở tần số cao và tốc độ cao. Khi đường mạch dài cỡ một phần mười bước sóng của tín hiệu (vài centimét với tín hiệu GHz), mô hình phần tử tập trung không còn đúng và phải nghĩ bằng sóng, đường truyền, phản xạ — những thứ bắt nguồn trực tiếp từ Maxwell.
Sách của Purcell khác gì OpenStax?
Purcell – Morin (Cambridge, trả phí) là giáo trình nâng cao, dùng giải tích vectơ ngay từ đầu và giải thích từ trường như hệ quả của thuyết tương đối. Hợp để đọc sau khi đã vững OpenStax, nếu bạn muốn hiểu sâu hơn.
Mất bao lâu?
Khoảng 60 giờ cho lượt học đầu: 6 phần, mỗi phần chừng 10 giờ gồm đọc, làm bài tập cuối chương và một thí nghiệm nhỏ.

