Bạn sẽ học được gì
- Áp dụng định luật Ohm, KCL, KVL và quy ước dấu thụ động để tính điện áp, dòng điện và công suất
- Giải mạch tuyến tính bằng phương pháp điện thế nút và dòng vòng, kể cả mạch có nguồn phụ thuộc
- Dùng nguyên lý xếp chồng, định lý Thévenin – Norton và điều kiện truyền công suất cực đại
- Phân tích các mạch khuếch đại thuật toán lý tưởng có hồi tiếp âm
- Tính đáp ứng quá độ của mạch RC, RL bậc một và mạch RLC bậc hai
- Kiểm tra lời giải bằng mô phỏng SPICE (.op, .dc, .tran) và bằng đo đạc trên breadboard
Nên học trước
Giới thiệu
Lý thuyết mạch điện cơ bản là "ngữ pháp" của ngành điện: mọi môn phía sau — điện tử, tín hiệu, điều khiển, hệ thống điện — đều giả định bạn giải được một mạch nhanh và đúng. Chủ đề này tương ứng với Lý thuyết mạch điện I ở Đại học Bách khoa Hà Nội và Đại học Bách khoa TP.HCM, với MIT 6.002 Circuits and Electronics (nay là 6.2000 Electrical Circuits) và phần mạch của UC Berkeley EECS 16A. Trọng tâm là mạch một chiều và quá độ của mạch có tụ điện, cuộn cảm; chế độ xác lập hình sin để dành cho chủ đề Mạch điện xoay chiều.
Phần tử và định luật
Một mạch gồm các phần tử lý tưởng: điện trở, nguồn áp, nguồn dòng (độc lập hoặc phụ thuộc), tụ điện, cuộn cảm. Chúng được nối với nhau tại các nút và tạo thành các vòng. Hai định luật Kirchhoff (KCL cho nút, KVL cho vòng) cùng quan hệ điện áp – dòng điện của từng phần tử là tất cả những gì cần để giải bất kỳ mạch nào. Quy ước dấu thụ động (dòng điện đi vào cực dương) giúp tính công suất đúng dấu: phần tử hấp thụ công suất dương, nguồn phát công suất âm. Hãy tập tuân thủ quy ước này ngay từ bài đầu tiên.
Các phương pháp giải mạch
- Phương pháp điện thế nút: chọn một nút gốc, viết KCL cho các nút còn lại với ẩn là điện thế nút. Đây là phương pháp mà SPICE dùng, và là phương pháp nên thành thạo nhất.
- Phương pháp dòng vòng: viết KVL cho các vòng độc lập với ẩn là dòng vòng; thuận tiện với mạch phẳng có nhiều nguồn áp.
- Nguyên lý xếp chồng: với mạch tuyến tính, đáp ứng do nhiều nguồn độc lập bằng tổng đáp ứng của từng nguồn khi các nguồn độc lập khác bị triệt tiêu; nguồn phụ thuộc luôn giữ nguyên trong mạch.
- Định lý Thévenin và Norton: mọi mạch tuyến tính nhìn từ hai cực — kể cả có nguồn phụ thuộc, miễn là biến điều khiển nằm trong chính mạch đó và không có ghép nối với tải — đều tương đương một nguồn áp nối tiếp điện trở (hoặc nguồn dòng song song điện trở). Hệ quả quan trọng: với điện trở Thévenin Rth cố định, công suất truyền tới tải điện trở cực đại khi RL = Rth.
- Khuếch đại thuật toán lý tưởng như một phần tử mạch: với hồi tiếp âm, hai đầu vào có cùng điện thế và không có dòng đi vào — đủ để phân tích các mạch khuếch đại đảo, không đảo, cộng, trừ.
Quá độ bậc một và bậc hai
Tụ điện và cuộn cảm tích trữ năng lượng, nên điện áp tụ và dòng cuộn cảm không thay đổi đột ngột (khi dòng, áp hữu hạn). Mạch RC, RL cho đáp ứng mũ với hằng số thời gian τ = RC hoặc L/R; mọi đại lượng đều theo công thức "giá trị cuối + (giá trị đầu − giá trị cuối)·e^(−t/τ)". Mạch RLC cho phương trình bậc hai với tần số riêng ω₀ = 1/√(LC) và hệ số tắt dần ζ; tùy ζ lớn hơn, bằng hay nhỏ hơn 1 mà mạch quá cản, tới hạn hay dao động tắt dần. Đây là nơi kiến thức phương trình vi phân được dùng trực tiếp.
Học bằng tay, SPICE và breadboard
- Giải mỗi bài bằng ít nhất hai phương pháp (nút và Thévenin chẳng hạn) để tự kiểm tra.
