Bạn sẽ học được gì
- Dùng mô hình MOSFET và phương pháp gm/ID để chọn kích thước và điểm làm việc của transistor
- Phân tích và thiết kế các tầng khuếch đại một tầng, cascode, khuếch đại vi sai và gương dòng CMOS
- Phân tích đáp ứng tần số, nhiễu nhiệt, nhiễu 1/f và nhiễu kT/C của mạch tương tự
- Thiết kế op-amp một tầng và hai tầng, bù tần số để đạt độ dự trữ pha yêu cầu
- Giải thích nguyên lý nguồn tham chiếu bandgap, mạch tụ chuyển mạch, bộ dao động và vòng khóa pha
- Vẽ layout đảm bảo phối hợp linh kiện, chạy DRC, LVS và mô phỏng sau layout với PDK mở
- Kiểm tra thiết kế qua các góc công nghệ, nhiệt độ, điện áp và mô phỏng Monte Carlo
Nên học trước
Giới thiệu
Thiết kế vi mạch tương tự CMOS là bước từ "dùng op-amp" sang "tạo ra op-amp" — và cả nguồn tham chiếu, bộ so sánh, mạch tụ chuyển mạch, bộ dao động, vòng khóa pha — bên trong một con chip. Khác với mạch rời, ở đây không có linh kiện để chọn: bạn tự quyết định kích thước từng transistor, và mọi thứ phải hoạt động đúng trên hàng nghìn con chip với sai lệch công nghệ, nhiệt độ và điện áp nguồn khác nhau. Đây là lĩnh vực cần nhiều kỹ sư ở Việt Nam hiện nay, khi các công ty thiết kế vi mạch mở rộng hoạt động. Chủ đề tương ứng với UC Berkeley EE 140 và EE 240A, MIT 6.775 (CMOS Analog and Mixed-Signal Circuit Design) và các học phần thiết kế vi mạch tương tự ở chương trình Điện tử – Viễn thông.
Tư duy của người thiết kế vi mạch tương tự
Thiết kế tương tự là nghệ thuật đánh đổi: hệ số khuếch đại, băng thông, nhiễu, độ tuyến tính, dải điện áp, công suất tiêu thụ và diện tích kéo nhau theo những hướng khác nhau. Giáo trình của Razavi xây dựng trực giác bằng cách luôn hỏi "vì sao": vì sao cần cascode, vì sao tầng vi sai tốt hơn tầng đơn, vì sao op-amp hai tầng cần tụ bù. Phương pháp thiết kế hiện đại dùng tỉ số gm/ID để chọn điểm làm việc của transistor, vì mô hình bậc hai đơn giản không còn chính xác ở các công nghệ ngắn kênh.
Các khối xây dựng
- Vật lý MOS cho người thiết kế: đặc tuyến, điện dung, mô hình tín hiệu nhỏ, hiệu ứng thân, điều biến độ dài kênh; hệ số khuếch đại nội gm·ro là giới hạn cơ bản của mỗi transistor.
- Khuếch đại một tầng: nguồn chung với tải điện trở, tải diode, tải nguồn dòng; lặp nguồn; cổng chung; cascode và cascode gấp.
- Khuếch đại vi sai và gương dòng: tải tích cực, gương dòng cascode, kỹ thuật phân cực.
- Đáp ứng tần số và nhiễu: hiệu ứng Miller, liên kết điểm cực với nút mạch, nhiễu nhiệt và nhiễu 1/f của MOSFET, nhiễu kT/C, nhiễu quy về đầu vào.
- Hồi tiếp và op-amp: op-amp một tầng (cascode lồng, cascode gấp), op-amp hai tầng, hồi tiếp đồng pha cho mạch vi sai hoàn toàn.
- Ổn định và bù tần số: độ dự trữ pha, bù Miller với tụ Cc — GBW xấp xỉ gm1/Cc — và điện trở triệt tiêu để khử điểm không ở nửa phải mặt phẳng phức.
