Bạn sẽ học được gì
- Viết hệ phương trình trôi – khuếch tán (Poisson, liên tục, mật độ dòng) cùng điều kiện biên và giải thích ý nghĩa từng số hạng
- Rời rạc hóa và giải phương trình Poisson phi tuyến một chiều cho tiếp giáp p-n bằng phương pháp Newton trong Python
- Giải thích lược đồ Scharfetter–Gummel, lặp Gummel và lặp Newton; xử lý các vấn đề hội tụ thường gặp
- Chạy mô phỏng linh kiện và mô phỏng quy trình trên công cụ trực tuyến, đối chiếu với lý thuyết và số liệu
- Mô tả cấu trúc mô hình compact BSIM4, BSIM-CMG và vai trò của chúng trong SPICE và PDK
- Trích một số tham số mô hình từ đặc tuyến I-V và đánh giá độ khớp
Nên học trước
Giới thiệu
Mô phỏng TCAD và mô hình linh kiện nối hai thế giới: vật lý quy trình, linh kiện ở một bên, thiết kế mạch ở bên kia. TCAD (Technology Computer-Aided Design) giải số các phương trình vật lý để dự đoán phân bố tạp chất sau quy trình và đặc tuyến điện của linh kiện trước khi chế tạo, giúp fab tiết kiệm hàng trăm lượt wafer thử nghiệm. Mô hình compact như BSIM thu gọn hành vi của transistor thành các biểu thức đủ nhanh để SPICE mô phỏng mạch hàng triệu transistor; chúng là phần "mô hình linh kiện" trong mọi PDK. Chủ đề theo giáo trình điện tử tính toán của Vasileska, Goodnick và Klimeck (nhóm phát triển nhiều công cụ trên nanoHUB) và sách BSIM4 của Liu và Hu.
Phương trình của mô phỏng linh kiện
Mô hình bán cổ điển phổ biến nhất là trôi – khuếch tán, gồm ba phương trình liên kết:
- Phương trình Poisson liên hệ thế tĩnh điện với điện tích: ∇·(ε∇ψ) = −q(p − n + Nd⁺ − Na⁻).
- Phương trình liên tục cho electron và lỗ trống, có số hạng sinh và tái hợp (ví dụ mô hình Shockley–Read–Hall).
- Mật độ dòng gồm thành phần trôi và khuếch tán, ví dụ Jn = q·μn·n·E + q·Dn·∇n, với hệ thức Einstein D = μ·kT/q.
Khi kích thước kênh chỉ còn vài chục nanomet, phải thêm hiệu chỉnh lượng tử hoặc chuyển sang mô hình thủy động, mô phỏng hạt Monte Carlo, thậm chí vận chuyển lượng tử — các chương sau của giáo trình.
Giải số
Miền linh kiện được chia lưới (dày ở gần tiếp giáp và mặt phân cách), các phương trình được rời rạc hóa bằng sai phân hữu hạn hoặc thể tích hữu hạn. Hai kỹ thuật kinh điển cần hiểu: lược đồ Scharfetter–Gummel rời rạc hóa mật độ dòng sao cho ổn định khi mật độ hạt tải thay đổi theo hàm mũ, và cách giải hệ phi tuyến bằng lặp Gummel (giải lần lượt từng phương trình) hoặc Newton (giải đồng thời). Chuẩn hóa biến, chọn điều kiện biên cho tiếp xúc ohmic và điểm khởi đầu tốt quyết định bộ giải có hội tụ hay không — đây là lý do chủ đề Giải tích số của lộ trình Toán học là điều kiện tiên quyết.
Mô phỏng quy trình
TCAD quy trình mô phỏng cấy ion (phân bố giải tích hoặc Monte Carlo), khuếch tán kèm tương tác với khuyết tật, oxy hóa, lắng đọng và ăn mòn hình học, cho ra cấu trúc linh kiện làm đầu vào cho mô phỏng điện. Công cụ thương mại chuẩn công nghiệp là Synopsys Sentaurus và Silvaco; công cụ mở gồm DEVSIM và Charon; nanoHUB có các công cụ chạy trên trình duyệt như PN Junction Lab, MOSCap, MOSFet và bộ ABACUS.
Mô hình compact
BSIM4 là chuẩn cho MOSFET phẳng khối (các PDK mở như SKY130 dùng nó), BSIM-CMG cho FinFET và GAA, bên cạnh BSIM-SOI và PSP. Một mô hình compact tốt phải liên tục, đúng về vật lý ở mọi vùng hoạt động, và có tham số trích được từ số liệu đo. Chuỗi làm việc chuẩn trong fab là: hiệu chuẩn TCAD với số liệu đo, dùng TCAD dự đoán linh kiện mới, trích tham số compact từ đo đạc (hoặc TCAD), rồi đóng gói vào PDK cho nhà thiết kế.