- Kiểm tra bằng mô phỏng: LTspice hoặc ngspice với phân tích điểm làm việc (.op), quét DC (.dc) và quá độ (.tran). Viết netlist bằng tay vài lần để hiểu SPICE thực sự giải cái gì.
- Lắp mạch thật: mạch phân áp, cầu Wheatstone, mạch RC nạp xả với nguồn xung từ Arduino hoặc máy phát tín hiệu. Chênh lệch giữa lý thuyết và đo đạc (dung sai linh kiện, điện trở trong của nguồn và đồng hồ) là bài học đáng giá nhất.
- Giáo trình chính của Ulaby, Maharbiz và Furse có bản truy cập mở, phụ lục hướng dẫn Multisim và bo thí nghiệm myDAQ; bài tập nhiều mức độ có đáp số cho một phần.
Sau chủ đề này
Bạn sẵn sàng cho Mạch điện xoay chiều, Đo lường điện và thiết bị đo, và — cùng với Điện từ học — Linh kiện bán dẫn. Nếu muốn xem bài giảng, MIT OpenCourseWare có bộ video 6.002 (Spring 2007) của Anant Agarwal, đi cùng sách Foundations of Analog and Digital Electronic Circuits.
Giáo trình & sách tham khảo
Xem tất cả trong tab SáchGiáo trình chính
Circuit Analysis and Design
Fawwaz T. Ulaby, Michel M. Maharbiz, Cynthia M. Furse · 2025 · Bản thứ 3
Vì sao chọn: Giáo trình của Ulaby, Maharbiz và Furse (Michigan Publishing, bản thứ 3, 2025), có bản điện tử truy cập mở miễn phí (không ghi giấy phép Creative Commons cụ thể) và bản in trả phí. Trình bày hiện đại, gắn với thí nghiệm: phụ lục về Multisim, MATLAB và bo myDAQ. Chủ đề này dùng Chương 1–6; các chương sau dùng cho Mạch điện xoay chiều và Mạch điện trong miền tần số.
Nên đọc: Chương 1–6
Foundations of Analog and Digital Electronic Circuits
Anant Agarwal, Jeffrey H. Lang · 2005 · Bản thứ 1
Giáo trình của MIT 6.002 (Morgan Kaufmann, trả phí), đi cùng bộ video của Anant Agarwal trên MIT OpenCourseWare. Nổi bật ở cách giải thích bằng trừu tượng hóa và nối mạch với cả điện tử tương tự lẫn số.
Nên đọc: Chương 1–3, 9–10, 12
Fundamentals of Electric Circuits
Charles K. Alexander, Matthew N. O. Sadiku · 2020
Giáo trình lý thuyết mạch rất phổ biến ở các trường đại học, kể cả ở Việt Nam (McGraw Hill, trả phí). Có rất nhiều ví dụ giải từng bước và bài tập; dùng để luyện thêm khi cần một kho bài tập lớn.
DC Electrical Circuit Analysis: A Practical Approach
James M. Fiore
Giáo trình mở (CC BY-NC-SA 4.0) của James M. Fiore, đọc miễn phí trên LibreTexts. Văn phong thực hành, nhiều hình mạch và ví dụ số cụ thể, có kèm sách hướng dẫn thí nghiệm riêng — lựa chọn tốt cho người tự học cần giải thích chậm rãi.
Nên đọc: Chương 2–9
Các bước học
Đăng nhập để đánh dấu các bước đã hoàn thành.
Bước 1: Đại lượng, phần tử và định luật cơ bản
khoảng 7 giờHọc điện tích, dòng điện, điện áp, công suất, năng lượng, quy ước dấu thụ động, các phần tử lý tưởng và nguồn phụ thuộc, định luật Ohm và định luật Kirchhoff. Thực hành: đo điện áp và dòng điện trong một mạch gồm nguồn 9 V và ba điện trở, kiểm tra KCL tại mỗi nút và KVL trên mỗi vòng; kiểm tra định luật bảo toàn công suất (tổng công suất phát bằng tổng công suất hấp thụ).
- Đọc: Chương 1 Circuit Terminology — Circuit Analysis and Design
- Đọc: Chương 2 Basic Quantities — DC Electrical Circuit Analysis: A Practical Approach
Bước 2: Mạch điện trở
khoảng 8 giờHọc mạch nối tiếp, song song, hỗn hợp, phân áp, phân dòng, biến đổi sao – tam giác, cầu Wheatstone. Luyện tập: tính điện trở tương đương của các mạch hỗn hợp; thiết kế mạch phân áp tạo 3,3 V từ 5 V và tính sai lệch khi mắc tải 10 kΩ; lắp cầu Wheatstone với một điện trở nhiệt (NTC) và quan sát điện áp lệch cầu khi làm ấm cảm biến.
