Bỏ qua tới nội dung chính

Electron và điện tích

· Bài đọc mở đầu

Từ electron đến ứng dụng

Một chiếc máy tính là một chồng tầng trừu tượng. Mỗi tầng coi tầng bên dưới là một hộp đen và đưa lên tầng bên trên một khái niệm đơn giản hơn. Bài này đi từ hạt electron lên đến câu hỏi ban đầu mà máy tính được dùng để trả lời, và theo dấu một phép cộng c = a + b qua từng tầng.

Trần Ngọc Tây

Cập nhật 31/10/2026 · 72 phút đọc · CC BY 4.0

Hình 1. Các tầng trừu tượng, đọc từ trên xuống là quá trình biến đổi một bài toán thành chuyển động của electron. Các tầng phỏng theo mô hình “levels of transformation” của Patt & Patel (bảy tầng) và bản mở rộng trong bài giảng của Onur Mutlu, có thêm tầng Hệ điều hành và tầng Electron. Chạm vào một tầng để đến phần tương ứng.

Người viết Python không cần nghĩ về electron. Kỹ sư vật liệu không cần biết con trỏ là gì. Hai người vẫn cùng làm ra một chiếc máy chạy được, vì giữa mỗi cặp tầng có một hợp đồng: tầng dưới hứa sẽ cư xử theo một mô tả đơn giản, tầng trên chỉ dựa vào mô tả đó. Cuối mỗi tầng dưới đây có một ô ghi rõ hợp đồng ấy: tầng này đưa gì lên trên, và giấu đi những gì.

Bài đi từ dưới lên, từ tầng 0 đến tầng 8. Hai tầng Linh kiện và Mạch có nhiều nội dung nên được chia thành vài phần nhỏ. Cuối mỗi tầng có danh sách các môn học đại học dạy tầng đó, nội dung chính của từng môn, và môn đó gắn với tầng ra sao; tên môn khác nhau đôi chút giữa các trường. Bản đồ môn học ở cuối bài cho thấy những môn trải qua nhiều tầng. Mục “Làm thế nào electron giúp tôi gõ được những chữ này?” theo dấu một lần gõ phím xuyên qua mọi tầng. Phần Điện toán lượng tử dựng lại chồng tầng này trên một nền vật lý khác để so sánh.

Electron và điện tích

Mọi thứ bắt đầu từ electron, hạt mang điện tích âm −1,602 × 10⁻¹⁹ C. Trong kim loại như đồng, mỗi nguyên tử nhường khoảng một electron vào một “biển” electron tự do, còn lại các ion dương đứng yên trong mạng tinh thể.

Đặt một hiệu điện thế giữa hai đầu dây, ta tạo ra điện trường E. Electron bị đẩy trôi ngược chiều điện trường. Vì lý do lịch sử, chiều dòng điện quy ước lại được chọn cùng chiều điện trường, tức ngược với chiều electron thực sự chạy.

Electron trôi chậm đến bất ngờ: dòng 1 A chạy qua dây đồng tiết diện 1 mm² chỉ khiến chúng nhích khoảng 0,07 mm mỗi giây. Thứ đi nhanh là tín hiệu, tức sự thay đổi của điện trường, lan trên đường mạch với tốc độ cỡ một nửa tốc độ ánh sáng.

Hình 2. Dây đồng dưới điện trường E. Chấm xanh là electron tự do trôi sang trái; dấu + là ion đồng cố định. Chuyển động nhiệt hỗn loạn của từng hạt (nhanh hơn rất nhiều) được lược bỏ.

Các tầng bên trên không theo dõi từng hạt. Chúng chỉ dùng hai đại lượng tổng hợp: điện áp (V), thứ “đẩy” electron, và dòng điện (I), lượng điện tích chảy qua mỗi giây. Đây là bước trừu tượng hóa đầu tiên và cũng triệt để nhất: hàng tỷ tỷ hạt được gói lại thành hai con số.

Đưa lên tầng trên

Điện áp, dòng điện, điện trở, điện dung.

Giấu đi

Cơ học lượng tử, chuyển động nhiệt, va chạm của từng electron.

Môn học ở tầng này

· 3 môn

Vật lý đại cương: Điện và Từ

Physics II · Electricity & Magnetism

Điện tích và định luật Coulomb, điện trường, điện thế, định luật Gauss, tụ điện, dòng điện và định luật Ohm, từ trường, cảm ứng điện từ, phương trình Maxwell, sóng điện từ.

Liên hệ với tầng: Cho bạn chính hai đại lượng mà tầng 0 đưa lên: điện áp và dòng điện. Electron trôi trong dây đồng ở Hình 2 là một bài toán của môn này. Phần tụ điện và điện dung giải thích vì sao mỗi lần transistor chuyển mạch lại tốn năng lượng và thời gian.

Xem chủ đề trên OpenER: Electricity and Magnetism

Vật lý hiện đại / Cơ học lượng tử cơ sở

Modern Physics · Intro Quantum Mechanics

Lưỡng tính sóng–hạt, phương trình Schrödinger, hạt trong giếng thế, hiệu ứng đường hầm, cấu trúc nguyên tử, nguyên lý loại trừ Pauli.

Liên hệ với tầng: Giải thích những gì tầng 0 giấu đi: vì sao electron chỉ có các mức năng lượng rời rạc. Hiệu ứng đường hầm học ở đây chính là dòng rò qua lớp cách điện mỏng của transistor, và cũng là cách transistor đơn nguyên tử hoạt động.

Xem chủ đề trên OpenER: Introduction to Quantum Physics

Vật lý chất rắn

Solid-State Physics

Mạng tinh thể, mô hình electron tự do, lý thuyết vùng năng lượng, vì sao có kim loại, bán dẫn và điện môi, dao động mạng (phonon).

Liên hệ với tầng: Là cầu nối từ tầng 0 lên tầng 1. Lý thuyết vùng năng lượng giải thích vì sao đồng dẫn điện, thủy tinh cách điện, còn silicon nằm ở giữa, tức lý do cả ngành máy tính chọn silicon.

Xem chủ đề trên OpenER: Condensed Matter Physics

Chất bán dẫn: vật liệu có độ dẫn điều khiển được

Kim loại luôn dẫn điện, thủy tinh luôn cách điện. Máy tính cần thứ nằm giữa: một vật liệu mà ta có thể bật hoặc tắt khả năng dẫn điện. Đó là silicon.

Mỗi nguyên tử silicon có 4 electron hóa trị, liên kết cộng hóa trị với 4 nguyên tử lân cận thành một mạng tinh thể đều đặn. Ở trạng thái tinh khiết, gần như mọi electron đều bị giữ trong liên kết (khe năng lượng 1,12 eV), nên silicon dẫn điện kém.

Kỹ thuật then chốt là pha tạp: cài vào mạng một lượng rất nhỏ nguyên tử lạ, cỡ một nguyên tử trên hàng triệu nguyên tử silicon.

Hình 3. Mạng silicon vẽ phẳng (thực tế là cấu trúc kim cương ba chiều). Mỗi đoạn nối là một liên kết cộng hóa trị. Thay một nguyên tử bằng phốt pho hoặc bo tạo ra hạt mang điện tự do.

Đặt vùng loại p cạnh vùng loại n, ta có tiếp giáp p–n. Electron và lỗ trống ở ranh giới triệt tiêu nhau, để lại một vùng nghèo không có hạt mang điện. Vùng này mở rộng hoặc thu hẹp tùy theo điện áp đặt vào, nên dòng điện chỉ chảy dễ theo một chiều. Đó là diode, và là viên gạch vật lý của transistor.

Transistor: công tắc điều khiển bằng điện áp

Transistor hiệu ứng trường MOSFET là linh kiện quan trọng nhất trong lịch sử điện toán. Một nMOSFET gồm đế silicon loại p, hai vùng n pha tạp đậm gọi là nguồn (S) và máng (D), và phía trên khoảng giữa chúng là cực cổng (G), ngăn cách với silicon bằng một lớp cách điện chỉ dày vài nanomet.

Hình 4. Mặt cắt nMOSFET. Bấm nút để đổi điện áp cổng: khi VG vượt ngưỡng Vth (cỡ 0,2–0,4 V ở chip hiện đại), một lớp electron mỏng xuất hiện ngay dưới lớp cách điện và nối liền nguồn với máng.

Khi cổng ở 0 V, giữa nguồn và máng là hai tiếp giáp p–n quay lưng vào nhau, nên dòng không qua được. Khi cổng mang điện áp dương đủ lớn, điện trường xuyên qua lớp cách điện hút electron lên bề mặt, tạo ra một kênh loại n: công tắc đóng lại. Vì cổng được cách điện, giữ công tắc ở trạng thái nào cũng gần như không tốn dòng.

Có hai loại bổ sung cho nhau: nMOS dẫn khi cổng ở mức cao, pMOS (vai trò p và n đảo ngược) dẫn khi cổng ở mức thấp. Chip ngày nay chứa hàng chục tỷ transistor. Tên tiến trình như “3 nm” là nhãn thương mại; các chi tiết thật có kích thước cỡ vài chục nanomet, và kênh được dựng đứng thành vây (FinFET) hoặc tấm mỏng bao quanh bởi cổng (GAA) để cổng kiểm soát kênh chặt hơn.

Tầng Linh kiện đưa lên

Một công tắc ba chân: điện áp ở G quyết định S và D có nối với nhau không.

Giấu đi

Cấu trúc vùng năng lượng, hóa học pha tạp, đường cong dòng–áp, dòng rò, quy trình chế tạo.

Môn học ở tầng này

· 4 môn

Vật lý bán dẫn / Vật liệu điện tử

Semiconductor Physics · Electronic Materials

Hạt tải điện (electron, lỗ trống), pha tạp, mức Fermi, dòng trôi và dòng khuếch tán, sinh và tái hợp hạt tải, tiếp giáp p–n và vùng nghèo.

Liên hệ với tầng: Học đúng nội dung phần 1 của tầng này (Hình 3): pha tạp loại n, loại p và tiếp giáp p–n. Không có môn này thì không hiểu được vì sao transistor bật tắt được.

