Bạn sẽ học được gì
- Tính yield theo mô hình Poisson, Murphy và nhị thức âm; ước lượng số chip trên wafer và giá thành mỗi chip tốt
- Phân biệt biến thiên do nguyên nhân chung và nguyên nhân đặc biệt; lập và đọc biểu đồ kiểm soát Shewhart cho biến và thuộc tính
- Áp dụng quy tắc Western Electric, biểu đồ CUSUM và EWMA để phát hiện dịch chuyển quá trình
- Phân biệt giới hạn kiểm soát với giới hạn kỹ thuật; tính và diễn giải chỉ số năng lực Cp, Cpk
- Thiết kế và phân tích thí nghiệm giai thừa 2ᵏ để tìm thông số quy trình quan trọng
- Mô tả điều khiển run-to-run, FDC và đo lường ảo; phân tích một bộ số liệu sản xuất mở bằng Python
Nên học trước
Giới thiệu
Hiệu suất thành phẩm và kiểm soát quá trình thống kê là phần "kinh tế" của kỹ thuật bán dẫn. Một fab chạy hàng nghìn bước quy trình, mỗi bước dao động một chút; nhiệm vụ của kỹ sư là giữ các dao động đó trong giới hạn và phát hiện sớm khi có gì đó bất thường, để tỉ lệ chip tốt trên wafer — hiệu suất thành phẩm (yield) — đủ cao cho nhà máy có lãi. Chủ đề theo giáo trình của Gary May và Costas Spanos (hai tác giả giảng dạy về sản xuất bán dẫn ở Georgia Tech và UC Berkeley), tra cứu thêm sổ tay thống kê điện tử miễn phí của NIST/SEMATECH và giáo trình kiểm soát chất lượng thống kê của Montgomery.
Mô hình yield
Yield tổng là tích của yield theo từng giai đoạn (dây chuyền, đo kiểm trên wafer, đóng gói, kiểm thử cuối). Phần phụ thuộc khuyết tật được mô tả bằng mô hình ngẫu nhiên: với chip diện tích A và mật độ khuyết tật D₀ phân bố đều, mô hình Poisson cho Y = exp(−A·D₀). Ví dụ, D₀ = 0,1 trên cm²: chip 1 cm² có yield khoảng 90 %, nhưng chip 6 cm² chỉ khoảng 55 %. Khuyết tật thực tế tụ thành cụm, nên người ta dùng mô hình Murphy hoặc nhị thức âm Y = (1 + A·D₀/α)^(−α) với tham số tụ cụm α. Kết hợp với số chip trên wafer (khoảng 640 chip 100 mm² trên wafer 300 mm), mô hình yield cho biết giá thành mỗi chip tốt — và giải thích vì sao chiplet chia chip lớn thành nhiều mảnh nhỏ.
Kiểm soát quá trình thống kê (SPC)
Mọi quá trình đều có biến thiên do nguyên nhân chung (ngẫu nhiên, vốn có) và có thể có biến thiên do nguyên nhân đặc biệt (máy lệch, hóa chất hỏng, thao tác sai). Biểu đồ kiểm soát Shewhart vẽ một thống kê theo thời gian với đường trung tâm và giới hạn kiểm soát ở ±3σ của thống kê đó. Khi quá trình ổn định, xác suất một điểm vượt giới hạn chỉ khoảng 0,27 %, tức trung bình khoảng 370 điểm mới có một báo động nhầm. Các quy tắc Western Electric bổ sung để phát hiện dịch chuyển nhỏ: một điểm ngoài 3σ; hai trong ba điểm liên tiếp ngoài 2σ cùng phía; bốn trong năm điểm liên tiếp ngoài 1σ cùng phía; tám điểm liên tiếp cùng một phía đường trung tâm. Cần phân biệt rõ: giới hạn kiểm soát tính từ số liệu của quá trình, còn giới hạn kỹ thuật (dung sai) do yêu cầu sản phẩm đặt ra. Chỉ số năng lực Cp = (USL − LSL)/(6σ) và Cpk = min(USL − μ, μ − LSL)/(3σ) so sánh hai thứ này; nhiều nhà máy yêu cầu Cpk tối thiểu 1,33. Biểu đồ CUSUM và EWMA nhạy hơn với dịch chuyển nhỏ, biểu đồ đa biến theo dõi nhiều thông số liên quan cùng lúc.
