Bỏ qua tới nội dung chính

Hướng dẫn học chủ đề

Anten và truyền sóng

Nâng caokhoảng 60 giờ6 bước

Bức xạ điện từ, các thông số của anten, anten dipole và mảng anten, suy hao và các cơ chế truyền sóng vô tuyến.

Bắt đầu học

Bạn sẽ học được gì

  • Suy ra trường bức xạ của phần tử dòng ngắn từ thế vectơ, phân biệt vùng gần và vùng xa, tính khoảng cách vùng xa của một anten
  • Định nghĩa và tính các thông số anten: đồ thị bức xạ, độ rộng búp, hệ số định hướng, độ lợi, hiệu suất, diện tích hiệu dụng, trở kháng vào, phân cực
  • Áp dụng phương trình Friis để tính công suất thu và quỹ đường truyền của một tuyến vô tuyến
  • Phân tích anten dipole, đơn cực, anten vòng và anten khẩu độ; mô phỏng anten dây bằng NEC2
  • Tính hệ số mảng của mảng tuyến tính đều, lái búp sóng và thiết kế mảng có búp phụ thấp
  • Ước lượng suy hao đường truyền bằng mô hình không gian tự do, hai tia, log-khoảng cách và kiểm tra miền Fresnel của tuyến vi ba
  • Giải thích các cơ chế fading, nhiễu xạ, phản xạ tầng điện ly và suy hao do khí quyển theo dải tần

Nên học trước

Giới thiệu

Anten là phần tử biến sóng điện áp, dòng điện trên đường dây thành sóng điện từ lan truyền trong không gian và ngược lại; truyền sóng vô tuyến nghiên cứu điều gì xảy ra với sóng đó trên đường từ anten phát tới anten thu. Mọi hệ thống không dây — phát thanh, truyền hình, điện thoại di động, Wi-Fi, GPS, radar, vệ tinh — đều cần hai mảng kiến thức này. Ở các trường kỹ thuật Việt Nam, đây là học phần Anten và truyền sóng của chuyên ngành điện tử – viễn thông, học sau Trường điện từ.

Bức xạ và các thông số anten

Chủ đề bắt đầu từ câu hỏi: vì sao một dòng điện biến thiên lại bức xạ? Từ hệ Maxwell, bằng thế vectơ, ta tính được trường của một phần tử dòng ngắn (dipole Hertz) và thấy vùng gần, nơi năng lượng chủ yếu dao động qua lại, khác hẳn vùng xa, nơi trường giảm tỉ lệ nghịch với khoảng cách và mang năng lượng đi xa. Từ trường vùng xa, ta định nghĩa các thông số dùng trong mọi bảng dữ liệu anten: đồ thị bức xạ, độ rộng búp sóng, hệ số định hướng, độ lợi, hiệu suất, diện tích hiệu dụng, phân cực, trở kháng vào và điện trở bức xạ. Phương trình Friis nối tất cả lại: công suất thu phụ thuộc công suất phát, độ lợi hai anten và bước sóng chia cho khoảng cách.

Các loại anten

Bạn sẽ học anten dipole nửa bước sóng (trở kháng vào khoảng 73 Ω, độ lợi 2,15 dBi), anten đơn cực trên mặt đất, anten vòng, rồi đến anten khẩu độ như anten loa và anten parabol, nơi độ lợi tăng theo diện tích khẩu độ tính bằng bước sóng. Mảng anten là phần quan trọng nhất đối với hệ thống hiện đại: bằng cách điều chỉnh pha và biên độ cấp cho từng phần tử, ta lái búp sóng mà không quay anten — nguyên lý của radar mảng pha và của MIMO, tạo búp (beamforming) trong 5G. Hệ số mảng, búp phụ, búp lưới (grating lobe) và các phương pháp thiết kế như Dolph – Chebyshev sẽ được học qua bài tập lập trình.

Truyền sóng vô tuyến

Trong không gian tự do, suy hao giữa hai anten đẳng hướng tăng theo bình phương khoảng cách và tần số (vì diện tích hiệu dụng của anten đẳng hướng giảm theo λ²). Thực tế phức tạp hơn nhiều: sóng phản xạ từ mặt đất (mô hình hai tia), bị che khuất bởi nhà cửa (hiện tượng che tối), nhiễu xạ qua mép vật cản, và đến máy thu theo nhiều đường với độ trễ khác nhau gây fading đa đường. Kỹ sư quy hoạch mạng dùng mô hình suy hao thực nghiệm (như Okumura – Hata) và kiểm tra miền Fresnel thứ nhất phải thông thoáng cho tuyến vi ba. Ở tần số thấp hơn, tầng điện ly phản xạ sóng ngắn đi xa hàng nghìn kilômét; ở tần số rất cao, mưa và khí quyển gây suy hao đáng kể.