An toàn và cách thực hành
Chủ đề hoàn toàn chạy trên máy tính nên không có rủi ro phòng sạch; thực hành là lập trình, chạy mô phỏng và đối chiếu kết quả. Hãy luôn kiểm chứng mô phỏng bằng nghiệm giải tích hoặc số liệu đo: một bộ giải hội tụ chưa chắc đã cho kết quả đúng.
Học thế nào
Cần vững Vật lý hạt tải trong bán dẫn và Oxy hóa, pha tạp và xử lý nhiệt. Viết bộ giải của riêng bạn trước khi dùng công cụ, để hiểu công cụ đang làm gì. Số giờ ở đây là tối thiểu; một học phần đại học tương đương cần 120–150 giờ.
Giáo trình & sách tham khảo
Xem tất cả trong tab SáchGiáo trình chính
Computational Electronics: Semiclassical and Quantum Device Modeling and Simulation
Dragica Vasileska, Stephen M. Goodnick, Gerhard Klimeck · 2010
Vì sao chọn: Giáo trình điện tử tính toán của Vasileska, Goodnick và Klimeck: từ khái niệm cơ bản, lý thuyết vận chuyển bán cổ điển, giải số trôi – khuếch tán, mô hình thủy động, Monte Carlo tới hiệu chỉnh và vận chuyển lượng tử; có phụ lục về bộ giải Poisson. Chọn làm sách chính vì dạy cách viết bộ giải, không chỉ cách dùng công cụ. Sách trả phí.
Nên đọc: Chương 1–6, 8 và phụ lục Poisson Equation Solvers
BSIM4 and MOSFET Modeling for IC Simulation
Weidong Liu, Chenming Hu · 2011
Sách của Weidong Liu và Chenming Hu (nhóm phát triển BSIM) về mô hình BSIM4: hiệu ứng vật lý, dòng kênh, dòng rò cổng, điện dung, cài đặt trong SPICE và mô hình transistor nhiều cổng. Tài liệu chuẩn để hiểu mô hình linh kiện trong PDK. Sách trả phí.
Nên đọc: Chương 1–3, 5, 10, 11
Các bước học
Đăng nhập để đánh dấu các bước đã hoàn thành.
Bước 1: Phương trình bán dẫn và vai trò của TCAD
khoảng 9 giờHọc vị trí của TCAD trong phát triển công nghệ, các cấp mô hình từ trôi – khuếch tán tới vận chuyển lượng tử, ôn cấu trúc vùng năng lượng, mật độ trạng thái, thống kê hạt tải, tán xạ và độ linh động. Bài tập: liệt kê các đại lượng đầu vào và đầu ra của một mô phỏng linh kiện điển hình và nguồn số liệu của từng đại lượng.
- Đọc: Chương 1 Introduction to Computational Electronics; Chương 2 Introductory Concepts — Computational Electronics: Semiclassical and Quantum Device Modeling and Simulation
Bước 2: Bộ giải Poisson một chiều bằng Python
khoảng 12 giờHọc rời rạc hóa phương trình Poisson bằng sai phân hữu hạn trên lưới không đều, chuẩn hóa biến, phương pháp Newton cho phương trình phi tuyến ở cân bằng. Bài lab Python: viết bộ giải Poisson một chiều cho tiếp giáp p-n đột ngột với n, p theo thống kê Boltzmann, vẽ thế, điện trường và mật độ hạt tải; so sánh bề rộng miền nghèo và điện thế tiếp xúc với gần đúng miền nghèo; kiểm tra hội tụ khi làm mịn lưới.
- Đọc: Chương 4 The Drift-Diffusion Equations and Their Numerical Solution; Phụ lục Poisson Equation Solvers — Computational Electronics: Semiclassical and Quantum Device Modeling and Simulation
Bước 3: Trôi – khuếch tán: Scharfetter–Gummel, Gummel và Newton
khoảng 12 giờHọc phương trình liên tục, mô hình tái hợp Shockley–Read–Hall, lược đồ Scharfetter–Gummel, lặp Gummel và Newton ghép, điều kiện biên cho tiếp xúc ohmic và cách tăng dần điện áp phân cực. Bài lab: mở rộng bộ giải một chiều để tính đặc tuyến I-V của diode ở phân cực thuận nhỏ, so với phương trình diode lý tưởng; ghi lại số vòng lặp theo điện áp.