- Nguồn tham chiếu bandgap: cộng điện áp tỉ lệ thuận với nhiệt độ tuyệt đối (PTAT) với điện áp VBE có hệ số nhiệt âm để được khoảng 1,2 V gần như không phụ thuộc nhiệt độ.
- Mạch tụ chuyển mạch, phi tuyến và không phối hợp, bộ dao động và vòng khóa pha.
- Công nghệ và layout: quy trình CMOS, luật thiết kế, kỹ thuật layout đối xứng tâm và xen kẽ để phối hợp linh kiện, transistor giả ở biên, vòng bảo vệ; ký sinh sau layout.
Công cụ mã nguồn mở
Trước đây học thiết kế vi mạch cần công cụ thương mại đắt tiền và bộ PDK có hợp đồng bảo mật. Nay bạn có thể đi hết quy trình bằng công cụ miễn phí:
- PDK mở: SkyWater SKY130 (130 nm) và IHP SG13G2 (130 nm SiGe BiCMOS) với mô hình transistor thật.
- Sơ đồ và mô phỏng: xschem kết hợp ngspice (phân tích .op, .ac, .tran, .noise, quét góc công nghệ và Monte Carlo).
- Layout và kiểm tra: Magic hoặc KLayout để vẽ layout, kiểm tra luật thiết kế (DRC), Netgen để so sánh layout với sơ đồ (LVS), trích ký sinh để mô phỏng sau layout.
- Các chương trình như Tiny Tapeout cho phép sinh viên gửi thiết kế nhỏ đi chế tạo thật với chi phí thấp.
Cách học
Đọc một chương, làm lại các ví dụ bằng tay, sau đó mô phỏng cùng mạch với PDK thật và giải thích mọi chênh lệch — thường do mô hình bậc hai không còn đúng. Hãy tạo cho mình bảng tra gm/ID, ft và gm·ro theo độ dài kênh từ mô phỏng. Mục tiêu cuối cùng là một op-amp hai tầng hoàn chỉnh từ chỉ tiêu tới layout đã qua DRC, LVS và mô phỏng sau layout.
Chuẩn bị
Cần vững Khuếch đại thuật toán và mạch tương tự ứng dụng, Điện tử tương tự (tầng vi sai, gương dòng, đáp ứng tần số, hồi tiếp) và Linh kiện bán dẫn (MOSFET). Làm quen trước với Linux và dòng lệnh vì phần lớn công cụ mã nguồn mở chạy tốt nhất trên Linux.
Giáo trình & sách tham khảo
Xem tất cả trong tab SáchGiáo trình chính
Design of Analog CMOS Integrated Circuits
Behzad Razavi · 2016
Vì sao chọn: Giáo trình chuẩn của ngành (McGraw Hill, bản thứ 2, trả phí) do Behzad Razavi (UCLA) viết, dùng ở hầu hết các khóa thiết kế vi mạch tương tự trên thế giới. Mỗi khái niệm được giới thiệu bằng trực giác trước rồi mới phân tích chặt chẽ; bản thứ 2 có thêm chương nghiên cứu thiết kế ở công nghệ nanomet. Không có lựa chọn miễn phí tương đương.
Nên đọc: Chương 1–14, 17–19 (Chương 15–16 về bộ dao động và vòng khóa pha để đọc thêm)
Microelectronic Circuits
Adel S. Sedra, Kenneth C. Smith và 2 tác giả khác · 2020
Giáo trình của chủ đề Điện tử tương tự (Oxford University Press, trả phí). Các chương về khối cơ bản của mạch tích hợp, khuếch đại vi sai và mạch op-amp CMOS là phần ôn tập và đọc song song tốt trước khi vào các chương tương ứng của Razavi.
Nên đọc: Chương 8, 9, 13
Các bước học
Đăng nhập để đánh dấu các bước đã hoàn thành.
Bước 1: Vật lý MOS cho người thiết kế và bộ công cụ mở
khoảng 10 giờHọc vai trò của mạch tương tự trong hệ thống hiện đại, đặc tuyến và mô hình tín hiệu nhỏ của MOSFET, điện dung ký sinh, hiệu ứng thân, điều biến độ dài kênh, dẫn dưới ngưỡng. Thực hành: cài xschem, ngspice và PDK SKY130 (hoặc IHP SG13G2); mô phỏng một NMOS và một PMOS, vẽ ID, gm/ID, gm·ro và tần số chuyển tiếp theo VGS với vài độ dài kênh để lập bảng tra dùng cho các bước sau.