Thiết kế thí nghiệm và điều khiển quá trình tiên tiến
Muốn cải tiến quá trình phải biết thông số nào quan trọng: thiết kế thí nghiệm (DOE) kiểu giai thừa 2ᵏ đầy đủ hoặc rút gọn ước lượng ảnh hưởng chính và tương tác với ít lượt chạy, sau đó mô hình bề mặt đáp ứng tìm điểm tối ưu. Fab hiện đại còn dùng điều khiển run-to-run (điều chỉnh công thức cho lượt tiếp theo dựa trên số đo của lượt trước, thường với bộ lọc EWMA), phát hiện và phân loại lỗi (FDC) từ số liệu cảm biến của thiết bị, và đo lường ảo dự đoán kết quả đo bằng học máy.
An toàn và cách thực hành
Chủ đề này làm việc với số liệu nên có thể thực hành hoàn toàn trên máy tính bằng Python (pandas, SciPy, statsmodels) với các bộ số liệu mở như SECOM (số liệu cảm biến của một dây chuyền bán dẫn, trên UCI Machine Learning Repository) và WM-811K (bản đồ lỗi wafer). Khi làm việc với số liệu fab thật, hãy tuân thủ quy định bảo mật số liệu của doanh nghiệp.
Học thế nào
Cần vững xác suất và thống kê suy luận (chủ đề Thống kê toán học của lộ trình Toán học). Học theo cặp: mỗi công cụ thống kê đi kèm một bài toán fab cụ thể. Số giờ ở đây là tối thiểu; một học phần đại học tương đương cần 120–150 giờ. Kiến thức đo lường ở Đo lường và phân tích đặc tính bán dẫn là nguồn số liệu, và Độ tin cậy và phân tích hỏng hóc tiếp nối về hỏng hóc theo thời gian.
Giáo trình & sách tham khảo
Xem tất cả trong tab SáchGiáo trình chính
Fundamentals of Semiconductor Manufacturing and Process Control
Gary S. May, Costas J. Spanos · 2006
Vì sao chọn: Giáo trình của Gary May và Costas Spanos viết riêng cho sản xuất bán dẫn: tổng quan công nghệ, giám sát quá trình, thống kê, mô hình yield, SPC, thiết kế thí nghiệm, mô hình hóa quá trình, điều khiển quá trình tiên tiến và chẩn đoán. Chọn làm sách chính vì mọi ví dụ đều lấy từ fab. Sách trả phí.
Nên đọc: Chương 1–10
NIST/SEMATECH e-Handbook of Statistical Methods
NIST/SEMATECH
Sổ tay điện tử miễn phí của NIST và SEMATECH về phương pháp thống kê; chương 6 về giám sát và kiểm soát quá trình có giải thích biểu đồ kiểm soát, năng lực quá trình và một ví dụ đầy đủ về quy trình quang khắc. Đọc miễn phí trên trang của NIST.
Nên đọc: Mục 6.1, 6.3, 6.6.1
Introduction to Statistical Quality Control
Douglas C. Montgomery · 2020 · Bản thứ 8
Giáo trình kiểm soát chất lượng thống kê chuẩn (bản 8) của Douglas Montgomery: mô hình hóa chất lượng, suy luận, triết lý SPC, biểu đồ kiểm soát biến và thuộc tính, năng lực quá trình và hệ thống đo, CUSUM, EWMA, điều khiển quá trình kỹ thuật và thiết kế thí nghiệm giai thừa. Sách trả phí.
Nên đọc: Chương 3–9, 12, 13
Các bước học
Đăng nhập để đánh dấu các bước đã hoàn thành.
Bước 1: Sản xuất bán dẫn nhìn từ số liệu
khoảng 7 giờHọc tổng quan sản xuất bán dẫn, các mô-đun công nghệ và các loại số liệu fab tạo ra (đo trực tuyến, số liệu cảm biến thiết bị, kiểm tra thông số điện, kiểm thử), cách giám sát quá trình. Bài tập: vẽ sơ đồ dòng số liệu từ một bước quy trình tới quyết định cho lô đi tiếp hay giữ lại.
