Bạn sẽ học được gì
- Phát biểu và vận dụng ba định luật Newton để phân tích chuyển động của chất điểm
- Tính công, động năng, thế năng và áp dụng định luật bảo toàn năng lượng cơ học
- Vận dụng bảo toàn động lượng để giải bài toán va chạm đàn hồi và không đàn hồi
- Phân tích chuyển động quay của vật rắn bằng mô-men lực và mô-men động lượng
- Giải thích lực hấp dẫn Newton và tính chuyển động quỹ đạo hành tinh, vệ tinh
- Áp dụng nguyên lý tĩnh học chất lưu vào các hiện tượng thực tế đơn giản
Nên học trước
Giới thiệu
Cơ học cổ điển là môn học đầu tiên và nền tảng nhất của vật lý: nghiên cứu vì sao và như thế nào vật thể chuyển động dưới tác dụng của lực. Từ quỹ đạo một quả bóng, chuyển động ô tô, đến quỹ đạo vệ tinh quanh Trái Đất — tất cả đều mô tả được bằng ba định luật Newton.
Ba trụ cột của cơ học Newton
- Động học: mô tả chuyển động (vị trí, vận tốc, gia tốc) mà chưa cần biết nguyên nhân gây ra nó.
- Động lực học: định luật Newton liên hệ lực với gia tốc — F = ma là phương trình trung tâm, chi phối gần như toàn bộ vật lý cổ điển.
- Các đại lượng bảo toàn: năng lượng, động lượng và mô-men động lượng không đổi khi không có ngoại lực/mô-men tác dụng — công cụ này thường mạnh và gọn hơn nhiều so với giải trực tiếp F = ma.
Từ chất điểm đến vật rắn
Môn học bắt đầu với chất điểm (bỏ qua kích thước), rồi mở rộng sang vật rắn quay — nơi mô-men lực đóng vai trò như lực, mô-men quán tính đóng vai trò như khối lượng. Lực hấp dẫn Newton nối liền cơ học trên mặt đất với chuyển động thiên thể: cùng một định luật giải thích quả táo rơi và Mặt Trăng quay quanh Trái Đất.
Cách học hiệu quả
Đừng học thuộc công thức — hãy vẽ giản đồ lực (free-body diagram) cho MỌI bài toán trước khi viết phương trình. Giải lại các bài toán kinh điển (con lắc, mặt phẳng nghiêng, va chạm) bằng cả định luật Newton lẫn định luật bảo toàn để thấy cách nào nhanh hơn. Dùng Python mô phỏng thử vài chuyển động có lực cản để thấy giới hạn của nghiệm giải tích thuần túy.
Giáo trình & sách tham khảo
Xem tất cả trong tab SáchGiáo trình chính
University Physics Volume 1
William Moebs, Samuel J. Ling, Jeff Sanny · 2016
Vì sao chọn: Giáo trình mở (CC BY-NC-SA), đọc miễn phí trọn bộ, đi đúng trình tự động học → định luật Newton → công-năng lượng → động lượng → quay → hấp dẫn → chất lưu, khớp toàn bộ 5 bước đầu của lộ trình. Phù hợp người mới học vật lý có nền giải tích cơ bản.
Nên đọc: Chương 1–17 (trọng tâm Chương 1–14 Mechanics)
Classical Mechanics
John R. Taylor · 2005
Sách kinh điển có bản quyền, viết cho sinh viên đã học vật lý đại cương, đào sâu hơn phần dao động và giới thiệu cơ học Lagrange. Nên đọc ở bước cuối nếu muốn học tiếp lên Classical Mechanics: Lagrangian and Hamiltonian Dynamics.
Nên đọc: Chương 1 Newton's Laws of Motion; Chương 5 Oscillations; Chương 7 Lagrange's Equations
Các bước học
Đăng nhập để đánh dấu các bước đã hoàn thành.
Bước 1: Động học chất điểm
khoảng 6 giờVị trí, vận tốc, gia tốc trong chuyển động thẳng và chuyển động 2D/3D (ném xiên). Tự tính và vẽ quỹ đạo ném xiên có và không có lực cản không khí bằng Python.
- Đọc: Chương 2 Vectors; Chương 3 Motion Along a Straight Line; Chương 4 Motion in Two and Three Dimensions — University Physics Volume 1
Bước 2: Ba định luật Newton và động lực học
khoảng 8 giờĐịnh luật Newton, giản đồ lực, ma sát, lực căng, ròng rọc. Giải năm bài toán ứng dụng định luật Newton có ma sát và ròng rọc, kiểm tra lại kết quả bằng mô phỏng số.
- Đọc: Chương 5 Newton's Laws of Motion; Chương 6 Applications of Newton's Laws — University Physics Volume 1
Bước 3: Công, năng lượng và bảo toàn năng lượng
khoảng 7 giờĐịnh lý công-động năng, thế năng, bảo toàn năng lượng cơ học. Tính vận tốc ở đáy một đường trượt cong bằng bảo toàn năng lượng rồi so sánh với kết quả mô phỏng số.