Xem chủ đề trên OpenER: Vật lý hạt tải trong bán dẫn

Linh kiện điện tử / Cấu kiện bán dẫn

Semiconductor Devices

Diode, transistor lưỡng cực (BJT), tụ MOS, MOSFET, đặc tuyến dòng–áp, điện áp ngưỡng, hiệu ứng kênh ngắn, FinFET, mô hình linh kiện dùng trong SPICE.

Liên hệ với tầng: Đi sâu vào Hình 4: vì sao kênh dẫn xuất hiện khi điện áp cổng vượt ngưỡng, cùng dòng rò và hiệu ứng kênh ngắn mà hợp đồng của tầng 1 giấu đi. Mô hình SPICE học ở đây là thứ tầng 2 dùng để mô phỏng transistor mà không cần nhìn vào vật lý bên trong.

Xem chủ đề trên OpenER: Linh kiện bán dẫn

Công nghệ vi chế tạo

Microfabrication · IC Fabrication

Chế tạo wafer, oxy hóa, quang khắc, cấy ion, khắc ướt và khô, lắng đọng màng mỏng, kim loại hóa, phòng sạch, các bước của quy trình CMOS.

Liên hệ với tầng: Trả lời câu hỏi transistor ở Hình 4 được làm ra như thế nào, và vì sao hàng chục tỷ cái có thể được in cùng lúc. Đây cũng là lý do transistor đơn nguyên tử, vốn phải đặt từng nguyên tử một, chưa thể sản xuất hàng loạt.

Xem chủ đề trên OpenER: Nhập môn công nghệ vi chế tạo và phòng sạch

Điện tử nano

Nanoelectronics · Mesoscopic Physics

Xuyên hầm lượng tử, chặn Coulomb, transistor đơn electron và đơn nguyên tử, linh kiện phân tử, kính hiển vi quét xuyên hầm (STM), giới hạn vật lý của việc thu nhỏ transistor.

Liên hệ với tầng: Nghiên cứu giới hạn dưới của tầng 1, nơi linh kiện nhỏ đến mức hiệu ứng lượng tử lộ ra. Transistor đơn nguyên tử và hiện tượng chặn Coulomb ở Hình 5 và Hình 6 là nội dung trung tâm của môn này.

Xem lộ trình Kỹ thuật bán dẫn

Transistor đơn nguyên tử: giới hạn cuối cùng của việc thu nhỏ

Qua mỗi thế hệ chip, transistor lại nhỏ đi. Hai nguyên tử silicon cạnh nhau chỉ cách nhau khoảng 0,235 nm, nên kênh dẫn của transistor hiện nay chỉ dài vài chục đến vài trăm nguyên tử. Câu hỏi tự nhiên là: có thể thu nhỏ đến đâu? Giới hạn cuối cùng là khi phần hoạt động của transistor chỉ còn đúng một nguyên tử.

Một nguyên tử phốt pho trong silicon

Năm 2012, nhóm của Michelle Simmons (Đại học New South Wales, Úc) cùng cộng sự ở Đại học Purdue (Mỹ) công bố một transistor có phần hoạt động là đúng một nguyên tử phốt pho, đặt chính xác vào tinh thể silicon. Cách làm của họ gần như “xếp hình từng nguyên tử”:

  • Phủ lên bề mặt silicon một lớp nguyên tử hydro để che bề mặt.
  • Dùng mũi kim của kính hiển vi quét xuyên hầm (STM) gỡ từng nguyên tử hydro ở đúng những vị trí cần thiết.
  • Cho khí phosphine (PH₃) vào: phân tử chỉ bám vào các chỗ trống vừa gỡ, để lại nguyên tử phốt pho ở đúng vị trí.
  • Phủ thêm silicon lên trên để giữ cấu trúc bên trong tinh thể.

Bằng cách đó, họ tạo ra một nguyên tử phốt pho đứng riêng ở giữa, cùng nguồn, máng và hai cực cổng làm từ các dải silicon pha phốt pho đậm đặc.

Hình 5. Nhìn từ trên xuống mặt phẳng tinh thể. Electron không chảy thành dòng liên tục mà xuyên hầm từ nguồn vào nguyên tử phốt pho, rồi từ nguyên tử sang máng. Hai cổng G1, G2 điều khiển mức năng lượng của nguyên tử.

Hoạt động khác MOSFET thế nào

MOSFET ở phần trước mở ra một kênh chứa rất nhiều electron. Transistor đơn nguyên tử không có kênh nào. Electron phải xuyên hầm lượng tử qua khe hở, từng hạt một. Muốn nhận thêm electron thứ hai, nguyên tử phải tốn thêm một năng lượng khá lớn vì electron thứ nhất đẩy nó ra, nên trong một khoảng điện áp, electron chỉ qua được từng hạt một. Hiện tượng này gọi là chặn Coulomb (Coulomb blockade).

Điện áp cổng làm dịch mức năng lượng của nguyên tử lên hoặc xuống. Dòng điện chỉ chảy khi mức đó nằm trong khoảng giữa mức năng lượng của nguồn và của máng. Kéo thanh trượt để thử:

Hình 6. Giản đồ năng lượng. Nguồn và máng là hai “biển” electron, đầy tới mức μS và μD. Dải xanh nhạt là cửa sổ dẫn điện. Thanh màu đồng là mức năng lượng của nguyên tử phốt pho, dịch chuyển theo điện áp cổng.

Ở đây tầng Linh kiện không còn giấu được tầng Electron nữa. Công tắc không còn hoạt động nhờ dòng điện liên tục mà nhờ cơ học lượng tử: mức năng lượng rời rạc và electron xuyên hầm từng hạt một.

Những hướng tiếp cận khác

  • Nguyên tử trong phân tử (2002). Nhóm nghiên cứu ở Đại học Cornell đặt một phân tử chứa một nguyên tử coban giữa hai điện cực và đo được dòng điện đi qua đúng nguyên tử đó, quan sát thấy chặn Coulomb và hiệu ứng Kondo.
  • Công tắc dịch chuyển nguyên tử (2018). Nhóm của Thomas Schimmel tại Viện Công nghệ Karlsruhe (KIT, Đức) làm một công tắc trong đó một nguyên tử bạc được đẩy vào hoặc kéo ra khỏi khe giữa hai điện cực trong môi trường gel. Công tắc này hoạt động ở nhiệt độ phòng và tốn rất ít năng lượng.

Vì sao chưa có trong máy tính của bạn

MOSFET trong chip hiện nay
Transistor đơn nguyên tử (P trong Si)
Phần hoạt động
Kênh dài vài chục nanomet, hàng trăm nguyên tử
Một nguyên tử phốt pho
Nhiệt độ
Nhiệt độ phòng, chịu được tới khoảng 100 °C
Gần độ không tuyệt đối, vài kelvin (khoảng −269 °C)
Chế tạo
Quang khắc hàng tỷ transistor cùng lúc trên một tấm wafer
Đặt từng nguyên tử bằng mũi kim STM, rất chậm
Số lượng
Hàng chục tỷ trên một chip
Từng linh kiện riêng lẻ trong phòng thí nghiệm
Dòng điện
Đủ lớn để nạp nhanh các dây nối và cổng phía sau
Rất nhỏ, vì electron đi qua từng hạt một
Mục đích
Tính toán cổ điển
Nghiên cứu giới hạn vật lý; làm nền cho qubit

Nhiệt độ là trở ngại lớn nhất. Ở nhiệt độ phòng, dao động nhiệt đủ mạnh để xóa nhòa khoảng cách giữa các mức năng lượng, và chặn Coulomb không còn tác dụng. Ngoài ra, một mạch thật cần transistor giống hệt nhau và có thể sản xuất hàng loạt, trong khi mỗi nguyên tử phải được đặt thủ công.

Cây cầu sang điện toán lượng tử

Nguyên tử phốt pho trong silicon có spin hạt nhân và một electron thừa cũng có spin; cả hai đều dùng làm qubit được. Ý tưởng dùng nguyên tử phốt pho trong silicon làm qubit được Bruce Kane đề xuất năm 1998, và chính nhóm của Michelle Simmons đang theo đuổi hướng máy tính lượng tử trên silicon. Như vậy, transistor đơn nguyên tử là nơi hai chồng tầng trong bài gặp nhau: giới hạn cuối cùng của tầng Linh kiện cổ điển cũng là một ứng viên cho tầng qubit vật lý Q1 trong phần Điện toán lượng tử.

Cổng logic: từ điện áp sang 0 và 1

Tầng Mạch có hai nhánh. Mạch tương tự xử lý điện áp liên tục: bộ tạo xung nhịp, bộ ổn áp, bộ khuếch đại đọc ô nhớ DRAM, mạch vào/ra giao tiếp với thế giới bên ngoài. Mạch số chỉ quan tâm hai mức, và chiếm gần hết diện tích logic của CPU. Phần còn lại của tầng này nói về mạch số.

Đến đây ta đưa ra một quy ước quyết định: điện áp gần nguồn VDD (cỡ 0,7–1,2 V) là 1, gần 0 V là 0, còn khoảng giữa là vùng cấm. Mỗi cổng logic nhận tín hiệu hơi lệch và trả ra tín hiệu sạch sát mức chuẩn. Nhiễu vì thế không tích lũy qua hàng tỷ phép tính, và đó là lý do máy tính số đáng tin cậy hơn hẳn máy tính tương tự.

Cổng đơn giản nhất là NOT theo công nghệ CMOS: một pMOS nối lên VDD, một nMOS nối xuống đất, hai cổng nối chung với đầu vào A.

Hình 7. Cổng NOT dựng từ một cặp CMOS (vòng tròn nhỏ ở cực cổng đánh dấu pMOS), và ký hiệu cổng NOT, NAND, NOR, dạng mà các tầng trên dùng thay cho sơ đồ transistor.

NOT

A
Y
0
1
1
0

NAND

A
B
Y
0
0
1
0
1
1
1
0
1
1
1
0

NOR

A
B
Y
0
0
1
0
1
0
1
0
0
1
1
0

NAND và NOR là cổng vạn năng: chỉ dùng NAND, ta dựng được NOT, AND, OR, XOR và mọi hàm logic khác. Từ tầng này trở lên, người thiết kế làm việc với đại số Boole, không còn nhắc đến điện áp.

