Bạn sẽ học được gì
- Chuyển mạch sang miền s với điều kiện đầu biểu diễn bằng nguồn phụ và giải quá độ bằng biến đổi Laplace
- Tìm hàm truyền đạt, điểm cực, điểm không, đáp ứng xung của mạch và xét tính ổn định
- Tính đáp ứng tần số và vẽ giản đồ Bode tiệm cận bằng tay, kiểm tra bằng Python hoặc SPICE
- Thiết kế mạch lọc thụ động bậc một, bậc hai và mạch lọc tích cực đơn giản theo chỉ tiêu tần số cắt
- Phân tích đáp ứng của mạch với tín hiệu vào tuần hoàn bằng chuỗi Fourier
- Tính các bộ tham số z, y, h, ABCD của mạng hai cửa và ghép nối các mạng hai cửa
Nên học trước
Giới thiệu
Mạch điện trong miền tần số hoàn thiện bộ công cụ phân tích mạch tuyến tính. Phasor chỉ áp dụng cho chế độ xác lập hình sin; ở đây bạn học cách mô tả mạch với mọi tín hiệu vào — bước nhảy, xung, tín hiệu tuần hoàn bất kỳ — bằng biến đổi Laplace và phân tích Fourier, và cách đọc hành vi của mạch qua hàm truyền đạt và đáp ứng tần số. Chủ đề này tương ứng với Lý thuyết mạch điện II ở Đại học Bách khoa Hà Nội, phần mạch của UC Berkeley EECS 16B, và là cây cầu trực tiếp sang Tín hiệu và hệ thống, Điều khiển tự động.
Mạch trong miền s
Biến đổi Laplace biến mỗi phần tử thành một trở kháng theo biến phức s: R, sL và 1/(sC). Điều kiện đầu không bị bỏ qua mà trở thành các nguồn phụ — tụ điện có điện áp đầu V₀ tương đương trở kháng 1/(sC) nối tiếp nguồn áp V₀/s. Nhờ đó một bài toán quá độ bậc cao được giải bằng đúng các phương pháp quen thuộc (điện thế nút, Thévenin) trong miền s, rồi biến đổi ngược bằng phân thức đơn giản. Đây là cách làm có hệ thống thay cho việc viết và giải phương trình vi phân bậc cao.
Hàm truyền đạt, điểm cực và điểm không
Hàm truyền đạt H(s) là tỉ số giữa biến đổi Laplace của tín hiệu ra và tín hiệu vào khi mọi điều kiện đầu bằng 0. Với mạch gồm các phần tử tập trung tuyến tính, H(s) là một phân thức hữu tỉ; nghiệm của tử số là các điểm không, nghiệm của mẫu số là các điểm cực. Vị trí các điểm cực trên mặt phẳng phức cho biết gần như mọi thứ về đáp ứng quá độ: điểm cực thực âm cho đáp ứng mũ tắt dần, cặp điểm cực phức cho dao động tắt dần, và mạch ổn định (theo nghĩa vào bị chặn – ra bị chặn) khi và chỉ khi mọi điểm cực của H(s) (sau khi giản ước, với H(s) hợp thức) nằm ở nửa trái mặt phẳng phức. Đáp ứng xung h(t) là biến đổi ngược của H(s); đáp ứng với tín hiệu vào bất kỳ là tích chập của tín hiệu vào với h(t).
Đáp ứng tần số và giản đồ Bode
Thay s = jω vào H(s) của một mạch ổn định, ta được đáp ứng tần số H(jω): mô đun cho biết mạch khuếch đại hay làm suy giảm từng tần số bao nhiêu, góc pha cho biết độ lệch pha. Giản đồ Bode vẽ mô đun theo decibel và pha theo tần số trên thang logarit, cho phép phác nhanh bằng các đường tiệm cận: mỗi điểm cực thực làm độ dốc giảm 20 dB/decade từ tần số gãy, mỗi điểm không thực làm tăng 20 dB/decade. Kỹ năng vẽ Bode bằng tay và đọc ngược từ giản đồ ra hàm truyền đạt được dùng liên tục trong điện tử, điều khiển và xử lý tín hiệu.