- Đọc: Chương 1 Introduction to Analog Design; Chương 2 Basic MOS Device Physics — Design of Analog CMOS Integrated Circuits
Bước 2: Khuếch đại một tầng
khoảng 12 giờHọc tầng nguồn chung với tải điện trở, tải diode, tải nguồn dòng, có điện trở suy biến nguồn; lặp nguồn; cổng chung; cascode và cascode gấp. Luyện tập: thiết kế tầng nguồn chung tải nguồn dòng đạt hệ số khuếch đại 30 dB với dòng 20 μA trong SKY130, dùng bảng tra gm/ID; thêm cascode để đạt 50 dB và so sánh dải điện áp ra.
- Đọc: Chương 3 Single-Stage Amplifiers — Design of Analog CMOS Integrated Circuits
Bước 3: Khuếch đại vi sai và gương dòng
khoảng 12 giờHọc cặp vi sai với tải điện trở và tải tích cực, hệ số khuếch đại vi sai và đồng pha, CMRR; gương dòng cơ bản, cascode, gương dòng dải rộng, kỹ thuật phân cực. Luyện tập: thiết kế bộ khuếch đại hỗ dẫn năm transistor (tầng vi sai tải gương dòng) cho hệ số khuếch đại 35 dB, tải 1 pF; mô phỏng .ac, CMRR và dải điện áp vào đồng pha; đối chiếu với các chương về khối cơ bản của Sedra – Smith.
- Đọc: Chương 4 Differential Amplifiers; Chương 5 Current Mirrors and Biasing Techniques — Design of Analog CMOS Integrated Circuits
- Đọc: Chương 8 Building Blocks of Integrated-Circuit Amplifiers; Chương 9 Differential and Multistage Amplifiers — Microelectronic Circuits
Bước 4: Đáp ứng tần số và nhiễu
khoảng 12 giờHọc hiệu ứng Miller, liên kết điểm cực với nút mạch, đáp ứng tần số của các tầng cơ bản và cặp vi sai; các loại nhiễu, nhiễu của MOSFET, nhiễu quy về đầu vào, nhiễu của mạch có hồi tiếp, nhiễu kT/C. Luyện tập: tính và mô phỏng (.noise trong ngspice) mật độ nhiễu quy về đầu vào của bộ khuếch đại năm transistor ở bước trước, tìm tần số góc nhiễu 1/f và cách giảm nó bằng thay đổi kích thước cặp vi sai.
- Đọc: Chương 6 Frequency Response of Amplifiers; Chương 7 Noise — Design of Analog CMOS Integrated Circuits
Bước 5: Hồi tiếp, op-amp, ổn định và bù tần số
khoảng 12 giờHọc các cấu trúc hồi tiếp và ảnh hưởng của chúng, op-amp một tầng và hai tầng, cascode gấp, tăng hệ số khuếch đại, hồi tiếp đồng pha, tốc độ quét; ổn định, độ dự trữ pha, bù Miller, khử không nửa phải bằng điện trở. Dự án phần 1: thiết kế op-amp hai tầng bù Miller với chỉ tiêu hệ số khuếch đại lớn hơn 60 dB, GBW 10 MHz, độ dự trữ pha trên 60° với tải 2 pF; kiểm tra bằng .ac của vòng hở và đáp ứng bậc thang của mạch đệm.