Mạch tổ hợp: nơi phép cộng thực sự xảy ra

Ghép cổng lại, ta được mạch mà đầu ra chỉ phụ thuộc đầu vào ở hiện tại. Ví dụ tiêu biểu là bộ cộng toàn phần: cộng hai bit A, B với bit nhớ Cin từ cột bên phải, trả ra bit tổng S và bit nhớ Cout cho cột bên trái, đúng như cách cộng tay từng cột.

S = A ⊕ B ⊕ Cin   ·   Cout = A·B + Cin·(A ⊕ B)

Hình 8. Bộ cộng toàn phần gồm 5 cổng. Bấm A, B, Cin để bật tắt đầu vào; dây mang giá trị 1 chuyển sang màu xanh.

Nối 64 bộ cộng thành chuỗi, bit nhớ chảy từ cột thấp lên cột cao, ta có bộ cộng 64 bit. Chuỗi này chậm vì bit nhớ phải lan qua cả 64 tầng, nên chip thật dùng các mạch nhìn trước bit nhớ (carry-lookahead) tính song song. Thêm phép trừ (cộng với số bù hai), AND, OR, dịch bit, so sánh, rồi dùng một bộ chọn (multiplexer) để lấy kết quả theo mã phép toán, ta được ALU, khối số học–logic của CPU.

Mạch tuần tự: nhớ và nhịp

Mạch tổ hợp không nhớ gì: đầu vào thay đổi thì đầu ra đổi theo. Để nhớ, ta nối đầu ra của hai cổng vòng ngược lại đầu vào của nhau. Vòng hồi tiếp này có hai trạng thái ổn định và giữ nguyên trạng thái nào đang có: đó là chốt (latch), ô nhớ một bit.

Để hàng tỷ ô nhớ thay đổi đồng bộ, chip dùng một tín hiệu xung nhịp (clock). Flip-flop D chỉ “chụp” giá trị đầu vào D tại cạnh lên của xung nhịp và giữ nó ở đầu ra Q suốt chu kỳ còn lại.

Hình 9. Giản đồ thời gian. D đổi bất cứ lúc nào, nhưng Q chỉ đổi tại các cạnh lên của CLK (đường đứt), nhận đúng giá trị D tại thời điểm đó. Nhờ vậy thời gian trở thành các bước rời rạc.

CPU chạy ở 4 GHz có chu kỳ 0,25 ns. Trong khoảng đó ánh sáng chỉ đi được 7,5 cm, nên độ dài dây trên chip ảnh hưởng trực tiếp đến tốc độ. Mọi phép tính tổ hợp giữa hai lớp flip-flop phải xong trong một chu kỳ.

Xếp 64 flip-flop cạnh nhau ta có một thanh ghi 64 bit. Bộ nhớ lớn hơn dùng ô rẻ hơn: SRAM (6 transistor mỗi bit, nhanh, dùng cho cache) và DRAM (1 transistor + 1 tụ điện mỗi bit, dày đặc, dùng cho RAM chính; tụ rò điện nên phải được nạp lại định kỳ, thường mỗi 64 ms).

Tầng Mạch đưa lên

Khối chức năng làm việc trên bit: bộ cộng, bộ chọn, ALU, thanh ghi, bộ nhớ có địa chỉ, tất cả chạy theo nhịp đồng hồ.

Giấu đi

Điện áp, nhiễu, transistor bên trong mỗi cổng, điều kiện setup/hold, phân phối xung nhịp.

Môn học ở tầng này

· 5 môn

Lý thuyết mạch / Mạch điện

Circuit Analysis

Định luật Kirchhoff, phân tích nút và vòng, định lý Thevenin–Norton, mạch RC, RL, RLC, đáp ứng quá độ, mạch xoay chiều và số phức, công suất.

Liên hệ với tầng: Dạy cách tính điện áp và dòng điện khi nhiều linh kiện nối với nhau. Mạch RC giải thích độ trễ của mỗi cổng logic: mỗi lần đổi trạng thái là một lần nạp hoặc xả tụ điện qua transistor.

Xem chủ đề trên OpenER: Lý thuyết mạch điện cơ bản

Điện tử tương tự / Kỹ thuật điện tử

Analog Electronics

Phân cực transistor, mạch khuếch đại, khuếch đại thuật toán (op-amp), hồi tiếp, đáp ứng tần số, bộ lọc, nguồn ổn áp, bộ chuyển đổi ADC/DAC.

Liên hệ với tầng: Phụ trách nhánh “tương tự” của tầng 2: bộ tạo xung nhịp, bộ ổn áp, bộ khuếch đại đọc DRAM, bộ chuyển đổi ADC/DAC ở ranh giới giữa máy tính và thế giới thực. Đây cũng là kiến thức nền cho phần điều khiển qubit ở tầng Q2.

Xem chủ đề trên OpenER: Điện tử tương tự

Kỹ thuật số / Thiết kế logic số

Digital Logic Design

Hệ đếm và mã, đại số Boole, bìa Karnaugh, mạch tổ hợp (bộ cộng, bộ chọn, bộ giải mã), latch và flip-flop, thanh ghi, bộ đếm, máy trạng thái hữu hạn.

Liên hệ với tầng: Là môn trung tâm của tầng 2. Cổng logic ở Hình 7, bộ cộng toàn phần ở Hình 8 và flip-flop D ở Hình 9 đều là bài học của môn này. Đây là nơi 0 và 1 thay hẳn cho điện áp.

Xem chủ đề trên OpenER: Thiết kế logic số

Ngôn ngữ mô tả phần cứng & FPGA

HDL (Verilog/VHDL) · FPGA Lab

Mô tả mạch bằng Verilog hoặc VHDL, mô phỏng và testbench, tổng hợp mạch, ràng buộc thời gian, nạp và chạy thiết kế trên FPGA.

Liên hệ với tầng: Là cách kỹ sư thật sự làm việc ở tầng 2: không vẽ từng cổng mà viết mã mô tả mạch, rồi công cụ tổng hợp tự sinh ra các cổng. Bạn có thể tự dựng bộ cộng ở Hình 8, hay cả một CPU nhỏ, trên FPGA.

Xem chủ đề trên OpenER: Thiết kế số với HDL và FPGA

Thiết kế vi mạch số (VLSI)

VLSI Design

Cổng CMOS ở mức transistor, bố trí layout, mô hình trễ và công suất, phân tích timing, thiết kế SRAM, luồng thiết kế ASIC từ RTL đến layout.

Liên hệ với tầng: Nối tầng 2 xuống tầng 1: đi từ cổng logic xuống cách sắp xếp transistor trên chip, rồi tính trễ và công suất của từng cổng. Đó chính là những chi tiết mà hợp đồng của tầng Mạch giấu đi.

Xem chủ đề trên OpenER: Thiết kế vi mạch số VLSI

Vi kiến trúc: CPU được lắp như thế nào

Có ALU, thanh ghi và bộ nhớ, ta lắp chúng thành đường dữ liệu (datapath) và thêm một khối điều khiển đọc từng lệnh để bật đúng các công tắc. Bộ đếm chương trình (PC) giữ địa chỉ lệnh kế tiếp.

Hình 10. Đường dữ liệu tối giản. Đường liền chở dữ liệu; đường đứt màu đồng là tín hiệu điều khiển. Mỗi lệnh đi qua năm bước: nạp lệnh, giải mã và đọc thanh ghi, tính ở ALU, truy cập bộ nhớ, ghi kết quả.

Đường ống (pipeline)

Thay vì chờ một lệnh đi hết năm bước, CPU cho lệnh sau vào bước 1 ngay khi lệnh trước sang bước 2, giống dây chuyền lắp ráp. Mỗi lệnh vẫn mất năm nhịp, nhưng cứ mỗi nhịp lại hoàn tất một lệnh.

Lệnh \ nhịp
1
2
3
4
5
6
7
8
lw t1, 0(a0)
IF
ID
EX
MEM
WB
lw t2, 8(a0)
IF
ID
EX
MEM
WB
add t0, t1, t2
IF
ID
EX
MEM
WB
sw t0, 16(a0)
IF
ID
EX
MEM
WB

Bảng trên là trường hợp lý tưởng. Lệnh add cần t2 ngay khi lệnh nạp trước đó vừa đọc xong từ bộ nhớ, nên phần cứng phải chèn một nhịp chờ rồi chuyển tiếp dữ liệu tắt. CPU hiện đại còn đi xa hơn: dự đoán rẽ nhánh, thực thi không theo thứ tự, và phát nhiều lệnh mỗi nhịp.

Phân cấp bộ nhớ

ALU tính một phép cộng trong chưa tới một nano giây, còn đọc RAM mất gần trăm lần lâu hơn. Vi kiến trúc che khoảng cách này bằng nhiều tầng cache nhỏ và nhanh đặt gần lõi.

Hình 11. Độ trễ điển hình, làm tròn theo bậc độ lớn (thay đổi theo từng máy). Nếu phóng 1 ns thành 1 giây: đọc L1 mất 1 giây, đọc RAM 1,5 phút, đọc SSD gần một ngày, đọc ổ cứng khoảng ba tháng.

Đưa lên tầng trên

Một cỗ máy thực thi đúng từng lệnh của ISA, theo đúng thứ tự mà chương trình “nhìn thấy”.

Giấu đi

Pipeline, cache, dự đoán rẽ nhánh, thực thi không theo thứ tự. Intel và AMD chạy cùng tập lệnh x86-64 với thiết kế bên trong khác hẳn nhau.

Môn học ở tầng này

· 2 môn

Kiến trúc máy tính / Tổ chức máy tính

Computer Organization & Architecture

Datapath đơn chu kỳ và đa chu kỳ, khối điều khiển, pipeline, xung đột (hazard) và chuyển tiếp dữ liệu, phân cấp bộ nhớ, cache, bộ nhớ ảo và TLB, vào/ra, đánh giá hiệu năng.

Liên hệ với tầng: Là môn chính của tầng 3. Datapath ở Hình 10, bảng pipeline 5 giai đoạn và phân cấp bộ nhớ ở Hình 11 đều lấy từ giáo trình môn này. Môn học ghép các khối của tầng 2 thành một CPU chạy được tập lệnh của tầng 4.