Mạch lọc
Từ đáp ứng tần số, bạn thiết kế mạch lọc: thông thấp, thông cao, thông dải, chắn dải. Mạch lọc thụ động RC, RLC đơn giản nhưng bị ảnh hưởng bởi tải; mạch lọc tích cực dùng op-amp tách tầng và cho hệ số khuếch đại. Các đặc tuyến chuẩn như Butterworth (phẳng tối đa trong dải thông) cho điểm xuất phát có hệ thống cho thiết kế.
Phân tích Fourier và mạng hai cửa
Với tín hiệu vào tuần hoàn không sin (sóng vuông, xung từ bộ nguồn chuyển mạch), khai triển Fourier tách tín hiệu thành các họa tần; mỗi họa tần đi qua mạch theo H(jkω₀) và tín hiệu ra là tổng các đáp ứng. Công suất trung bình của tín hiệu tuần hoàn bằng tổng công suất của các họa tần (định lý Parseval) — nền của các khái niệm méo sóng hài trong hệ thống điện. Phần cuối là mạng hai cửa: mô tả một khối mạch chỉ qua quan hệ giữa điện áp và dòng điện ở hai cửa bằng các bộ tham số z, y, h hoặc tham số truyền (ABCD), rất tiện để ghép nối tiếp các khối như bộ lọc, đường dây và bộ khuếch đại.
Công cụ
- Vẽ Bode bằng tay trước, rồi kiểm tra bằng scipy.signal (freqs, bode) hoặc phân tích .ac của LTspice, ngspice.
- Dùng SymPy để lấy hàm truyền đạt dạng ký hiệu từ phương trình nút.
- Nếu có máy phát tín hiệu và dao động ký, đo đáp ứng tần số của mạch lọc thật tại 10–15 tần số và vẽ chồng lên giản đồ tính toán.
Giáo trình & sách tham khảo
Xem tất cả trong tab SáchGiáo trình chính
Circuit Analysis and Design
Fawwaz T. Ulaby, Michel M. Maharbiz, Cynthia M. Furse · 2025 · Bản thứ 3
Vì sao chọn: Cùng bộ sách với Lý thuyết mạch điện cơ bản (Michigan Publishing, bản thứ 3, có bản truy cập mở). Ba chương về đáp ứng tần số và mạch lọc, phân tích bằng biến đổi Laplace và phân tích Fourier đi kèm ví dụ thiết kế và mô phỏng. Sách không có chương riêng về mạng hai cửa.
Nên đọc: Chương 9, 12, 13
Fundamentals of Electric Circuits
Charles K. Alexander, Matthew N. O. Sadiku · 2020
Sách trả phí (McGraw Hill). Phần phân tích nâng cao gồm biến đổi Laplace, đáp ứng tần số, chuỗi và biến đổi Fourier và một chương riêng về mạng hai cửa — nguồn chính cho nội dung mạng hai cửa của chủ đề này.
Các bước học
Đăng nhập để đánh dấu các bước đã hoàn thành.
Bước 1: Phân tích mạch bằng biến đổi Laplace
khoảng 10 giờÔn biến đổi Laplace và biến đổi ngược bằng phân thức đơn giản; học sơ đồ mạch trong miền s với điều kiện đầu biểu diễn bằng nguồn phụ, giải bằng điện thế nút và Thévenin trong miền s. Luyện tập: giải quá độ của mạch RLC song song khi ngắt nguồn dòng, với điều kiện đầu khác 0; so sánh kết quả với phân tích .tran trong LTspice có đặt điều kiện đầu (.ic).
- Đọc: Chương 12 Circuit Analysis by Laplace Transform — Circuit Analysis and Design
Bước 2: Hàm truyền đạt, điểm cực – điểm không và tính ổn định
khoảng 10 giờHọc hàm truyền đạt, điểm cực và điểm không, liên hệ giữa vị trí điểm cực với dạng đáp ứng quá độ, ổn định BIBO, đáp ứng xung, đáp ứng bậc thang và tích chập. Luyện tập: tìm H(s) của mạch lọc thông thấp RLC bậc hai, vẽ vị trí điểm cực khi thay đổi R và nối với ba chế độ tắt dần; dùng scipy.signal.step để vẽ đáp ứng bậc thang cho ba giá trị R.