Nên học thế nào

  • Nền tảng cần có: trường điện từ (hệ Maxwell, sóng phẳng, đường dây truyền sóng) và số phức. Kiến thức siêu cao tần (phối hợp trở kháng, tham số S) giúp rất nhiều khi thiết kế cấp nguồn cho anten.
  • Sách chính: Electromagnetic Waves and Antennas của Orfanidis — miễn phí trên trang của tác giả, có hộp công cụ MATLAB; các chương về bức xạ, anten dây, anten khẩu độ và mảng anten là xương sống của lộ trình. Hai chương cuối tập 2 giáo trình mở Ellingson là phần nhập môn dễ đọc; Antenna Theory của Balanis là "sách gối đầu" để tra cứu. Phần truyền sóng đọc thêm hai chương đầu của Wireless Communications (Goldsmith).
  • Mô phỏng và đo: NEC2 (qua 4nec2 hoặc PyNEC) mô phỏng anten dây rất nhanh; openEMS mô phỏng anten vi dải bằng FDTD; Python đủ để vẽ đồ thị bức xạ và hệ số mảng. Một NanoVNA cho phép đo S₁₁ của dipole tự làm và so với mô phỏng.
  • An toàn và pháp lý: chỉ thu sóng hoặc phát công suất rất nhỏ trong băng tần được phép; tuân thủ giới hạn phơi nhiễm trường điện từ khi làm việc gần anten phát công suất lớn; lắp anten ngoài trời phải tránh xa đường dây điện và có chống sét.

Học xong, bạn đọc hiểu bảng thông số anten, chọn và mô phỏng được anten cho một ứng dụng, tính toán tuyến vô tuyến và có nền để học thông tin vô tuyến, radar và thiết kế anten chuyên sâu.

Giáo trình & sách tham khảo

Xem tất cả trong tab Sách

Giáo trình chính

Electromagnetic Waves and Antennas

Sophocles J. Orfanidis · 2016

Miễn phíNâng caoTiếng Anh

Vì sao chọn: Sách trực tuyến miễn phí của Orfanidis (Rutgers, bản sửa cuối năm 2016), kèm hộp công cụ MATLAB; trình bày anten gắn với xử lý tín hiệu (mảng anten như bộ lọc số). Chọn làm sách chính vì miễn phí, rất đầy đủ và nhiều ví dụ tính toán; đọc được trên màn hình, bản quyền thuộc tác giả.

Nên đọc: Chương 15–18 (trường bức xạ, anten phát và thu, anten dây và vòng, bức xạ từ khẩu độ); Chương 21–23 (anten khẩu độ, mảng anten, phương pháp thiết kế mảng); Chương 7 (khúc xạ trong khí quyển và tầng điện ly)

Electromagnetics, Volume 2

Steven W. Ellingson · 2020

CC BY-SATrung bìnhTiếng Anh

Tập hai giáo trình mở Ellingson (CC BY-SA 4.0); hai chương cuối là phần nhập môn bức xạ và anten ngắn gọn, dễ đọc, nối tiếp trực tiếp chủ đề Trường điện từ. Nên đọc trước chương tương ứng của Orfanidis.

Nên đọc: Chương 9 Radiation; Chương 10 Antennas

Antenna Theory: Analysis and Design

Constantine A. Balanis · 2016 · Bản thứ 4

Có phíNâng caoTiếng Anh1.104 trang

Giáo trình anten kinh điển (bản thứ tư, 2016), thường được gọi là "kinh thánh" của ngành anten: anten dây, vòng, mảng, anten khe, loa, vi dải, phản xạ và phương pháp số. Dùng để tra cứu công thức và thiết kế chi tiết; sách trả phí.

Wireless Communications

Andrea Goldsmith · 2005

Có phíNâng caoTiếng Anh672 trang

Giáo trình thông tin vô tuyến của Goldsmith (Stanford); hai chương đầu về suy hao đường truyền, che tối và kênh đa đường là phần truyền sóng thiết thực cho quy hoạch mạng. Cũng là sách phụ của chủ đề Thông tin vô tuyến; sách trả phí.

Nên đọc: Chương 2 Path Loss and Shadowing; Chương 3 Statistical Multipath Channel Models

Các bước học

Đăng nhập để đánh dấu các bước đã hoàn thành.

  1. Bước 1: Bức xạ: thế vectơ và trường vùng xa

    khoảng 10 giờ

    Học thế điện và thế vectơ trễ, trường của phần tử dòng ngắn, phân biệt vùng gần và vùng xa, công suất bức xạ và điện trở bức xạ. Bài tập: tính điện trở bức xạ của một dipole dài 0,05λ; tính khoảng cách vùng xa của anten parabol đường kính 1 m ở 10 GHz; vẽ đồ thị bức xạ của dipole Hertz ở dạng cực và dạng dB bằng Python.