- Đọc: Chương 8 Feedback; Chương 9 Operational Amplifiers; Chương 10 Stability and Frequency Compensation — Design of Analog CMOS Integrated Circuits
- Đọc: Chương 13 Operational-Amplifier Circuits — Microelectronic Circuits
Bước 6: Nguồn tham chiếu, mạch tụ chuyển mạch, phi tuyến và không phối hợp
khoảng 12 giờHọc các nghiên cứu thiết kế ở công nghệ nanomet, nguồn dòng và nguồn áp tham chiếu bandgap, mạch tụ chuyển mạch (khóa MOS, khuếch đại và tích phân tụ chuyển mạch), phi tuyến và không phối hợp của linh kiện. Luyện tập: mô phỏng một nguồn tham chiếu bandgap đơn giản trong PDK mở, quét nhiệt độ từ −40 °C tới 125 °C và tính hệ số nhiệt; chạy Monte Carlo cho op-amp ở bước trước để ước lượng phân bố điện áp lệch đầu vào.
- Đọc: Chương 11 Nanometer Design Studies; Chương 12 Bandgap References; Chương 13 Introduction to Switched-Capacitor Circuits; Chương 14 Nonlinearity and Mismatch — Design of Analog CMOS Integrated Circuits
Bước 7: Hiệu ứng kênh ngắn, công nghệ và layout — hoàn thiện dự án
khoảng 10 giờHọc hiệu ứng kênh ngắn và mô hình linh kiện dùng trong mô phỏng, quy trình công nghệ CMOS, layout và đóng gói: luật thiết kế, phối hợp linh kiện, layout đối xứng tâm, transistor giả, vòng bảo vệ; đọc lướt chương bộ dao động và vòng khóa pha để biết hướng học tiếp. Dự án phần 2: vẽ layout op-amp hai tầng bằng Magic hoặc KLayout, chạy DRC, LVS bằng Netgen, trích ký sinh và mô phỏng sau layout ở các góc công nghệ; viết báo cáo so sánh chỉ tiêu trước và sau layout.
- Đọc: Chương 17 Short-Channel Effects and Device Models; Chương 18 CMOS Processing Technology; Chương 19 Layout and Packaging; đọc lướt Chương 15 Oscillators và Chương 16 Phase-Locked Loops — Design of Analog CMOS Integrated Circuits
Khái niệm chính
- Hệ số khuếch đại nội
- gm·ro của một transistor, giới hạn trên của hệ số khuếch đại một tầng; giảm dần ở các công nghệ kênh ngắn, là lý do cần cascode và nhiều tầng.
- Phương pháp gm/ID
- Chọn điểm làm việc của transistor theo tỉ số gm/ID (đo hiệu quả dùng dòng) thay cho điện áp vượt ngưỡng; dùng bảng tra từ mô phỏng nên đúng cả ở vùng đảo yếu và kênh ngắn.
- Cascode
- Xếp chồng transistor cổng chung lên transistor nguồn chung để nhân trở kháng ra khoảng gm·ro lần; đổi lại mất dải điện áp ra.
- Tải tích cực và gương dòng
- Dùng transistor làm nguồn dòng tải cho trở kháng cao trên diện tích nhỏ; gương dòng sao chép dòng tham chiếu theo tỉ số kích thước.
- Khuếch đại vi sai hoàn toàn và hồi tiếp đồng pha
- Mạch có đầu vào và đầu ra vi sai, loại bỏ nhiễu đồng pha và tăng dải tín hiệu; cần mạch hồi tiếp đồng pha để giữ điện áp đồng pha đầu ra.
- Nhiễu nhiệt và nhiễu 1/f
- Nhiễu nhiệt của kênh MOSFET có mật độ dòng 4kTγgm, phẳng theo tần số; nhiễu 1/f (flicker) tăng ở tần số thấp và giảm khi tăng diện tích cổng.
- Nhiễu kT/C
- Nhiễu lấy mẫu trên tụ C có phương sai điện áp kT/C, không phụ thuộc điện trở khóa; đặt giới hạn dưới cho kích thước tụ trong mạch tụ chuyển mạch.
- Op-amp hai tầng và bù Miller
- Tầng vi sai nối với tầng nguồn chung, bù bằng tụ Cc giữa hai tầng tạo điểm cực trội; GBW xấp xỉ gm1/Cc, điểm không ở nửa phải mặt phẳng phức nằm ở gm2/Cc và được khử bằng điện trở nối tiếp tụ bù.