- Đọc: Chương 2 Resistive Circuits — Circuit Analysis and Design
- Đọc: Chương 2 Resistive Networks — Foundations of Analog and Digital Electronic Circuits
- Đọc: Chương 3 Series Resistive Circuits; Chương 4 Parallel Resistive Circuits; Chương 5 Series-Parallel Resistive Circuits — DC Electrical Circuit Analysis: A Practical Approach
Bước 3: Phương pháp nút, dòng vòng và các định lý mạch
khoảng 9 giờHọc phương pháp điện thế nút (kể cả siêu nút), phương pháp dòng vòng, nguyên lý xếp chồng, biến đổi nguồn, định lý Thévenin – Norton, truyền công suất cực đại. Luyện tập: giải cùng một mạch 4 nút bằng cả hai phương pháp; tìm mạch tương đương Thévenin của một mạch có nguồn phụ thuộc; viết netlist SPICE bằng tay cho mạch đó và dùng .op trong ngspice để kiểm tra điện thế các nút.
- Đọc: Chương 3 Analysis Techniques — Circuit Analysis and Design
- Đọc: Chương 3 Network Theorems — Foundations of Analog and Digital Electronic Circuits
- Đọc: Chương 6 Analysis Theorems and Techniques; Chương 7 Nodal and Mesh Analysis, Dependent Sources — DC Electrical Circuit Analysis: A Practical Approach
Bước 4: Khuếch đại thuật toán như một phần tử mạch
khoảng 8 giờHọc mô hình op-amp lý tưởng, ngắn mạch ảo, các mạch khuếch đại đảo, không đảo, đệm điện áp, cộng, trừ, và giới hạn bão hòa theo điện áp nguồn. Thực hành: lắp mạch khuếch đại không đảo hệ số 11 với một op-amp phổ thông (ví dụ LM358) nguồn đơn 5 V, đo đặc tuyến vào – ra bằng cách quét điện áp vào và quan sát điểm bão hòa; mô phỏng bằng quét .dc trong LTspice.
- Đọc: Chương 4 Operational Amplifiers — Circuit Analysis and Design
Bước 5: Tụ điện, cuộn cảm và quá độ bậc một
khoảng 9 giờHọc quan hệ điện áp – dòng điện và năng lượng của tụ điện, cuộn cảm; ghép nối tiếp, song song; điều kiện đầu; đáp ứng tự do, đáp ứng với nguồn bậc thang của mạch RC, RL; mạch tích phân và vi phân dùng op-amp. Thực hành: cấp sóng vuông 100 Hz từ Arduino vào mạch RC (R = 10 kΩ, C = 100 nF), đo điện áp tụ bằng dao động ký hoặc bo thu dữ liệu và xác định τ từ thời điểm đạt 63%; so với phân tích .tran.
- Đọc: Chương 5 RC and RL First-Order Circuits — Circuit Analysis and Design
- Đọc: Chương 9 Energy Storage Elements; Chương 10 First-order Transients — Foundations of Analog and Digital Electronic Circuits
- Đọc: Chương 8 Capacitors; Chương 9 Inductors — DC Electrical Circuit Analysis: A Practical Approach
Bước 6: Mạch RLC bậc hai
khoảng 9 giờHọc phương trình vi phân bậc hai của mạch RLC nối tiếp và song song, phương trình đặc trưng, ba chế độ quá cản, tới hạn, dưới cản, đáp ứng bậc thang, độ quá điều chỉnh và thời gian xác lập. Luyện tập: với L = 10 mH, C = 1 μF, tìm R của mạch nối tiếp để đạt tắt dần tới hạn; mô phỏng ba chế độ trong LTspice bằng lệnh .step param R; nếu có dao động ký, đo dao động tắt dần của mạch LC thật và ước lượng R ký sinh của cuộn cảm. Có thể xem các bài giảng tương ứng của MIT 6.002 trên OpenCourseWare.
- Đọc: Chương 6 RLC Circuits — Circuit Analysis and Design
- Đọc: Chương 12 Transients in Second Order Circuits — Foundations of Analog and Digital Electronic Circuits
Khái niệm chính
- Quy ước dấu thụ động
- Chọn chiều dòng điện đi vào cực dương của phần tử; khi đó p = v·i dương nghĩa là phần tử hấp thụ công suất, âm nghĩa là phát công suất.
- Định luật Kirchhoff về dòng điện (KCL)
- Tổng đại số các dòng điện đi vào một nút (hoặc một mặt kín) bằng 0 — hệ quả của bảo toàn điện tích.