  2. Bước 2: Thông số anten và phương trình Friis

    khoảng 10 giờ

    Học đồ thị bức xạ, độ rộng búp nửa công suất, hệ số định hướng, độ lợi, hiệu suất, diện tích hiệu dụng, phân cực và tổn hao lệch phân cực, trở kháng vào, nhiệt độ tạp âm anten, phương trình Friis và phương trình radar. Bài tập: tính công suất thu của tuyến 2,4 GHz dài 10 m với công suất phát 20 dBm và hai anten 2 dBi; tính tổn hao khi anten thu phân cực thẳng nhận sóng phân cực tròn.

  3. Bước 3: Anten dây và anten vòng

    khoảng 10 giờ

    Học phân bố dòng trên anten dây, dipole nửa bước sóng, đơn cực trên mặt phẳng đất, anten vòng nhỏ; ảnh hưởng của chiều dài tới trở kháng vào. Bài tập: dùng 4nec2 hoặc PyNEC mô phỏng dipole 145 MHz, quét chiều dài để tìm điểm cộng hưởng và vẽ trở kháng vào; tùy chọn làm dipole bằng dây đồng, đo S₁₁ bằng NanoVNA và so với mô phỏng.

  4. Bước 4: Mảng anten và tạo búp sóng

    khoảng 10 giờ

    Học hệ số mảng, mảng tuyến tính đều, lái búp bằng dịch pha, điều kiện tránh búp lưới, mảng broadside và endfire, cửa sổ biên độ, thiết kế Dolph – Chebyshev và mảng tạo búp theo phổ. Bài tập: viết chương trình Python vẽ hệ số mảng của 8 phần tử cách nhau λ/2, lái búp tới 30°; tăng khoảng cách lên λ để thấy búp lưới; áp dụng cửa sổ Chebyshev cho búp phụ −30 dB và so sánh độ rộng búp.

  5. Bước 5: Anten khẩu độ và anten phản xạ

    khoảng 8 giờ

    Học bức xạ từ khẩu độ, nguyên lý tương đương, anten loa, anten parabol, hiệu suất khẩu độ và mối liên hệ độ lợi – diện tích. Bài tập: tính độ lợi và độ rộng búp của anten parabol 1,2 m ở 12 GHz với hiệu suất 60%; tùy chọn chạy ví dụ anten vi dải (patch) có sẵn trong openEMS, xem đồ thị bức xạ và S₁₁.

  6. Bước 6: Truyền sóng vô tuyến: suy hao, che tối và đa đường

    khoảng 12 giờ

    Học suy hao không gian tự do, mô hình hai tia, mô hình log-khoảng cách, che tối log-chuẩn, các mô hình thực nghiệm, nhiễu xạ qua vật cản và miền Fresnel; mô hình thống kê của kênh đa đường; khúc xạ trong khí quyển và tầng điện ly. Bài tập: tính bán kính miền Fresnel thứ nhất tại điểm giữa tuyến 10 km ở 5,8 GHz và chiều cao cột cần thiết khi có một dãy nhà cao 20 m ở giữa; khớp mô hình log-khoảng cách với số đo cường độ Wi-Fi (RSSI) tự thu bằng điện thoại ở nhiều khoảng cách.