Xem chủ đề trên OpenER: Computation Structures

Kiến trúc máy tính nâng cao

Advanced Computer Architecture

Siêu vô hướng, thực thi không theo thứ tự, dự đoán rẽ nhánh, thực thi suy đoán, bộ xử lý đa lõi, nhất quán cache, GPU và bộ tăng tốc chuyên dụng.

Liên hệ với tầng: Học các kỹ thuật làm CPU hiện đại chạy nhanh, cũng chính là những thứ gây ra rò rỉ trừu tượng như Spectre (mục “Khi trừu tượng bị rò rỉ”). GPU và bộ tăng tốc AI là những vi kiến trúc khác được học ở đây.

Xem chủ đề trên OpenER: Computer Architecture and Engineering

Kiến trúc tập lệnh (ISA)

ISA là hợp đồng quan trọng nhất trong máy tính: bản mô tả chính xác các lệnh, thanh ghi, kiểu dữ liệu, cách đánh địa chỉ bộ nhớ, và cách mã hóa mỗi lệnh thành bit. Phần cứng phía dưới cam kết thực hiện đúng; phần mềm phía trên chỉ dựa vào đó. Nhờ vậy một chương trình biên dịch năm 2010 vẫn chạy trên chip đời mới.

Trong ISA RISC-V, lệnh add t0, t1, t2 (t0 ← t1 + t2) được mã hóa thành đúng 32 bit:

Hình 12. Mã hóa lệnh R-type của RISC-V. Ghép lại: 0x007302B3. Khối điều khiển ở tầng 3 chỉ cần cắt các trường này ra và nối vào đúng dây: rs1, rs2 vào cổng đọc của tệp thanh ghi, rd vào cổng ghi, opcode và funct vào ALU.

Ba họ ISA phổ biến hiện nay là x86-64 (phần lớn PC và máy chủ, lệnh dài ngắn khác nhau, thuộc trường phái CISC), ARM / AArch64 (điện thoại, Apple Silicon, nhiều máy chủ mới) và RISC-V (mở, miễn phí bản quyền). Hai họ sau theo trường phái RISC: lệnh đơn giản, độ dài cố định, dễ giải mã.

Đưa lên tầng trên

Một “máy trừu tượng” ổn định qua nhiều thế hệ chip: thanh ghi, lệnh, bộ nhớ phẳng.

Giấu đi

Toàn bộ vi kiến trúc, và mọi thứ ở dưới nó.

Môn học ở tầng này

· 3 môn

Lập trình hợp ngữ

Assembly Language Programming

Thanh ghi, chế độ địa chỉ, lệnh số học–logic, nạp/lưu, rẽ nhánh, ngăn xếp, quy ước gọi hàm, ngắt. Thường dùng LC-3, MIPS, RISC-V hoặc x86.

Liên hệ với tầng: Làm việc trực tiếp với hợp đồng của tầng 4: viết chương trình bằng chính các lệnh như add t0, t1, t2 ở Hình 12. Nhờ vậy bạn hiểu trình biên dịch ở tầng 6 sinh ra gì, và CPU ở tầng 3 thực sự nhận được gì.

Xem chủ đề trên OpenER: Computation Structures

Vi xử lý – Vi điều khiển

Microprocessors & Microcontrollers

Kiến trúc một dòng chip cụ thể (8051, AVR, ARM Cortex-M), bản đồ bộ nhớ, ngoại vi GPIO, timer, UART, SPI, I²C, xử lý ngắt, lập trình sát phần cứng.

Liên hệ với tầng: Áp dụng tầng 4 lên một con chip thật: đọc tài liệu tập lệnh, ghi vào thanh ghi của ngoại vi, viết trình xử lý ngắt. Vi điều khiển trong bàn phím ở mục “Hành trình của một lần gõ” được lập trình bằng đúng kiến thức này.

Xem chủ đề trên OpenER: Embedded Systems

Kiến trúc máy tính (phần tập lệnh)

Computer Architecture · ISA design

Thiết kế tập lệnh, RISC và CISC, định dạng và mã hóa lệnh, kiểu dữ liệu, thứ tự byte. Thường là chương đầu của môn Kiến trúc máy tính ở tầng 3.

Liên hệ với tầng: Dạy cách thiết kế chính bản hợp đồng giữa phần cứng và phần mềm: vì sao lệnh RISC-V dài đúng 32 bit và được chia trường như Hình 12, vì sao x86 và ARM lại chọn khác nhau.

Xem chủ đề trên OpenER: Computer Architecture and Engineering

Hệ điều hành: chia sẻ một cỗ máy

ISA mô tả một CPU chạy một chương trình. Thực tế có hàng trăm chương trình cùng chạy trên vài lõi, chung một khối RAM và một ổ đĩa. Hệ điều hành là chương trình đặc quyền quản lý việc chia sẻ đó, dựa trên vài tính năng phần cứng: chế độ đặc quyền, ngắt, và bộ quản lý bộ nhớ MMU.

Hình 13. Ứng dụng không chạm trực tiếp vào phần cứng. Muốn đọc tệp hay gửi gói tin, chúng gọi vào nhân qua syscall; thiết bị báo tin cho nhân qua ngắt.
  • Tiến trình và lập lịch. Bộ định thời phát ngắt vài mili giây một lần; nhân dừng chương trình đang chạy, lưu thanh ghi của nó, rồi nạp chương trình khác. Mỗi chương trình tưởng mình có CPU riêng.
  • Bộ nhớ ảo. Mỗi tiến trình thấy dải địa chỉ riêng bắt đầu từ 0. MMU dịch từng địa chỉ ảo sang địa chỉ vật lý qua bảng trang (thường 4 KiB mỗi trang) do nhân quản lý, nên chương trình này không đọc được bộ nhớ của chương trình kia.
  • Tệp và thiết bị. Hàng nghìn loại ổ đĩa, card mạng khác nhau được driver quy về vài khái niệm chung: tệp, thư mục, socket.

Đưa lên tầng trên

Tiến trình, luồng, tệp, socket, bộ nhớ ảo liền mạch.

Giấu đi

Phần cứng cụ thể của từng máy, và sự tồn tại của các chương trình khác.

Môn học ở tầng này

· 3 môn

Hệ điều hành

Operating Systems

Tiến trình và luồng, lập lịch CPU, đồng bộ hóa (mutex, semaphore), bế tắc, quản lý bộ nhớ, phân trang và bộ nhớ ảo, hệ thống tệp, quản lý vào/ra, bảo vệ và bảo mật.

Liên hệ với tầng: Học từng khối trong Hình 13: lập lịch, bộ nhớ ảo, hệ thống tệp, driver. Môn này giải thích vì sao nhiều chương trình chạy chung một máy mà không giẫm lên nhau.

Xem chủ đề trên OpenER: Operating Systems

Lập trình hệ thống

Systems Programming

Ngôn ngữ C, con trỏ, cấp phát bộ nhớ động, lời gọi hệ thống Linux, tạo tiến trình, tín hiệu, giao tiếp liên tiến trình, cách liên kết và nạp chương trình.

Liên hệ với tầng: Đứng ở ranh giới giữa tầng 5 và tầng 6: viết chương trình gọi thẳng vào nhân qua lời gọi hệ thống. Bước “ngắt, rồi hệ điều hành tiếp quản” trong hành trình gõ phím được hiểu rõ qua môn này.

Xem chủ đề trên OpenER: Principles of Computer Systems

Mạng máy tính

Computer Networks

Mô hình OSI và TCP/IP, Ethernet, địa chỉ IP, định tuyến, TCP và UDP, lập trình socket, DNS, HTTP, kiểm soát tắc nghẽn.

Liên hệ với tầng: Mở rộng tầng 5 ra ngoài một chiếc máy. Socket là khái niệm hệ điều hành đưa lên cho ứng dụng; bên dưới nó là một chồng giao thức riêng, cuối cùng vẫn là bit truyền qua dây dẫn hoặc sóng vô tuyến.

Xem chủ đề trên OpenER: Computer Networks

Ngôn ngữ lập trình, trình biên dịch và ứng dụng

Ở tầng này, lập trình viên viết theo cách con người nghĩ: biến, hàm, vòng lặp, đối tượng. Trình biên dịch dịch mã đó xuống ISA qua nhiều bước; mỗi bước lại là một tầng trừu tượng nhỏ.

Hình 14. Một dòng C đi xuống thành 32 bit. Trình liên kết (linker) ghép các tệp đối tượng thành tệp thực thi; khi bạn chạy, hệ điều hành nạp nó vào một tiến trình mới.

Không phải ngôn ngữ nào cũng biên dịch trước. Python được thông dịch: một chương trình (bản thân nó đã được biên dịch ra mã máy) đọc từng lệnh Python và thực hiện thay. JavaScript trong trình duyệt được biên dịch tức thời (JIT): chạy thông dịch trước, rồi biên dịch những đoạn nóng ra mã máy khi đang chạy.

Trên cùng là ứng dụng: trình duyệt, trò chơi, ứng dụng ngân hàng. Chúng hiếm khi gọi thẳng hệ điều hành mà dựa vào thư viện và framework, thêm vài tầng trừu tượng nữa mà hình 1 không vẽ ra.

Đưa lên tầng trên

Công cụ để con người diễn đạt vấn đề: kiểu dữ liệu, hàm, mô-đun, thư viện.

Giấu đi

Thanh ghi nào được dùng, lệnh nào được sinh ra, bộ nhớ được cấp phát ra sao.

Môn học ở tầng này

· 6 môn

Nhập môn lập trình

Introduction to Programming

Biến, kiểu dữ liệu, câu lệnh điều kiện và vòng lặp, hàm, mảng, chuỗi, đọc ghi tệp, gỡ lỗi. Thường dùng C, C++ hoặc Python.

Liên hệ với tầng: Là lần đầu bạn làm việc ở tầng 6: viết c = a + b và để các tầng bên dưới lo phần còn lại. Mọi môn khác ở tầng này đều dựa trên nó.

Xem chủ đề trên OpenER: Programming

Lập trình hướng đối tượng

Object-Oriented Programming

Lớp và đối tượng, đóng gói, kế thừa, đa hình, giao diện, xử lý ngoại lệ, mẫu thiết kế cơ bản. Thường dùng Java hoặc C++.