- Định luật Kirchhoff về điện áp (KVL)
- Tổng đại số các điện áp dọc một vòng kín bằng 0 — đúng với mô hình phần tử tập trung.
- Nguồn phụ thuộc
- Nguồn có giá trị điều khiển bởi một điện áp hay dòng điện khác trong mạch; dùng để mô hình hóa transistor và khuếch đại.
- Phương pháp điện thế nút
- Viết KCL cho mọi nút trừ nút gốc với ẩn là điện thế nút; cho hệ phương trình tuyến tính Gv = i mà SPICE giải.
- Phương pháp dòng vòng
- Viết KVL cho các vòng độc lập của mạch phẳng với ẩn là dòng vòng.
- Nguyên lý xếp chồng
- Trong mạch tuyến tính, đáp ứng do nhiều nguồn độc lập bằng tổng các đáp ứng khi từng nguồn tác động riêng (nguồn áp khác thay bằng ngắn mạch, nguồn dòng khác thay bằng hở mạch; nguồn phụ thuộc luôn giữ nguyên trong mạch). Không áp dụng trực tiếp cho công suất.
- Định lý Thévenin – Norton
- Mạch tuyến tính nhìn từ hai cực (kể cả có nguồn phụ thuộc điều khiển bởi biến trong chính mạch đó, không ghép nối với tải) tương đương nguồn áp Thévenin nối tiếp điện trở Rth, hoặc nguồn dòng Norton song song cùng điện trở đó.
- Truyền công suất cực đại
- Với nguồn có điện trở Thévenin Rth cố định, công suất lên tải điện trở cực đại khi điện trở tải bằng Rth; hiệu suất lúc đó chỉ 50%.
- Khuếch đại thuật toán lý tưởng
- Hệ số khuếch đại vô cùng lớn, dòng vào bằng 0; khi có hồi tiếp âm, hai đầu vào có cùng điện thế (ngắn mạch ảo).
- Hằng số thời gian
- τ = RC hoặc L/R; sau khoảng 5τ đáp ứng quá độ của mạch bậc một coi như đã xác lập (còn dưới 1%).
- Tính liên tục của trạng thái
- Điện áp tụ điện và dòng điện cuộn cảm không nhảy bậc khi dòng và áp trong mạch hữu hạn; dùng để xác định điều kiện đầu sau khi đóng cắt.
- Mạch RLC bậc hai
- Có tần số riêng ω₀ = 1/√(LC); với mạch RLC nối tiếp, hệ số tắt dần ζ = (R/2)·√(C/L) quyết định mạch quá cản, tới hạn hay dao động tắt dần.
Học xong để làm gì
- Thiết kế mạch phân áp, mạch cầu cho cảm biến và mạch nguồn đơn giản
- Tính dòng, áp và công suất tỏa nhiệt để chọn linh kiện đúng định mức
- Phân tích mạch nạp xả, mạch trễ và mạch tạo xung dùng RC
- Mô hình hóa mạch tương đương của pin, cảm biến và đầu vào thiết bị đo bằng Thévenin – Norton
- Nền tảng trực tiếp cho điện tử tương tự, tín hiệu và hệ thống, hệ thống điện
Câu hỏi thường gặp
Nên thành thạo phương pháp nào nhất?
Phương pháp điện thế nút: nó áp dụng được cho mọi mạch, dễ hệ thống hóa thành ma trận và là cách SPICE làm việc. Thévenin – Norton là công cụ thứ hai quan trọng vì giúp đơn giản hóa và hiểu mạch thay vì chỉ tính.
Có cần học Mạch điện xoay chiều ngay sau không?
Nên. Mạch điện xoay chiều dùng lại toàn bộ phương pháp ở đây, chỉ thay điện trở bằng trở kháng phức. Học liền mạch giúp nhớ lâu hơn.
Dùng LTspice hay ngspice?
Cả hai đều miễn phí và đọc netlist SPICE như nhau. LTspice có giao diện vẽ sơ đồ tiện cho người mới; ngspice là mã nguồn mở, chạy được từ dòng lệnh và Python, có sẵn trong KiCad.
Giáo trình chính có miễn phí không?
Circuit Analysis and Design của Ulaby, Maharbiz và Furse (bản thứ 3, 2025) có bản điện tử truy cập mở miễn phí của Michigan Publishing; bản in trả phí. Sách của Fiore về mạch một chiều là giáo trình mở (CC BY-NC-SA 4.0). Sách của Alexander – Sadiku và Agarwal – Lang là sách trả phí.
Mất bao lâu?
Khoảng 50 giờ cho lượt học đầu. Lý thuyết mạch cần luyện tay nhiều: hãy giải ít nhất 10–15 bài cho mỗi bước và mô phỏng lại một vài bài.