Khái niệm chính

Dipole Hertz (phần tử dòng ngắn)
Đoạn dòng điện rất ngắn so với bước sóng, mô hình cơ bản của bức xạ; trường vùng xa tỉ lệ với sin của góc so với trục, đồ thị bức xạ hình xuyến.
Vùng xa (far field)
Vùng cách anten đủ xa, thường lấy r > 2D²/λ với D là kích thước lớn nhất của anten, nơi đồ thị bức xạ không còn phụ thuộc khoảng cách và trường giảm theo 1/r.
Hệ số định hướng và độ lợi
Hệ số định hướng so sánh cường độ bức xạ theo hướng cực đại với anten đẳng hướng; độ lợi bằng hệ số định hướng nhân hiệu suất bức xạ, thường ghi bằng dBi.
Diện tích hiệu dụng
Diện tích tương đương mà anten thu "hứng" công suất từ sóng tới; liên hệ với độ lợi qua G = 4πAₑ/λ².
Điện trở bức xạ và trở kháng vào
Điện trở bức xạ biểu diễn công suất bức xạ như công suất tiêu tán trên một điện trở; trở kháng vào quyết định mức phối hợp với đường cấp, ví dụ khoảng 73 Ω cho dipole nửa bước sóng.
Phương trình Friis
Công suất thu bằng công suất phát nhân độ lợi hai anten và (λ/4πd)²; dạng dB là cơ sở của quỹ đường truyền.
Anten dipole nửa bước sóng
Anten dây dài khoảng λ/2 cấp ở giữa, độ lợi 2,15 dBi, đồ thị bức xạ vô hướng trong mặt phẳng vuông góc với trục; anten tham chiếu của nhiều phép đo.
Anten khẩu độ
Anten bức xạ qua một bề mặt mở như miệng loa hay mặt parabol; độ lợi xấp xỉ 4π nhân diện tích hiệu dụng chia λ², nên tăng nhanh theo tần số.
Hệ số mảng (array factor)
Hàm mô tả sự giao thoa của các phần tử trong mảng anten, phụ thuộc khoảng cách, biên độ và pha cấp; đồ thị bức xạ của mảng bằng đồ thị một phần tử nhân hệ số mảng.
Lái búp sóng và búp lưới
Dịch pha tuyến tính giữa các phần tử làm búp chính quay về hướng mong muốn; nếu khoảng cách phần tử quá lớn so với λ sẽ xuất hiện búp lưới có độ lớn bằng búp chính.
Suy hao đường truyền (path loss)
Mức giảm công suất từ anten phát tới anten thu; trong không gian tự do bằng 20 log(4πd/λ) dB, ngoài thực tế thường theo mô hình log-khoảng cách với số mũ 2–4.
Miền Fresnel
Các ellipsoid quanh đường thẳng nối hai anten; bán kính miền thứ nhất tại điểm giữa bằng √(λd/4) với d là chiều dài tuyến, cần thông thoáng phần lớn để tránh suy hao nhiễu xạ.
Fading đa đường
Biến động biên độ tín hiệu thu do các thành phần sóng đến theo nhiều đường giao thoa với nhau; mức sâu có thể tới hàng chục dB chỉ sau vài phân số bước sóng.
Truyền sóng tầng điện ly
Sóng ngắn (HF, 3–30 MHz) bị tầng điện ly khúc xạ trở lại mặt đất, cho phép liên lạc rất xa; phụ thuộc mạnh vào giờ trong ngày, mùa và hoạt động Mặt Trời.

Học xong để làm gì

  • Thiết kế và tích hợp anten cho điện thoại, thiết bị IoT, Wi-Fi và định vị GPS
  • Quy hoạch vùng phủ mạng di động 4G/5G, lựa chọn anten trạm gốc và độ cao cột
  • Tuyến vi ba điểm – điểm và thông tin vệ tinh: tính quỹ đường truyền, kiểm tra miền Fresnel, suy hao do mưa
  • Radar mảng pha và tạo búp sóng trong 5G massive MIMO
  • Phát thanh, truyền hình số mặt đất và liên lạc sóng ngắn cự ly xa
  • Đo tương thích điện từ và kiểm tra phơi nhiễm trường điện từ quanh trạm phát

Câu hỏi thường gặp

Vì sao anten ở điện thoại lại nhỏ, còn anten chảo vệ tinh lại to?

Kích thước anten tỉ lệ với bước sóng và độ lợi mong muốn. Điện thoại cần anten nhỏ, gần vô hướng ở dải 0,7–6 GHz; trạm vệ tinh cần độ lợi rất cao để bù suy hao hàng chục nghìn kilômét, nên dùng mặt phản xạ lớn nhiều lần bước sóng.

dBi và dBd khác nhau thế nào?

dBi so với anten đẳng hướng lý tưởng, dBd so với dipole nửa bước sóng. Vì dipole có độ lợi 2,15 dBi, một anten 5 dBd tương đương khoảng 7,15 dBi.

Sách chính của Orfanidis rất dày, có cần đọc hết không?

Không. Lộ trình chỉ dùng các chương về bức xạ, thông số anten, anten dây, khẩu độ và mảng; các chương về màng nhiều lớp, quang Fourier, nhiễu xạ có thể đọc sau khi cần.

Tự làm và đo anten có an toàn không?

Anten thu và anten phát công suất nhỏ trong băng tần cho phép thì an toàn. Không lắp anten gần đường dây điện, luôn có chống sét cho anten ngoài trời, và không phát sóng khi chưa có giấy phép hoặc thiết bị chưa hợp chuẩn.

Mô hình truyền sóng nào dùng khi quy hoạch mạng thực tế?

Giai đoạn sơ bộ dùng mô hình thực nghiệm như Okumura – Hata hoặc COST 231; quy hoạch chi tiết dùng phần mềm dò tia (ray tracing) với bản đồ số địa hình và nhà cửa, rồi hiệu chỉnh bằng số liệu đo.

Chọn nguồn tự học

Học xong phần bức xạ hãy mô phỏng vài anten đơn giản bằng công cụ miễn phí (NEC2, openEMS) để thấy giản đồ bức xạ; chọn nguồn có ví dụ tính quỹ đường truyền thực tế.