Liên hệ với tầng: Tạo thêm các tầng trừu tượng bên trong tầng 6: lớp và giao diện cho phép giấu chi tiết cài đặt. Đó cũng là tinh thần “hợp đồng giữa các tầng” của cả bài, nhưng áp dụng cho từng phần của một chương trình.

Xem chủ đề trên OpenER: Programming

Nguyên lý ngôn ngữ lập trình

Programming Languages

Cú pháp và ngữ nghĩa, hệ kiểu, phạm vi và liên kết tên, lập trình hàm, quản lý bộ nhớ và thu gom rác, cách viết một bộ thông dịch.

Liên hệ với tầng: Giải thích bản thân ngôn ngữ, thứ mà tầng 6 đưa lên cho lập trình viên: kiểu dữ liệu, phạm vi, quản lý bộ nhớ. Môn này giúp hiểu vì sao Python được thông dịch còn C được biên dịch trước.

Xem chủ đề trên OpenER: Programming Languages and Compilers

Chương trình dịch

Compilers

Phân tích từ vựng, phân tích cú pháp, phân tích ngữ nghĩa, biểu diễn trung gian, tối ưu mã, cấp phát thanh ghi, sinh mã máy.

Liên hệ với tầng: Là cây cầu từ tầng 6 xuống tầng 4: dạy cách biến int c = a + b; thành add t0, t1, t2 qua các bước ở Hình 14. Hiểu môn này là hiểu hai tầng nói chuyện với nhau ra sao.

Xem chủ đề trên OpenER: Programming Languages and Compilers

Công nghệ phần mềm

Software Engineering

Quy trình phát triển, thiết kế kiến trúc phần mềm, UML, kiểm thử, quản lý mã nguồn với Git, bảo trì, làm việc nhóm.

Liên hệ với tầng: Dạy cách xây phần mềm lớn ở tầng 6 cùng nhiều người. Việc chia mô-đun và định nghĩa giao diện giữa chúng thực chất là thiết kế các tầng trừu tượng cho riêng chương trình của mình.

Xem chủ đề trên OpenER: Introduction to Software Engineering

Cơ sở dữ liệu

Database Systems

Mô hình quan hệ, SQL, thiết kế và chuẩn hóa lược đồ, chỉ mục, giao dịch và tính ACID, điều khiển truy cập đồng thời.

Liên hệ với tầng: Là một chồng tầng thu nhỏ nằm trong tầng 6: câu lệnh SQL mô tả điều bạn muốn, rồi được dịch xuống kế hoạch truy vấn, chỉ mục và các tệp trên đĩa do tầng 5 quản lý.

Xem chủ đề trên OpenER: Database Systems

Thuật toán: các bước giải, chưa gắn với máy nào

Trước khi có mã nguồn, phải có cách giải. Thuật toán là một dãy bước hữu hạn, rõ ràng và thực hiện được, biến đầu vào thành đầu ra. Nó chưa thuộc về ngôn ngữ lập trình hay loại CPU nào: cùng một thuật toán có thể viết bằng C, Python, hay làm bằng tay trên giấy.

Bài toán của chúng ta là tính tổng tiền một giỏ hàng. Thuật toán đơn giản nhất: đặt tổng bằng 0, rồi lần lượt cộng giá từng món vào tổng.

Hình 15. Lưu đồ tính tổng giỏ hàng có n món. Ô viền xanh là phép cộng c = a + b mà bài này theo dấu qua mọi tầng: c là tổng mới, a là tổng cũ, b là giá món thứ i.

Thuật toán được đánh giá bằng số bước theo kích thước đầu vào, gọi là độ phức tạp. Thuật toán trên cần n phép cộng, ký hiệu O(n). Đây là tầng mà một lựa chọn có thể đổi hiệu năng nhiều nhất. Tìm một mã sản phẩm trong danh sách 1 triệu mục: duyệt lần lượt cần tới 1.000.000 lần so sánh, còn tìm kiếm nhị phân trên danh sách đã sắp xếp chỉ cần khoảng 20. Không vi kiến trúc nào bù được khoảng cách đó.

Đưa lên tầng trên

Một phương pháp giải đúng, có chi phí đo được bằng số bước.

Giấu đi

Ngôn ngữ lập trình, kiểu dữ liệu cụ thể, máy sẽ chạy nó.

Môn học ở tầng này

· 4 môn

Cấu trúc dữ liệu và giải thuật

Data Structures & Algorithms

Mảng, danh sách liên kết, ngăn xếp, hàng đợi, cây nhị phân tìm kiếm, bảng băm, heap, đồ thị; sắp xếp, tìm kiếm, đệ quy; phân tích độ phức tạp O-lớn.

Liên hệ với tầng: Là môn chính của tầng 7. Lưu đồ tính tổng ở Hình 15 là một thuật toán O(n) điển hình của môn này. Gap buffer trong trình soạn thảo ở mục gõ phím cũng là một cấu trúc dữ liệu học ở đây.

Xem chủ đề trên OpenER: Data Structures and Algorithms

Phân tích và thiết kế thuật toán

Design & Analysis of Algorithms

Chia để trị, quy hoạch động, tham lam, quay lui, thuật toán trên đồ thị (đường đi ngắn nhất, luồng cực đại), bài toán NP-đầy đủ, thuật toán xấp xỉ.

Liên hệ với tầng: Dạy cách chọn thuật toán tốt nhất, đúng ở tầng mà một lựa chọn thay đổi hiệu năng nhiều nhất: tìm kiếm nhị phân chỉ cần khoảng 20 bước thay vì 1 triệu bước.

Xem chủ đề trên OpenER: Design and Analysis of Algorithms

Toán rời rạc

Discrete Mathematics

Logic mệnh đề và vị từ, tập hợp, quan hệ, phép chứng minh quy nạp, tổ hợp và đếm, lý thuyết đồ thị, đại số Boole (dùng lại ở tầng 2).

Liên hệ với tầng: Cung cấp công cụ để chứng minh thuật toán đúng và đếm số bước của nó. Đại số Boole trong môn này cũng chính là toán học của cổng logic ở tầng 2.

Xem chủ đề trên OpenER: Mathematics for Computer Science

Lý thuyết tính toán / Ôtômát và ngôn ngữ hình thức

Theory of Computation

Ôtômát hữu hạn, biểu thức chính quy, văn phạm phi ngữ cảnh, máy Turing, bài toán không giải được, các lớp độ phức tạp P và NP.

Liên hệ với tầng: Trả lời câu hỏi nền tảng nhất của tầng 7: bài toán nào máy tính giải được, và giải nhanh được hay không. Máy Turing là mô hình trừu tượng nhất cho mọi chồng tầng trong bài.

Xem chủ đề trên OpenER: Theory of Computation

Bài toán: câu hỏi bằng ngôn ngữ con người

Mọi thứ bắt đầu từ một câu hỏi: “Giỏ hàng này hết bao nhiêu tiền?” Ngôn ngữ tự nhiên thì mơ hồ. Có tính thuế không? Mã giảm giá trừ trước hay sau thuế? Giá lưu bằng đồng hay có phần lẻ? Máy tính không đoán được những điều này, nên việc đầu tiên là phát biểu bài toán chính xác.

Đầu vào
Danh sách n món hàng, mỗi món có giá là một số nguyên (đồng), 0 ≤ n ≤ 1.000.
Đầu ra
Tổng giá các món, là một số nguyên (đồng).
Ràng buộc
Chưa tính thuế và giảm giá. Tổng không vượt quá 2⁶³ − 1, vừa một thanh ghi 64 bit.

Để ý dòng ràng buộc cuối: đặc tả ở tầng cao nhất đã phải tính đến độ rộng thanh ghi ở tầng dưới. Patt và Patel gọi cả chồng tầng là chuỗi biến đổi: bài toán được biến đổi dần qua thuật toán, chương trình, tập lệnh, mạch, cho đến khi electron có thể thực hiện nó.

Đưa xuống tầng dưới

Một đặc tả chính xác: đầu vào, đầu ra, ràng buộc.

Bỏ lại

Bối cảnh, cách diễn đạt mơ hồ, những điều người hỏi “ngầm hiểu”.

Môn học ở tầng này

· 4 môn

Giải tích và Đại số tuyến tính

Calculus · Linear Algebra

Đạo hàm, tích phân, chuỗi, phương trình vi phân; vector, ma trận, hệ phương trình, trị riêng. Ngôn ngữ để mô hình hóa bài toán vật lý, đồ họa, học máy.

Liên hệ với tầng: Là công cụ để phát biểu bài toán bằng ngôn ngữ toán học: chuyển động, âm thanh, hình ảnh đều được mô tả bằng hàm và ma trận trước khi xuống tầng 7 thành thuật toán.

Xem lộ trình Toán học

Xác suất thống kê

Probability & Statistics

Biến ngẫu nhiên, phân phối, kỳ vọng và phương sai, ước lượng, kiểm định giả thuyết, hồi quy. Dùng cho bài toán có dữ liệu và yếu tố bất định.

Liên hệ với tầng: Giúp phát biểu những bài toán có dữ liệu và yếu tố bất định, như dự báo hay học máy. Kết quả đo mang tính xác suất của máy lượng tử ở Hình 19 cũng được phân tích bằng thống kê.

Xem chủ đề trên OpenER: Lý thuyết xác suất

Phân tích và thiết kế hệ thống

Systems Analysis · Requirements Engineering

Thu thập yêu cầu từ người dùng, ca sử dụng (use case), đặc tả chức năng và phi chức năng, mô hình hóa nghiệp vụ, biến câu hỏi mơ hồ thành đặc tả.

Liên hệ với tầng: Làm đúng công việc của tầng 8 trong bài: biến câu hỏi mơ hồ “giỏ hàng này hết bao nhiêu tiền?” thành một đặc tả chính xác về đầu vào, đầu ra và ràng buộc.

Xem chủ đề trên OpenER: Introduction to Software Engineering

Các môn chuyên ngành theo lĩnh vực

AI · Machine Learning · Graphics · Signal Processing …

Mỗi môn là một họ bài toán riêng: trí tuệ nhân tạo (tìm kiếm, suy luận), học máy (học từ dữ liệu), đồ họa (dựng hình ảnh), xử lý tín hiệu (âm thanh, hình ảnh).