- Đọc: Chương 12 Circuit Analysis by Laplace Transform (hàm truyền đạt, điểm cực – điểm không, tích chập) — Circuit Analysis and Design
Bước 3: Đáp ứng tần số và giản đồ Bode
khoảng 10 giờHọc đáp ứng tần số, decibel, giản đồ Bode của các thừa số cơ bản (hằng số, điểm cực và điểm không ở gốc, điểm cực và điểm không thực, cặp điểm cực phức), cách phác nhanh bằng tiệm cận và đọc ngược hàm truyền đạt từ giản đồ. Luyện tập: vẽ tay Bode của H(s) = 1000(s + 10)/((s + 100)(s + 1000)), rồi so với scipy.signal.bode; mô phỏng một mạch có hàm truyền đạt đó bằng phân tích .ac.
- Đọc: Chương 9 Frequency Response of Circuits and Filters — Circuit Analysis and Design
Bước 4: Mạch lọc thụ động và tích cực
khoảng 10 giờHọc mạch lọc thông thấp, thông cao, thông dải, chắn dải bậc một và bậc hai; ảnh hưởng của tải lên mạch lọc thụ động; mạch lọc tích cực dùng op-amp, ghép tầng và đặc tuyến Butterworth. Thực hành: thiết kế mạch lọc thông thấp bậc hai tần số cắt 1 kHz để lọc nhiễu cho tín hiệu cảm biến; mô phỏng bằng .ac, lắp trên breadboard và đo mô đun tại 10–15 tần số bằng máy phát tín hiệu và dao động ký (hoặc sound card), vẽ chồng lên giản đồ tính toán.
- Đọc: Chương 9 Frequency Response of Circuits and Filters (mạch lọc) — Circuit Analysis and Design
Bước 5: Phân tích Fourier và mạng hai cửa
khoảng 10 giờHọc phân tích mạch với tín hiệu vào tuần hoàn bằng chuỗi Fourier, công suất trung bình và định lý Parseval, biến đổi Fourier trong phân tích mạch; sau đó là mạng hai cửa với các bộ tham số z, y, h, ABCD, chuyển đổi giữa chúng và ghép nối tiếp, song song, nối tầng. Luyện tập: tính ba họa tần đầu tiên của điện áp ra khi đưa sóng vuông 1 kHz vào mạch lọc RC có tần số cắt 1 kHz và kiểm tra bằng FFT của kết quả .tran; tìm tham số ABCD của mạch hình T và mạch hình π rồi ghép nối tầng hai mạch.
- Đọc: Chương 13 Fourier Analysis Technique — Circuit Analysis and Design
Khái niệm chính
- Trở kháng trong miền s
- R, sL và 1/(sC); cho phép dùng các phương pháp giải mạch điện trở cho mạch có tụ điện, cuộn cảm với tín hiệu vào bất kỳ.
- Điều kiện đầu như nguồn phụ
- Tụ điện có điện áp đầu V₀ tương đương 1/(sC) nối tiếp nguồn áp V₀/s; cuộn cảm có dòng đầu I₀ tương đương sL nối tiếp nguồn áp L·I₀ (hoặc song song nguồn dòng I₀/s).
- Hàm truyền đạt
- H(s) = Y(s)/X(s) với mọi điều kiện đầu bằng 0; với mạch phần tử tập trung tuyến tính là một phân thức hữu tỉ theo s.
- Điểm cực và điểm không
- Nghiệm của mẫu số và tử số của H(s); vị trí điểm cực quyết định dạng đáp ứng quá độ và tính ổn định.
- Ổn định BIBO
- Mạch ổn định theo nghĩa vào bị chặn – ra bị chặn khi và chỉ khi mọi điểm cực của hàm truyền đạt (sau khi giản ước) có phần thực âm.