- Đọc: Chương 1 Introduction to Semiconductor Manufacturing; Chương 2 Technology Overview; Chương 3 Process Monitoring — Fundamentals of Semiconductor Manufacturing and Process Control
Bước 2: Nền tảng thống kê cho fab
khoảng 9 giờÔn các phân phối thường gặp (chuẩn, nhị thức, Poisson), biểu đồ xác suất, ước lượng và kiểm định, phân tích phương sai và hồi quy tuyến tính theo hướng ứng dụng. Bài tập Python: kiểm tra giả thuyết hai máy ăn mòn cho cùng tốc độ trung bình từ hai mẫu số liệu; vẽ biểu đồ xác suất chuẩn và nhận xét.
- Đọc: Chương 4 Statistical Fundamentals — Fundamentals of Semiconductor Manufacturing and Process Control
- Đọc: Chương 3 Modeling Process Quality; Chương 4 Inferences About Process Quality — Introduction to Statistical Quality Control
Bước 3: Mô hình yield và giá thành chip
khoảng 11 giờHọc các thành phần yield, mô hình Poisson, Murphy, nhị thức âm và tham số tụ cụm, diện tích tới hạn, ước lượng số chip trên wafer và giá thành chip tốt. Bài tập Python: với D₀ = 0,1 trên cm² và wafer 300 mm, vẽ yield và giá thành chip tốt theo diện tích chip từ 0,5 tới 6 cm² theo hai mô hình Poisson và nhị thức âm (α = 2); so sánh một chip 6 cm² với bốn chiplet 1,5 cm².
- Đọc: Chương 5 Yield Modeling — Fundamentals of Semiconductor Manufacturing and Process Control
Bước 4: Biểu đồ kiểm soát và năng lực quá trình
khoảng 13 giờHọc triết lý SPC, biểu đồ trung bình – độ rộng, trung bình – độ lệch chuẩn, biểu đồ giá trị riêng lẻ, biểu đồ thuộc tính (tỉ lệ lỗi, số khuyết tật), quy tắc Western Electric, năng lực quá trình và năng lực hệ thống đo. Bài lab Python: lập biểu đồ kiểm soát cho số liệu bề dày oxit mô phỏng (có chèn một dịch chuyển 1σ), áp dụng bốn quy tắc Western Electric, tính Cp và Cpk với dung sai cho trước.
- Đọc: Chương 6 Statistical Process Control — Fundamentals of Semiconductor Manufacturing and Process Control
- Đọc: Chương 5 Methods and Philosophy of Statistical Process Control; Chương 6 Control Charts for Variables — Introduction to Statistical Quality Control
- Đọc: Chương 7 Control Charts for Attributes; Chương 8 Process and Measurement System Capability Analysis — Introduction to Statistical Quality Control
- Đọc: Mục 6.1 Introduction; Mục 6.3 Univariate and Multivariate Control Charts — NIST/SEMATECH e-Handbook of Statistical Methods
Bước 5: Thiết kế thí nghiệm và mô hình hóa quá trình
khoảng 10 giờHọc thiết kế giai thừa 2ᵏ đầy đủ và rút gọn, phân tích ảnh hưởng chính và tương tác, mô hình hồi quy và bề mặt đáp ứng cho quá trình. Bài tập: thiết kế thí nghiệm 2³ cho một bước ăn mòn (công suất, áp suất, lưu lượng khí), phân tích bảng kết quả cho trước bằng Python để tìm yếu tố quan trọng và đề xuất điểm vận hành.