Liên hệ với tầng: Mỗi lĩnh vực mang đến tầng 8 một họ bài toán, rồi bài toán đó đi xuống qua đủ các tầng. Học máy là ví dụ rõ nhất: nó đã kéo theo cả những vi kiến trúc mới ở tầng 3 như GPU và bộ tăng tốc AI.

Xem lộ trình Khoa học máy tính

Theo dấu c = a + b từ trên xuống

Cùng một hành động nhìn từ mỗi tầng:

Tầng
Tên
c = a + b ở tầng này là…
T8
Bài toán
Một phần của câu hỏi “giỏ hàng hết bao nhiêu tiền?”.
T7
Thuật toán
Bước “tổng ← tổng + giá[i]”, lặp lại n lần.
T6
Phần mềm ứng dụng
Câu lệnh gán trong mã nguồn, được trình biên dịch dịch xuống.
T5
Hệ điều hành
Vài byte trong trang mã của một tiến trình, được lập lịch chạy trên một lõi.
T4
ISA
Lệnh add t0, t1, t2, tức 32 bit 0x007302B3.
T3
Vi kiến trúc
Lệnh đi qua IF, ID, EX, MEM, WB; a, b đọc từ tệp thanh ghi, tổng tính ở ALU.
T2
Mạch
Bộ cộng 64 bit gồm vài trăm cổng tính tổng từng cột; 64 flip-flop của thanh ghi t0 chụp kết quả ở cạnh lên xung nhịp.
T1
Linh kiện
Vài nghìn MOSFET đóng mở; kênh dẫn mỏng xuất hiện rồi biến mất dưới lớp cách điện.
T0
Electron
Electron dồn vào hoặc rút khỏi các nút mạch, nạp và xả những điện dung cỡ femtofarad.

Tất cả những điều đó diễn ra trong chưa đến một nano giây, và lặp lại hàng tỷ lần mỗi giây.

Làm thế nào mà electron, hạt cơ bản nhỏ và nhẹ nhất, lại giúp tôi gõ được những chữ này trên máy tính?

Trước hết, nói cho chính xác: electron là hạt mang điện nhẹ nhất từng được biết đến. Neutrino còn nhẹ hơn nhưng không mang điện, còn photon thì không có khối lượng. Electron cũng chưa từng được đo thấy có kích thước, nên các nhà vật lý coi nó là một điểm. Chính vì vừa mang điện vừa cực nhẹ mà electron trở thành “công nhân” lý tưởng cho máy tính.

  • −1,602 × 10⁻¹⁹ C — Mang điện tích, nên điện áp đẩy và kéo được nó. Đó là cách ta điều khiển electron.
  • 9,109 × 10⁻³¹ kg — Nhẹ hơn proton 1.836 lần, nên phản ứng gần như tức thì. Transistor chuyển mạch trong vài picô giây.
  • ≈ 8,5 × 10²⁸ / m³ — Số electron tự do trong đồng. Rất nhiều hạt cùng chuyển động tạo ra dòng điện đủ mạnh và ổn định.
  • < 10⁻¹⁸ m — Chưa đo được kích thước. Hàng tỷ tỷ electron len lỏi được qua những kênh dẫn chỉ vài nanomet.

Electron còn làm được một việc nữa: khi nó rơi vào một lỗ trống trong chất bán dẫn phù hợp, năng lượng thừa thoát ra thành một hạt ánh sáng. Vì vậy electron có mặt ở cả hai đầu hành trình: lúc bạn ấn phím, và lúc chữ sáng lên trên màn hình.

Hành trình của một lần gõ

Giả sử bạn gõ tiếng Việt kiểu Telex: ấn phím a hai lần để được chữ â. Đây là những gì xảy ra, với các tầng tham gia ở mỗi bước:

Hình 16. Ma trận phím. Vi điều khiển trong bàn phím lần lượt kéo từng hàng xuống 0 V rồi đọc các cột. Khi phím A được ấn, tiếp điểm nối hàng 1 với cột 1, electron chảy qua đó và cột 1 cũng xuống 0 V. Nhờ vậy 16 phím chỉ cần 8 dây; bàn phím thật dùng cùng cách này cho hơn 100 phím.

Ngón tay đóng một tiếp điểm

T0 Electron · 0 ms

Ấn phím làm hai lá kim loại (hoặc một lớp cao su dẫn điện) chạm nhau, nối một hàng với một cột của ma trận phím. Một mạch điện vừa khép lại, và electron bắt đầu chảy qua điểm chạm.

Vi điều khiển trong bàn phím nhận ra phím

T1 Linh kiện · T2 Mạch · T4 ISA · vài ms

Bên trong bàn phím có một máy tính tí hon: một vi điều khiển với vài chục nghìn transistor trở lên, chạy phần mềm riêng (firmware). Nó quét ma trận hàng nghìn lần mỗi giây, chờ vài mili giây cho tiếp điểm hết rung (chống dội phím), rồi đổi vị trí hàng–cột thành một mã phím chuẩn. Phím A có mã 0x04 theo chuẩn USB HID.

Mã phím đi qua dây USB

T2 Mạch · T0 Electron · 1–8 ms

Máy tính hỏi bàn phím định kỳ, mỗi 1 đến 8 ms, xem có gì mới không. Mã phím được gửi đi thành một chuỗi bit trên cặp dây D+ và D−: hai dây luôn mang điện áp ngược nhau để nhiễu bên ngoài tự triệt tiêu. Nếu dùng bàn phím không dây, electron dao động trong ăng-ten và phát ra sóng vô tuyến 2,4 GHz thay cho dây dẫn.

Ngắt, rồi hệ điều hành tiếp quản

T3 Vi kiến trúc · T4 ISA · T5 Hệ điều hành · vài µs

Bộ điều khiển USB trong máy chép gói dữ liệu vào RAM và phát một ngắt. CPU tạm dừng việc đang làm, nhảy vào driver bàn phím trong nhân hệ điều hành. Driver đổi mã phím thành một “sự kiện phím” và gửi nó cho cửa sổ đang được chọn.

Bộ gõ tiếng Việt ghép dấu

T5 Hệ điều hành · T6 Phần mềm · < 1 ms

Bộ gõ nhận chữ a đầu tiên, rồi thấy chữ a thứ hai theo quy tắc Telex, nên thay cả hai bằng â. Máy không lưu hình dạng chữ mà lưu một con số: điểm mã Unicode U+00E2, ghi vào bộ nhớ thành hai byte C3 A2 theo mã hóa UTF-8. Mười sáu bit ấy nằm trong các ô nhớ DRAM, mỗi bit là một nhóm electron có mặt hoặc vắng mặt trong một tụ điện tí hon.

Trình soạn thảo chèn ký tự

T6 Phần mềm · T7 Thuật toán · < 1 ms

Ứng dụng chèn ký tự vào văn bản đang mở. Để chèn vào giữa một tài liệu dài mà không phải dời cả triệu ký tự phía sau, trình soạn thảo dùng những cấu trúc dữ liệu như gap buffer hay rope, đúng loại kiến thức của môn Cấu trúc dữ liệu và giải thuật.

Con số trở lại thành hình chữ

T6 Phần mềm · T3 Vi kiến trúc · vài ms

Phông chữ lưu hình dạng chữ â dưới dạng các đường cong Bézier. Chương trình dựng chữ đổi các đường cong đó thành một lưới điểm ảnh, làm mịn mép chữ, rồi GPU ghép vào khung hình mới của toàn màn hình. Khung hình là một mảng số trong bộ nhớ: mỗi điểm ảnh ba byte cho đỏ, lục, lam.

Electron phát ra ánh sáng

T2 Mạch · T1 Linh kiện · T0 Electron · ≤ 16,7 ms

Khung hình được gửi qua cáp HDMI hoặc DisplayPort, và màn hình vẽ lại 60 lần mỗi giây trở lên. Mỗi điểm ảnh con có transistor màng mỏng riêng giữ điện áp của nó; màn hình Full HD có hơn 6 triệu điểm ảnh con như vậy. Trên màn hình OLED, electron và lỗ trống gặp nhau trong một lớp chất hữu cơ và phát ra photon. Trên màn hình LCD, ánh sáng đến từ đèn nền LED theo cùng nguyên lý, còn tinh thể lỏng làm nhiệm vụ đóng mở từng điểm.

Cả hành trình thường mất vài chục mili giây, nhanh đến mức bạn thấy chữ hiện ra ngay khi ngón tay chạm phím. Trong khoảng thời gian đó, con số khổng lồ electron đã chảy qua tiếp điểm, qua dây cáp, qua hàng tỷ transistor trong CPU và GPU, rồi cuối cùng phát ra những hạt ánh sáng đi vào mắt bạn.

Không electron nào “biết” mình đang chở một chữ â. Mỗi hạt chỉ bị điện áp đẩy đi theo đúng các định luật vật lý ở tầng 0. Ý nghĩa của chữ chỉ xuất hiện khi ta nhìn từ các tầng cao hơn: 0 và 1 ở tầng Mạch, lệnh ở tầng ISA, sự kiện phím ở tầng Hệ điều hành, chữ cái ở tầng Phần mềm. Đó chính là câu trả lời: một hạt đơn giản, lặp lại vô số lần, được sắp xếp qua chín tầng trừu tượng.

Bản đồ môn học theo tầng

Ít môn nằm gọn trong một tầng. Phần lớn nối hai hoặc ba tầng liền nhau, vì hiểu một tầng nghĩa là hiểu nó dựng trên tầng dưới ra sao và phục vụ tầng trên thế nào.

Hình 17. Mỗi thanh là phạm vi tầng mà một môn đề cập, từ T0 (electron, bên trái) đến T8 (bài toán, bên phải). “Nhập môn hệ thống máy tính” là kiểu môn dạy theo giáo trình Patt & Patel: đi từ cổng logic, qua tập lệnh LC-3 và hợp ngữ, lên đến lập trình C. Toán rời rạc còn được dùng ở tầng 2 qua đại số Boole.

Khi trừu tượng bị rò rỉ

Các hợp đồng giữa tầng hiếm khi kín hoàn toàn. Những sự cố nổi tiếng nhất trong ngành thường là lúc chi tiết của một tầng thấp lọt lên tầng cao:

Spectre

Năm 2018, các nhà nghiên cứu cho thấy thực thi suy đoán (chi tiết vi kiến trúc mà ISA hứa sẽ vô hình) để lại dấu vết trong cache. Đo thời gian truy cập bộ nhớ, một chương trình có thể đọc dữ liệu mà nó không được phép thấy.