- Đọc: Chương 3 Semiclassical Transport Theory; Chương 4 The Drift-Diffusion Equations and Their Numerical Solution — Computational Electronics: Semiclassical and Quantum Device Modeling and Simulation
Bước 4: Mô phỏng linh kiện trên nanoHUB và giới hạn của trôi – khuếch tán
khoảng 10 giờChạy các công cụ trên nanoHUB: PN Junction Lab (tiếp giáp p-n), MOSCap (đường C-V theo bề dày oxit và pha tạp), MOSFet (đặc tuyến transistor, hiệu ứng kênh ngắn); đọc về mô hình thủy động, Monte Carlo và hiệu chỉnh lượng tử để biết khi nào trôi – khuếch tán không còn đủ. Bài tập: so sánh kết quả PN Junction Lab với bộ giải tự viết cùng tham số và giải thích chênh lệch.
- Đọc: Chương 5 Hydrodynamic Modeling; Chương 6 Particle-Based Device Simulation Methods; Chương 8 Quantum Corrections to Semiclassical Approaches — Computational Electronics: Semiclassical and Quantum Device Modeling and Simulation
Bước 5: Mô hình compact BSIM4 và SPICE
khoảng 14 giờHọc vai trò của mô hình compact trong mô phỏng mạch, cấu trúc BSIM4: điện áp ngưỡng và các hiệu ứng kênh ngắn, dòng kênh và điện trở ra, dòng xuyên hầm qua cổng và dòng thân, điện dung và điện tích. Bài lab: chạy ngspice với mô hình BSIM4 của một PDK mở (ví dụ SKY130), vẽ họ đặc tuyến I-V, gm/Id và C-V cho các kích thước kênh khác nhau, chỉ ra hiệu ứng kênh ngắn trong số liệu.
- Đọc: Chương 1 BSIM and IC Simulation; Chương 2 Fundamental MOSFET Physical Effects and Their Models for BSIM4; Chương 3 Channel DC Current and Output Resistance; Chương 5 Charge and Capacitance Models — BSIM4 and MOSFET Modeling for IC Simulation
Bước 6: Trích tham số và nối TCAD với PDK
khoảng 8 giờHọc quy trình trích tham số và kiểm tra mô hình, triển khai mô hình trong trình mô phỏng, mô hình cho transistor nhiều cổng. Dự án: dùng số liệu I-V mô phỏng (hoặc số liệu công bố) của một transistor, trích điện áp ngưỡng, độ linh động hiệu dụng và DIBL bằng Python, khớp một mô hình đơn giản và báo cáo sai số; viết một trang mô tả chuỗi hiệu chuẩn TCAD, trích tham số compact, đóng gói PDK.
- Đọc: Chương 10 SPICE Implementation Example: The Methodology with BSIM4 Transient NQS; Chương 11 Multi-Gate Transistor Model — BSIM4 and MOSFET Modeling for IC Simulation
Khái niệm chính
- TCAD
- Technology Computer-Aided Design: mô phỏng số quy trình chế tạo và linh kiện dựa trên phương trình vật lý, dùng để dự đoán và tối ưu công nghệ trước khi chế tạo thử.
- Mô hình trôi – khuếch tán
- Mô hình bán cổ điển gồm phương trình Poisson, hai phương trình liên tục và biểu thức mật độ dòng trôi cộng khuếch tán; đủ chính xác cho nhiều linh kiện cỡ trên vài chục nanomet.
- Phương trình Poisson trong bán dẫn
- ∇·(ε∇ψ) = −q(p − n + Nd⁺ − Na⁻): thế tĩnh điện được quyết định bởi điện tích của hạt tải và tạp chất ion hóa; ở cân bằng, n và p phụ thuộc hàm mũ vào ψ nên phương trình phi tuyến.
- Hệ thức Einstein
- D = μ·kT/q liên hệ hệ số khuếch tán và độ linh động của hạt tải ở trạng thái gần cân bằng; ở nhiệt độ phòng kT/q khoảng 25,9 mV.
- Lược đồ Scharfetter–Gummel
- Cách rời rạc hóa mật độ dòng giữa hai nút lưới giả định thế biến thiên tuyến tính, cho biểu thức dùng hàm Bernoulli; ổn định khi mật độ hạt tải thay đổi theo hàm mũ, là chuẩn trong mô phỏng linh kiện.