- Độ dự trữ pha
- Khoảng cách từ pha của hệ số khuếch đại vòng tới −180° tại tần số có độ lớn bằng 1; thường yêu cầu khoảng 60° để đáp ứng bậc thang ít quá điều chỉnh.
- Nguồn tham chiếu bandgap
- Cộng điện áp PTAT (tăng theo nhiệt độ) với điện áp VBE (giảm theo nhiệt độ) theo tỉ lệ thích hợp để được điện áp khoảng 1,2 V gần như không phụ thuộc nhiệt độ.
- Mạch tụ chuyển mạch
- Mạch dùng khóa MOS và tụ điện được đóng cắt theo xung nhịp để thực hiện khuếch đại, tích phân, lọc chính xác nhờ tỉ số tụ.
- Không phối hợp và định luật Pelgrom
- Sai lệch ngẫu nhiên giữa hai linh kiện giống hệt nhau có độ lệch chuẩn tỉ lệ nghịch với căn bậc hai diện tích; đổi diện tích lấy độ chính xác.
- Layout đối xứng tâm
- Bố trí các linh kiện cần phối hợp đan xen quanh một tâm chung để triệt tiêu ảnh hưởng của gradient công nghệ theo vị trí.
- Góc công nghệ và Monte Carlo
- Mô phỏng ở các tổ hợp transistor nhanh – chậm, nhiệt độ và điện áp nguồn cực biên (PVT), và mô phỏng thống kê không phối hợp, để bảo đảm chip hoạt động với mọi sai lệch sản xuất.
Học xong để làm gì
- Op-amp, bộ so sánh và nguồn tham chiếu trong chip quản lý nguồn (PMIC)
- Mạch giao tiếp cảm biến và mặt trước tương tự (analog front-end) cho thiết bị y sinh, IoT
- Bộ chuyển đổi ADC và DAC trong chip truyền thông, âm thanh, hình ảnh
- Bộ dao động và vòng khóa pha tạo xung nhịp cho vi xử lý và bộ thu phát
- Vị trí kỹ sư thiết kế vi mạch tương tự và layout tại các công ty bán dẫn
Câu hỏi thường gặp
Có cần công cụ thương mại như Cadence để học không?
Không. Bộ công cụ mở gồm xschem, ngspice, Magic hoặc KLayout, Netgen với PDK SKY130 hay IHP SG13G2 đủ để đi hết quy trình từ sơ đồ tới layout đã kiểm tra. Doanh nghiệp dùng công cụ thương mại, nhưng tư duy và quy trình giống nhau.
Vì sao kết quả tính tay khác nhiều so với mô phỏng?
Vì mô hình bậc hai trong sách chỉ gần đúng với transistor kênh ngắn: bão hòa vận tốc, điện áp ngưỡng phụ thuộc độ dài kênh, ro nhỏ. Tính tay để có hướng thiết kế; dùng bảng tra gm/ID lấy từ mô phỏng để có kích thước chính xác hơn.
Giáo trình chính có miễn phí không?
Không. Design of Analog CMOS Integrated Circuits (McGraw Hill, bản thứ 2) và Microelectronic Circuits (Oxford University Press) là sách trả phí và chưa có giáo trình mở tương đương. Tài liệu hướng dẫn của các PDK mở và nhiều khóa học trực tuyến là nguồn bổ sung miễn phí.
Chủ đề này cần bao nhiêu thời gian?
Khoảng 80 giờ cho lượt học đầu với dự án op-amp hai tầng; đây là thời lượng tối thiểu. Một học phần thiết kế vi mạch tương tự ở đại học cần 150 giờ hoặc hơn, và thành thạo nghề cần nhiều dự án thực tế.
Nên học tiếp gì sau chủ đề này?
Tùy hướng: bộ chuyển đổi dữ liệu (ADC, DAC), mạch cao tần (RF), quản lý nguồn, hoặc vòng khóa pha. Ở phía số, chủ đề Mạch tích hợp số và VLSI của lộ trình giúp hiểu toàn bộ con chip hỗn hợp tương tự – số.