- Đọc: Chương 7 Statistical Experimental Design; Chương 8 Process Modeling — Fundamentals of Semiconductor Manufacturing and Process Control
- Đọc: Chương 13 Factorial and Fractional Factorial Experiments for Process Design — Introduction to Statistical Quality Control
Bước 6: Điều khiển quá trình tiên tiến và dự án số liệu mở
khoảng 10 giờHọc biểu đồ CUSUM và EWMA, điều khiển quá trình kỹ thuật kết hợp SPC, điều khiển run-to-run, chẩn đoán quá trình và thiết bị. Dự án Python trên bộ số liệu SECOM (UCI) hoặc WM-811K: làm sạch số liệu, tìm các cảm biến liên quan nhiều nhất tới sản phẩm lỗi hoặc phân loại các mẫu bản đồ lỗi wafer, rồi viết báo cáo nêu giả thuyết về bước quy trình gây lỗi; đọc thêm ví dụ quy trình quang khắc của sổ tay NIST.
- Đọc: Chương 9 Advanced Process Control; Chương 10 Process and Equipment Diagnosis — Fundamentals of Semiconductor Manufacturing and Process Control
- Đọc: Chương 9 Cumulative Sum and Exponentially Weighted Moving Average Control Charts; Chương 12 Engineering Process Control and SPC — Introduction to Statistical Quality Control
- Đọc: Mục 6.6.1 Lithography Process Example — NIST/SEMATECH e-Handbook of Statistical Methods
Khái niệm chính
- Hiệu suất thành phẩm (yield)
- Tỉ lệ sản phẩm đạt yêu cầu; yield tổng là tích yield các giai đoạn dây chuyền, đo kiểm trên wafer, đóng gói và kiểm thử cuối. Quyết định trực tiếp giá thành mỗi chip tốt.
- Mật độ khuyết tật D₀
- Số khuyết tật gây chết chip trên một đơn vị diện tích (thường tính trên cm²); là chỉ số chính để so sánh độ trưởng thành của một công nghệ.
- Mô hình yield Poisson
- Y = exp(−A·D₀) khi khuyết tật phân bố ngẫu nhiên, độc lập; bi quan với chip lớn vì bỏ qua việc khuyết tật tụ thành cụm.
- Mô hình nhị thức âm
- Y = (1 + A·D₀/α)^(−α), với α là tham số tụ cụm; α lớn tiến về mô hình Poisson, α nhỏ nghĩa là khuyết tật tụ cụm mạnh và yield chip lớn cao hơn dự đoán của Poisson.
- Nguyên nhân chung và nguyên nhân đặc biệt
- Biến thiên do nguyên nhân chung là phần ngẫu nhiên vốn có của quá trình; nguyên nhân đặc biệt là sự kiện có thể tìm ra và loại bỏ. SPC nhằm phát hiện nguyên nhân đặc biệt mà không phản ứng thái quá với nguyên nhân chung.
- Biểu đồ kiểm soát Shewhart
- Đồ thị một thống kê (trung bình, độ rộng, độ lệch chuẩn, tỉ lệ lỗi…) theo thời gian với đường trung tâm và giới hạn kiểm soát ±3σ; khi quá trình ổn định, khoảng 0,27 % điểm vượt giới hạn do ngẫu nhiên.
- Quy tắc Western Electric
- Bộ quy tắc báo quá trình mất kiểm soát: một điểm ngoài 3σ; hai trong ba điểm liên tiếp ngoài 2σ cùng phía; bốn trong năm điểm ngoài 1σ cùng phía; tám điểm liên tiếp cùng phía đường trung tâm. Thêm quy tắc làm tăng cả khả năng phát hiện lẫn báo động nhầm.
- Giới hạn kiểm soát và giới hạn kỹ thuật
- Giới hạn kiểm soát tính từ biến thiên thực của quá trình; giới hạn kỹ thuật (USL, LSL) do yêu cầu sản phẩm đặt ra. Một quá trình có thể trong kiểm soát nhưng vẫn làm ra sản phẩm ngoài dung sai.
- Chỉ số năng lực Cp và Cpk
- Cp = (USL − LSL)/(6σ) so bề rộng dung sai với biến thiên; Cpk = min(USL − μ, μ − LSL)/(3σ) tính thêm độ lệch tâm. Cpk ≥ 1,33 là yêu cầu tối thiểu phổ biến.
- Biểu đồ CUSUM và EWMA
- Biểu đồ tích lũy thông tin của nhiều điểm (tổng tích lũy độ lệch, hoặc trung bình trượt có trọng số mũ), phát hiện dịch chuyển nhỏ cỡ 0,5–1σ nhanh hơn biểu đồ Shewhart.