- Lặp Gummel và lặp Newton
- Gummel giải lần lượt từng phương trình và lặp lại, bền khi dòng nhỏ nhưng hội tụ chậm khi liên kết mạnh; Newton giải đồng thời cả hệ bằng ma trận Jacobi, hội tụ bậc hai nếu điểm khởi đầu đủ gần.
- Chia lưới
- Chia miền linh kiện thành các ô, dày ở nơi đại lượng biến thiên nhanh (tiếp giáp, mặt phân cách, kênh); chất lượng lưới quyết định độ chính xác và khả năng hội tụ.
- Mô phỏng quy trình
- Mô phỏng cấy ion, khuếch tán, oxy hóa, lắng đọng và ăn mòn để tạo ra cấu trúc và phân bố tạp chất của linh kiện, làm đầu vào cho mô phỏng điện.
- Hiệu chỉnh lượng tử và vận chuyển ngoài trôi – khuếch tán
- Khi kênh rất ngắn, dùng hiệu chỉnh lượng tử cho mật độ hạt tải, mô hình thủy động cho hạt tải nóng, Monte Carlo hạt hoặc vận chuyển lượng tử cho độ chính xác cao hơn.
- Mô hình compact
- Mô hình giải tích hoặc bán thực nghiệm của linh kiện, đủ nhanh cho SPICE, có tham số trích từ số liệu đo; là thành phần mô hình trong PDK.
- BSIM4 và BSIM-CMG
- Họ mô hình của Đại học California, Berkeley: BSIM4 cho MOSFET phẳng khối (gồm dòng kênh, dòng rò cổng, điện dung, nhiễu), BSIM-CMG cho transistor nhiều cổng như FinFET và GAA; đều là chuẩn của Compact Model Coalition.
- Trích tham số
- Quy trình tối ưu tham số mô hình compact để khớp đặc tuyến đo được (I-V, C-V) ở nhiều kích thước và nhiệt độ, thường theo thứ tự từ linh kiện dài rộng tới ngắn hẹp.
Học xong để làm gì
- Kỹ sư TCAD tại fab: tối ưu quy trình, dự đoán linh kiện nút mới, phân tích nguyên nhân lệch thông số
- Kỹ sư mô hình hóa linh kiện: trích tham số, xây dựng và kiểm tra mô hình trong PDK
- Nghiên cứu linh kiện mới (GAA, linh kiện công suất SiC và GaN, cảm biến, pin mặt trời) bằng mô phỏng
- Phát triển phần mềm mô phỏng và công cụ EDA
- Giảng dạy và học tập vật lý linh kiện bằng công cụ trực tuyến
Câu hỏi thường gặp
Không có giấy phép Sentaurus hay Silvaco thì học thế nào?
Dùng công cụ miễn phí: các công cụ trên nanoHUB chạy ngay trên trình duyệt (PN Junction Lab, MOSCap, MOSFet, bộ ABACUS), bộ mô phỏng mở DEVSIM và Charon, và tự viết bộ giải bằng Python. Nguyên lý giống nhau; kỹ năng dùng công cụ thương mại sẽ học nhanh khi vào trường có giấy phép hoặc đi làm.
Có cần học vận chuyển lượng tử không?
Cần ở mức khái niệm để biết khi nào trôi – khuếch tán không còn đúng. Phần lớn công việc TCAD trong fab vẫn dùng trôi – khuếch tán có hiệu chỉnh; vận chuyển lượng tử dành cho nghiên cứu linh kiện kích thước nhỏ nhất.
TCAD khác mô hình compact thế nào?
TCAD giải phương trình vật lý trên lưới cho từng linh kiện, chính xác nhưng chậm (phút tới giờ cho một đặc tuyến). Mô hình compact là biểu thức giải tích chạy trong micro giây, dùng cho mô phỏng mạch. TCAD thường giúp dự đoán và tạo số liệu để xây mô hình compact khi linh kiện thật chưa có.
Cần nền tảng lập trình tới đâu?
Python với NumPy và SciPy là đủ: mảng, đại số tuyến tính thưa, vòng lặp Newton, vẽ đồ thị. Khóa Nhập môn lập trình Python trên trang là điểm khởi đầu nếu bạn chưa lập trình; kiến thức giải tích số cần cho phần rời rạc hóa và hội tụ.
Làm sao biết mô phỏng của mình đúng?
Kiểm tra với trường hợp có nghiệm giải tích (gần đúng miền nghèo cho tiếp giáp p-n, điện dung tụ MOS lý tưởng), giảm kích thước lưới xem kết quả có hội tụ không, và so với số liệu đo hay kết quả của công cụ đã được kiểm chứng.