Rowhammer

Đọc đi đọc lại một hàng DRAM với tần suất rất cao có thể làm rò điện sang hàng bên cạnh và lật bit ở đó. Hiện tượng vật lý của tụ điện trở thành lỗ hổng vượt qua cơ chế bảo vệ bộ nhớ của hệ điều hành.

Tia vũ trụ

Hạt năng lượng cao từ không gian có thể lật một bit trong bộ nhớ. Máy chủ dùng RAM có mã sửa lỗi (ECC) để phát hiện và sửa những lần lật bit này.

Hiệu năng

Hai vòng lặp cho cùng kết quả, một duyệt mảng hai chiều theo hàng, một theo cột, có thể chênh nhau nhiều lần về tốc độ chỉ vì cách cache hoạt động. Muốn viết mã nhanh, lập trình viên phải nhìn xuyên qua vài tầng.

Đây là lý do nên hiểu toàn bộ chồng tầng dù chỉ làm việc ở một tầng: trừu tượng hóa giúp ta không phải nghĩ về mọi thứ cùng lúc, nhưng không cho phép ta quên hẳn những gì nằm bên dưới.

Điện toán lượng tử: dựng lại chồng tầng trên nền vật lý lượng tử

Máy tính trong bài này gói electron thành bit: điện áp cao hoặc thấp, không có gì ở giữa. Tầng Mạch còn cố tình xóa mọi trạng thái trung gian để chống nhiễu. Máy tính lượng tử làm điều ngược lại. Nó giữ lại và khai thác chính những hiện tượng mà máy tính cổ điển gói kín ở tầng 0: chồng chập, vướng víu và giao thoa. Mục Vật lý đằng sau bit và qubit ngay sau phần này giải thích kỹ hệ vật lý nào đứng sau mỗi loại.

Qubit

Một qubit có trạng thái α|0⟩ + β|1⟩, trong đó α và β là số phức thỏa |α|² + |β|² = 1. Đo qubit cho ra 0 với xác suất |α|², ra 1 với xác suất |β|², và sau khi đo, qubit ở hẳn trạng thái vừa đo được. Có thể hình dung trạng thái của một qubit là một điểm trên mặt cầu Bloch.

Hình 18. Bit chỉ có hai trạng thái. Qubit có vô số trạng thái: cực bắc là |0⟩, cực nam là |1⟩, các điểm khác là chồng chập. Góc θ quyết định xác suất đo ra 0 là cos²(θ/2); với θ = 60° như trong hình, xác suất đó là 75%.

Mô tả n qubit cần 2ⁿ biên độ phức. Chỉ để lưu trạng thái của 50 qubit, một máy cổ điển cần khoảng 10¹⁵ số phức, tức hơn 10 petabyte. Tuy vậy, máy lượng tử không “thử song song mọi đáp án” như thường được nói: mỗi lần đo n qubit chỉ cho ra n bit. Thuật toán lượng tử có lợi thế khi nó sắp xếp được sự giao thoa: biên độ của các đáp án sai triệt tiêu nhau, biên độ của đáp án đúng cộng dồn lại.

Vướng víu: đo thử trạng thái Bell

Mạch dưới đây chỉ có hai cổng. Cổng H (Hadamard) đưa q0 vào chồng chập đều giữa 0 và 1; cổng CNOT lật q1 khi q0 là 1. Kết quả là trạng thái (|00⟩ + |11⟩)/√2. Từng qubit riêng lẻ cho kết quả hoàn toàn ngẫu nhiên, nhưng hai kết quả luôn trùng nhau, không bao giờ ra 01 hay 10.

Hình 19. Mạch tạo trạng thái Bell và kết quả đo. Biểu đồ đã có sẵn 100 lần đo mô phỏng; bấm để đo thêm. Dù đo bao nhiêu lần, cột 01 và 10 vẫn bằng 0, còn 00 và 11 mỗi cột chiếm khoảng một nửa.

Chồng tầng lượng tử, đặt cạnh chồng tầng cổ điển

Máy tính lượng tử cũng cần đủ các tầng: từ vật lý, qua linh kiện, cổng, tập lệnh, trình biên dịch, lên đến thuật toán. Nhiều tầng có tầng đối ứng rõ ràng ở phía cổ điển:

Hình 20. Chồng tầng cổ điển và chồng tầng lượng tử, ghép theo từng tầng. Ở tầng 2, phần điều khiển của máy lượng tử chính là mạch cổ điển, và ở tầng 3 bộ giải mã lỗi là một máy tính cổ điển. Mỗi máy tính lượng tử vì thế có một máy tính cổ điển bên trong nó.

Hợp đồng giữa các tầng lượng tử

Giống phần cổ điển, mỗi tầng lượng tử dưới đây ghi rõ nó đưa gì lên tầng trên và giấu đi những gì. Cột thứ ba ghi những chi tiết còn lộ ra: ở máy cổ điển, chúng đã được giấu gần như hoàn toàn, còn ở máy lượng tử hiện nay, tầng trên vẫn phải biết đến chúng. Đọc từ dưới lên.

Q0 · Vật lý lượng tử ↔ tầng 0 Electron

Đưa lên tầng trên

Một hệ hai mức cô lập được: hai trạng thái |0⟩ và |1⟩ có thể chồng chập, vướng víu với hệ khác, và biến đổi theo phương trình Schrödinger.

Giấu đi

Hệ vật lý cụ thể là gì, các mức năng lượng khác ngoài hai mức được dùng, cấu trúc nguyên tử và trường điện từ xung quanh.

Còn lộ ra

Mất kết hợp: nhiệt, bức xạ và dao động của vật liệu liên tục làm trạng thái lượng tử phai dần.

Q1 · Qubit vật lý ↔ tầng 1 Linh kiện

Đưa lên tầng trên

Một qubit có thể khởi tạo về |0⟩, xoay trạng thái bằng xung, tương tác với qubit bên cạnh và đọc ra 0 hoặc 1. Mỗi qubit có tần số cộng hưởng (transmon cỡ 4–8 GHz) và thời gian sống T1, T2.

Giấu đi

Vật liệu (nhôm, niobi trên silicon hoặc sapphire), tiếp giáp Josephson, bẫy ion, tủ lạnh pha loãng, hệ laser, buồng chân không.

Còn lộ ra

Không có hai qubit giống hệt nhau. Qubit có thể rò sang mức năng lượng thứ ba, và qubit gần nhau gây nhiễu chéo cho nhau.

Q2 · Điều khiển và đọc ↔ tầng 2 Mạch

Đưa lên tầng trên

Một bộ cổng gốc đã hiệu chuẩn sẵn, ví dụ √X, Rz và CZ, cùng phép đo. Tầng trên gọi cổng theo tên, không cần biết xung trông ra sao.

Giấu đi

Hình dạng, biên độ, tần số và pha của từng xung vi sóng hoặc laser; bộ DAC, ADC, FPGA; dây dẫn đi qua các tầng nhiệt độ; quy trình hiệu chuẩn hằng ngày.

Còn lộ ra

Độ chính xác của cổng thay đổi theo từng cặp qubit và từng ngày. Cổng hai qubit sai nhiều hơn và chậm hơn hẳn cổng một qubit.

Q3 · Sửa lỗi lượng tử ↔ tầng 3 Vi kiến trúc

Đưa lên tầng trên

Qubit logic có tỉ lệ lỗi rất thấp, kèm tập cổng logic. Cổng Clifford (H, S, CNOT) thực hiện dễ; cổng T phải dùng thêm các trạng thái đặc biệt được “chưng cất” riêng.

Giấu đi

Hàng trăm đến hàng nghìn qubit vật lý cho mỗi qubit logic, các vòng đo hội chứng lỗi lặp lại liên tục (cỡ 1 µs với qubit siêu dẫn), bộ giải mã cổ điển chạy thời gian thực.

Còn lộ ra

Tầng này mới ở giai đoạn thử nghiệm với vài đến vài chục qubit logic. Phần lớn máy hiện nay bỏ qua nó, nên mọi tầng phía trên vẫn làm việc trực tiếp với qubit vật lý có nhiễu.

Q4 · Tập lệnh và mạch lượng tử ↔ tầng 4 ISA

Đưa lên tầng trên

Một ngôn ngữ mạch không phụ thuộc phần cứng (OpenQASM, QIR): khai báo qubit và bit, các cổng chuẩn H, S, T, CNOT, phép xoay, phép đo, đặt lại qubit, rẽ nhánh theo kết quả đo.

Giấu đi

Máy dùng công nghệ qubit nào, bộ cổng gốc là gì, qubit nào nằm cạnh qubit nào, có sửa lỗi hay không.

Còn lộ ra

Khác với ISA cổ điển, “chạy đúng” chưa được bảo đảm: cùng một mạch chạy trên hai máy cho kết quả với độ nhiễu rất khác nhau.

Q5 · Trình biên dịch và runtime ↔ tầng 5 Hệ điều hành

Đưa lên tầng trên

Một dịch vụ “gửi mạch, nhận phân bố kết quả”: tự động dịch mạch, xếp hàng công việc, chia sẻ một máy cho nhiều người dùng qua đám mây.

Giấu đi

Phân rã cổng chuẩn thành cổng gốc, gán qubit trong mạch vào qubit vật lý, chèn cổng SWAP khi hai qubit không kề nhau, rút ngắn độ sâu mạch, chọn các qubit ít lỗi nhất.

Còn lộ ra

Mỗi cổng SWAP chèn thêm làm tăng lỗi, nên cách viết mạch vẫn ảnh hưởng mạnh đến kết quả. Kỹ thuật giảm nhiễu (error mitigation) đòi hỏi chạy mạch thêm nhiều lần.

Q6 · SDK và ngôn ngữ lượng tử ↔ tầng 6 Phần mềm ứng dụng

Đưa lên tầng trên

Thư viện bậc cao trong Python hoặc ngôn ngữ riêng: mạch con dùng lại được (biến đổi Fourier lượng tử, bộ cộng lượng tử), bộ mô phỏng trên CPU/GPU, kết nối với các thư viện tối ưu và học máy.