- Thiết kế thí nghiệm giai thừa 2ᵏ
- Thí nghiệm thay đổi đồng thời k yếu tố, mỗi yếu tố hai mức, để ước lượng ảnh hưởng chính và tương tác với ít lượt chạy; thiết kế rút gọn giảm tiếp số lượt khi chấp nhận gộp một số tương tác bậc cao.
- Điều khiển run-to-run
- Điều khiển quá trình tiên tiến điều chỉnh công thức (thời gian, liều, áp suất…) cho lượt chạy tiếp theo dựa trên số đo sau lượt trước, thường dùng bộ lọc EWMA để bù trôi dạt của thiết bị.
- FDC và đo lường ảo
- Phát hiện và phân loại lỗi (FDC) theo dõi số liệu cảm biến của thiết bị trong từng lượt chạy để dừng máy khi bất thường; đo lường ảo dự đoán kết quả đo từ số liệu cảm biến bằng mô hình thống kê hoặc học máy.
Học xong để làm gì
- Kỹ sư hiệu suất thành phẩm (yield engineer) và kỹ sư quy trình tại fab, nhà máy lắp ráp và kiểm thử
- Kỹ sư chất lượng và kỹ sư SPC trong sản xuất điện tử, ô tô và các ngành sản xuất khác
- Phân tích số liệu sản xuất và học máy cho phát hiện lỗi, bản đồ lỗi wafer, đo lường ảo
- Ước lượng giá thành chip và quyết định kiến trúc (chip đơn khối hay chiplet) dựa trên mô hình yield
- Tối ưu công thức quy trình bằng thiết kế thí nghiệm trong phòng thí nghiệm và fab
Câu hỏi thường gặp
Giới hạn kiểm soát và dung sai khác nhau thế nào?
Giới hạn kiểm soát nói quá trình đang hành xử như thường lệ hay không, tính từ chính số liệu của quá trình. Dung sai (giới hạn kỹ thuật) nói sản phẩm có dùng được không, do thiết kế đặt ra. Không bao giờ vẽ dung sai lên biểu đồ kiểm soát thay cho giới hạn kiểm soát; năng lực quá trình (Cp, Cpk) mới là chỗ so sánh hai thứ.
Vì sao không dùng thật nhiều quy tắc để phát hiện lỗi sớm?
Mỗi quy tắc thêm vào làm tăng xác suất báo động nhầm; trong fab, báo động nhầm nghĩa là dừng máy, giữ lô và tốn công điều tra. Chọn bộ quy tắc là cân bằng giữa phát hiện sớm và chi phí báo động nhầm, thường đo bằng độ dài chuỗi trung bình (ARL).
Cần thống kê tới mức nào?
Phân phối chuẩn, nhị thức, Poisson; ước lượng và kiểm định giả thuyết; khoảng tin cậy; hồi quy tuyến tính và phân tích phương sai. Chủ đề Thống kê toán học của lộ trình Toán học là điều kiện tiên quyết; phần thống kê trong sách của May và Spanos, Montgomery sẽ ôn lại theo hướng ứng dụng.
Không có số liệu fab thì luyện tập bằng gì?
Dùng bộ số liệu mở: SECOM trên UCI Machine Learning Repository (số liệu cảm biến kèm nhãn đạt, không đạt của một dây chuyền bán dẫn) và WM-811K (hơn 800 nghìn bản đồ lỗi wafer), cùng ví dụ quy trình quang khắc trong sổ tay NIST/SEMATECH. Hãy đọc điều khoản sử dụng của từng bộ số liệu trước khi dùng.
Kỹ sư yield làm gì hằng ngày?
Theo dõi yield theo lô, wafer và vùng trên wafer; đọc bản đồ lỗi để đoán bước quy trình gây lỗi; kết hợp số liệu đo trực tuyến, kiểm tra thông số điện và kiểm thử để tìm nguyên nhân gốc; phối hợp với kỹ sư quy trình và thiết bị để khắc phục, rồi xác nhận hiệu quả bằng số liệu.