- Đọc: Chương 7 Work and Kinetic Energy; Chương 8 Potential Energy and Conservation of Energy — University Physics Volume 1
Bước 4: Động lượng, va chạm và chuyển động quay
khoảng 8 giờBảo toàn động lượng, va chạm đàn hồi/không đàn hồi, mô-men lực, mô-men động lượng của vật rắn. Giải bài toán va chạm hai vật và kiểm chứng bảo toàn động lượng bằng video quay chậm hoặc mô phỏng.
- Đọc: Chương 9 Linear Momentum and Collisions; Chương 10 Fixed-Axis Rotation; Chương 11 Angular Momentum — University Physics Volume 1
Bước 5: Cân bằng tĩnh, hấp dẫn và chất lưu
khoảng 8 giờĐiều kiện cân bằng tĩnh, lực hấp dẫn Newton và quỹ đạo, áp suất và nguyên lý Archimedes. Tính lực căng dây trong một giàn đơn giản ở trạng thái cân bằng, kiểm tra bằng tổng mô-men lực bằng 0.
- Đọc: Chương 12 Static Equilibrium and Elasticity; Chương 13 Gravitation; Chương 14 Fluid Mechanics — University Physics Volume 1
Bước 6: Dao động và bước đệm sang cơ học Lagrange
khoảng 6 giờDao động điều hòa đơn giản như cầu nối sang Waves and Vibrations; giới thiệu cách viết lại bài toán cơ học bằng phương trình Lagrange. Viết phương trình chuyển động của con lắc đơn bằng cả định luật Newton lẫn phương trình Lagrange rồi so sánh.
- Đọc: Chương 15 Oscillations — University Physics Volume 1
- Đọc: Chương 7 Lagrange's Equations — Classical Mechanics
Khái niệm chính
- Ba định luật Newton
- Vật giữ nguyên trạng thái chuyển động nếu không có ngoại lực (định luật 1); F = ma liên hệ lực với gia tốc (định luật 2); mọi lực đều có phản lực bằng và ngược chiều (định luật 3).
- Công và định lý công – động năng
- Công của hợp lực lên một vật bằng độ biến thiên động năng của vật đó; đây là cầu nối giữa lực và năng lượng.
- Bảo toàn năng lượng cơ học
- Tổng động năng và thế năng không đổi khi chỉ có lực bảo toàn (như trọng lực, lực đàn hồi) tác dụng, không có ma sát.
- Bảo toàn động lượng
- Tổng động lượng của một hệ kín không đổi theo thời gian; dùng để giải bài toán va chạm mà không cần biết chi tiết lực tương tác.
- Mô-men lực và mô-men động lượng
- Mô-men lực là 'lực quay' gây ra biến thiên mô-men động lượng, tương tự cách lực gây ra biến thiên động lượng trong chuyển động thẳng.
- Hệ quy chiếu quán tính
- Hệ quy chiếu mà trong đó định luật Newton đúng ở dạng đơn giản nhất; hệ quy chiếu phi quán tính (đang tăng tốc, quay) cần thêm lực quán tính ảo.
- Lực hấp dẫn Newton
- Hai vật khối lượng hút nhau bằng lực tỉ lệ thuận với tích khối lượng, tỉ lệ nghịch với bình phương khoảng cách — chi phối cả vật rơi tự do lẫn quỹ đạo hành tinh.
Học xong để làm gì
- Kỹ thuật cơ khí và ô tô: thiết kế hệ thống treo, phanh, khung gầm dựa trên phân tích lực
- Hàng không vũ trụ: tính quỹ đạo vệ tinh, tàu vũ trụ bằng lực hấp dẫn và bảo toàn năng lượng
- Thể thao: phân tích chuyển động vận động viên, thiết kế dụng cụ (gậy golf, giày chạy)
- Kỹ thuật xây dựng: tính tải trọng tĩnh, mô-men lực trong dầm và kết cấu
- Game và mô phỏng vật lý: engine vật lý trong game dựa trực tiếp trên định luật Newton
Câu hỏi thường gặp
Cơ học cổ điển có còn dùng được khi đã có thuyết tương đối và cơ học lượng tử không?
Có. Cơ học Newton vẫn chính xác trong hầu hết tình huống hàng ngày (tốc độ nhỏ hơn nhiều so với ánh sáng, kích thước lớn hơn nhiều so với nguyên tử) và là nền tảng bắt buộc để hiểu các lý thuyết nâng cao hơn.
Cần bao nhiêu giải tích để học môn này?
Đạo hàm và tích phân cơ bản là đủ để bắt đầu; các phần nâng cao hơn như dao động cưỡng bức hay mô-men quán tính dùng thêm phương trình vi phân đơn giản.
Nên học Toán trước hay học cơ học trước?
Nên học song song với Giải tích (calculus-vl); nắm vững đạo hàm/tích phân giúp hiểu bản chất định luật Newton (F = ma là một phương trình vi phân) thay vì học vẹt công thức chuyển động.
Làm sao để nhớ được nhiều công thức chuyển động?
Đừng học thuộc — hãy hiểu mỗi công thức bắt nguồn từ ba định luật Newton và định nghĩa công/năng lượng; tự suy ra lại công thức khi làm bài sẽ nhớ lâu hơn nhiều so với học thuộc lòng.