- Đáp ứng xung và tích chập
- h(t) là tín hiệu ra khi vào là xung Dirac; với tín hiệu vào bất kỳ, tín hiệu ra là tích chập của tín hiệu vào với h(t).
- Đáp ứng tần số
- H(jω) của mạch ổn định; mô đun là tỉ số biên độ, góc pha là độ lệch pha của tín hiệu ra so với tín hiệu vào hình sin ở tần số ω.
- Decibel
- Thang logarit cho tỉ số: 20·log₁₀ của tỉ số biên độ; −3 dB ứng với biên độ giảm còn 1/√2, tức công suất còn một nửa.
- Giản đồ Bode
- Đồ thị mô đun (dB) và pha theo tần số trên thang logarit; mỗi điểm cực thực làm độ dốc tiệm cận giảm 20 dB/decade từ tần số gãy của nó.
- Tần số cắt
- Tần số tại đó mô đun giảm 3 dB so với dải thông; với mạch RC bậc một là 1/(2πRC) tính bằng Hz.
- Mạch lọc Butterworth
- Họ mạch lọc có đáp ứng mô đun phẳng tối đa trong dải thông; bậc n cho độ dốc 20n dB/decade ở dải chắn.
- Chuỗi Fourier trong phân tích mạch
- Tín hiệu tuần hoàn được tách thành các họa tần; đáp ứng của mạch tuyến tính bằng tổng đáp ứng với từng họa tần theo H(jkω₀).
- Mạng hai cửa
- Khối mạch mô tả bằng quan hệ tuyến tính giữa điện áp và dòng điện ở hai cửa; các bộ tham số z, y, h, ABCD chuyển đổi được cho nhau, tham số ABCD nhân ma trận khi ghép nối tầng.
Học xong để làm gì
- Thiết kế mạch lọc chống chồng phổ trước ADC và mạch lọc âm thanh
- Phân tích đáp ứng tần số của bộ khuếch đại và độ ổn định của hệ có hồi tiếp
- Phân tích quá độ khi đóng cắt trong mạch nguồn và hệ thống điện
- Đánh giá méo sóng hài do tải phi tuyến trong lưới điện
- Mô hình hóa đường dây, bộ lọc và bộ khuếch đại bằng mạng hai cửa trong viễn thông
Câu hỏi thường gặp
Chủ đề này khác gì Tín hiệu và hệ thống?
Hai chủ đề dùng chung công cụ (Laplace, Fourier, hàm truyền đạt, Bode). Ở đây công cụ được áp dụng cho mạch điện cụ thể và thiết kế mạch lọc; Tín hiệu và hệ thống trình bày tổng quát hơn, gồm cả tín hiệu rời rạc, biến đổi Z và lấy mẫu. Học chủ đề này trước sẽ làm Tín hiệu và hệ thống nhẹ nhàng hơn nhiều.
Có cần vẽ Bode bằng tay khi đã có máy tính?
Có. Vẽ tay các đường tiệm cận cho bạn trực giác: nhìn hàm truyền đạt là biết mạch lọc gì, tần số gãy ở đâu, pha lệch bao nhiêu. Máy tính dùng để kiểm tra và cho số chính xác.
Khi nào dùng Laplace, khi nào dùng phasor?
Phasor cho chế độ xác lập hình sin ở một tần số. Laplace cho quá độ, điều kiện đầu khác 0 và tín hiệu vào bất kỳ; thay s = jω trong H(s) lại cho đúng kết quả của phasor với mạch ổn định.
Sách chính có phần mạng hai cửa không?
Bản thứ 3 của Ulaby và cộng sự không có chương riêng về mạng hai cửa; phần này có trong sách của Alexander – Sadiku và trong hầu hết giáo trình Lý thuyết mạch điện II của các trường Việt Nam.
Mất bao lâu?
Khoảng 50 giờ cho lượt học đầu, chia đều cho 5 phần: mạch trong miền s, hàm truyền đạt, Bode, mạch lọc, Fourier và mạng hai cửa.