Giấu đi

Cú pháp OpenQASM, API gọi từng nhà cung cấp, định dạng dữ liệu kết quả, việc xác thực và gửi công việc lên đám mây.

Còn lộ ra

Chưa có kiểu dữ liệu hay cấu trúc điều khiển lượng tử bậc cao phổ biến; lập trình viên vẫn nghĩ theo từng cổng và từng qubit, giống viết hợp ngữ.

Q7 · Thuật toán lượng tử ↔ tầng 7 Thuật toán

Đưa lên tầng trên

Phương pháp giải có lợi thế so với máy cổ điển: Shor giảm thời gian phân tích thừa số từ hàm mũ xuống đa thức, Grover giảm số bước tìm kiếm từ N xuống √N, mô phỏng hệ lượng tử một cách tự nhiên. Kèm ước tính tài nguyên: số qubit logic và số cổng T cần dùng.

Giấu đi

Mạch cụ thể, cách dựng “oracle” mã hóa bài toán, cách chia việc giữa phần lượng tử và phần cổ điển.

Còn lộ ra

Nhiều thuật toán có lợi thế chứng minh được lại cần máy chịu lỗi chưa tồn tại. Các thuật toán chạy được trên máy nhiễu hiện nay (VQE, QAOA) chưa có lợi thế được chứng minh.

Q8 · Bài toán ↔ tầng 8 Bài toán

Đưa xuống tầng dưới

Một bài toán có cấu trúc phù hợp (tính tuần hoàn, mô phỏng hệ lượng tử, tìm kiếm có cấu trúc) và đáp án ngắn, vì mỗi lần đo chỉ đọc ra được n bit.

Bỏ lại

Phần lớn bài toán thường ngày: web, văn bản, cơ sở dữ liệu, đồ họa. Với chúng, máy cổ điển vẫn nhanh và rẻ hơn.

Lưu ý

Nạp dữ liệu lớn vào qubit rất tốn kém, nên bài toán cần đầu vào gọn hoặc tự sinh ra được trong mạch.

Vì sao máy lượng tử khó xây

Cổng NOT ở tầng 2 tự khôi phục mức tín hiệu sau mỗi lần đi qua, nên nhiễu không tích lũy. Qubit không làm được như vậy. Qubit mất trạng thái sau khoảng micro giây đến vài giây tùy công nghệ, và cổng hai qubit tốt nhất trong phòng thí nghiệm sai cỡ 0,01%, còn trên máy thương mại cỡ 0,1% đến 1% mỗi lần. Ta cũng không thể sao lưu một trạng thái lượng tử chưa biết, vì định lý không sao chép (no-cloning) cấm điều đó.

Sửa lỗi lượng tử vượt qua trở ngại này bằng cách trải thông tin của một qubit logic lên nhiều qubit vật lý, rồi đo liên tục các “hội chứng lỗi” mà không đọc trực tiếp dữ liệu. Năm 2024, Google trình diễn một mã bề mặt mà lỗi logic giảm xuống khi tăng kích thước mã, điều kiện cần để mở rộng máy. Tuy vậy, khoảng cách còn lớn. Ước tính năm 2025 cho thấy phá khóa RSA-2048 bằng thuật toán Shor cần cỡ một triệu qubit vật lý chạy khoảng một tuần, trong khi các máy hiện nay có từ hàng trăm đến hơn một nghìn qubit. Ngành mật mã đã chuẩn bị trước: năm 2024, NIST công bố các chuẩn mật mã hậu lượng tử đầu tiên, chạy trên máy cổ điển nhưng chống được máy lượng tử.

Tóm lại: cả chồng tầng lượng tử đưa lên lập trình viên

Một “máy lượng tử trừu tượng” mà lập trình viên điều khiển qua SDK, gồm:

  • Thanh ghi qubit. n qubit được đánh số, luôn khởi tạo ở |00…0⟩. Hiện nay đó là qubit vật lý có nhiễu; khi sửa lỗi đủ tốt, đó sẽ là qubit logic gần như không lỗi.
  • Bộ cổng vạn năng. Cổng một qubit (X, Z, H, S, T, các phép xoay Rx, Ry, Rz) và cổng hai qubit (CNOT hoặc CZ). Ghép chúng lại xấp xỉ được mọi phép biến đổi trên qubit, giống như NAND dựng được mọi hàm logic.
  • Phép đo. Đọc qubit ra bit cổ điển 0 hoặc 1. Kết quả mang tính xác suất, nên mỗi mạch được chạy hàng nghìn lần (shots) và kết quả trả về là một phân bố, như biểu đồ ở Hình 19.
  • Điều khiển theo kết quả đo. Đo một số qubit giữa chừng rồi chọn cổng tiếp theo dựa trên kết quả (mạch động), cần cho sửa lỗi và dịch chuyển lượng tử.
  • Giao diện lai với máy cổ điển. Chương trình trên CPU gửi mạch xuống QPU, nhận phân bố kết quả, điều chỉnh tham số rồi gửi lại, như trong VQE và QAOA.
  • Thông số chất lượng. Tỉ lệ lỗi của từng cổng và phép đo, thời gian sống T1, T2 của từng qubit, và sơ đồ qubit nào nối được với qubit nào. Nhà cung cấp hiệu chuẩn và công bố các thông số này hằng ngày.

Tóm lại: còn chưa giấu được

Nhiễu, thời gian sống của qubit, sơ đồ kết nối giữa các qubit. Lập trình viên lượng tử hiện nay vẫn phải tính đến những điều này, giống thời máy tính cổ điển những năm 1950.

Môn học về điện toán lượng tử

· 6 môn

Cơ học lượng tử

Quantum Mechanics

Hàm sóng, toán tử và giá trị riêng, phương trình Schrödinger, spin, hệ hai mức, phép đo, ma trận mật độ. Nền vật lý của qubit.

Liên hệ với tầng: Là nền của tầng Q0 và Q1: hệ hai mức, chồng chập và phép đo ở Hình 18 đều là khái niệm của môn này. Ở máy cổ điển, cơ học lượng tử bị giấu kín ở tầng 0; ở máy lượng tử, nó là công cụ làm việc hằng ngày.

Xem chủ đề trên OpenER: Cơ học lượng tử cho kỹ sư

Đại số tuyến tính cho lượng tử

Linear Algebra · Hilbert spaces

Không gian vector phức, ký hiệu Dirac, ma trận unita và Hermite, tích tensor, trị riêng. Ngôn ngữ toán để viết mọi trạng thái và cổng lượng tử.

Liên hệ với tầng: Là ngôn ngữ của tầng Q4: mỗi cổng lượng tử là một ma trận unita, và mỗi mạch như Hình 19 là tích của các ma trận đó, giống vai trò của đại số Boole đối với mạch số.

Xem chủ đề trên OpenER: Đại số tuyến tính nâng cao

Tính toán và thông tin lượng tử

Quantum Computation & Information

Qubit, cổng và mạch lượng tử, vướng víu, dịch chuyển lượng tử (teleportation), các thuật toán Deutsch–Jozsa, Grover, Shor, biến đổi Fourier lượng tử, độ phức tạp lượng tử.

Liên hệ với tầng: Bao trùm các tầng từ Q4 đến Q7: từ cổng và mạch, qua vướng víu, đến thuật toán Shor và Grover. Bên cổ điển, nó tương ứng với cả Kiến trúc máy tính lẫn Cấu trúc dữ liệu và giải thuật gộp lại.

Xem chủ đề trên OpenER: Quantum Information Science and Technology

Sửa lỗi lượng tử

Quantum Error Correction

Mô hình nhiễu, mã stabilizer, mã bề mặt, định lý ngưỡng chịu lỗi, thuật toán giải mã, tính toán chịu lỗi với qubit logic.

Liên hệ với tầng: Là môn của tầng Q3, tương ứng với vi kiến trúc bên cổ điển. Nó dạy cách dựng qubit logic tin cậy từ nhiều qubit vật lý có nhiễu, bước còn thiếu để các tầng trên giấu được nhiễu.

Xem chủ đề trên OpenER: Sửa lỗi lượng tử và tính toán chịu lỗi

Phần cứng và kỹ thuật lượng tử

Quantum Engineering · Quantum Hardware

Mạch siêu dẫn, bẫy ion, quang lượng tử, kỹ thuật vi sóng, làm lạnh cryogenic, điều khiển xung và hiệu chuẩn qubit.

Liên hệ với tầng: Là môn của tầng Q1 và Q2: cách làm ra qubit vật lý và cách điều khiển nó bằng xung. Bên cổ điển, nó tương ứng với Linh kiện điện tử cộng Điện tử tương tự.

Xem chủ đề trên OpenER: Nhập môn kỹ thuật lượng tử

Mật mã hậu lượng tử

Post-Quantum Cryptography

Vì sao Shor phá được RSA và mật mã đường cong elliptic; các hệ mật dựa trên lưới (lattice), hàm băm và mã sửa sai; các chuẩn mới của NIST.

Liên hệ với tầng: Là phản ứng của tầng 8 cổ điển trước tầng Q7. Khi thuật toán Shor đe dọa RSA, bài toán bảo mật phải được phát biểu lại bằng những giả định mà ngay cả máy lượng tử cũng không phá được.

Xem chủ đề trên OpenER: Mật mã hậu lượng tử

Vật lý đằng sau bit và qubit

Bit và qubit đều là cách “gói” thông tin vào một hệ vật lý có hai trạng thái phân biệt được. Chúng khác nhau ở chỗ hệ đó là gì, và hiện tượng vật lý nào giữ cho trạng thái ổn định. Nói gọn: bit dựa vào vật lý cổ điển của rất nhiều hạt, còn qubit dựa vào vật lý lượng tử của một hệ duy nhất.

Điều thú vị là cả hai thường đều dùng electron. Bit đếm xem có nhiều hay ít electron dồn ở một chỗ. Qubit thường dùng trạng thái lượng tử của một electron, hoặc của cả một nhóm electron cư xử như một hạt duy nhất.

Hình 21. Bit giống viên bi trong khay có hai hõm, rung nhiệt không đủ đẩy bi qua gờ. Qubit là hai mức năng lượng rời rạc cách nhau ΔE = h·f (h là hằng số Planck), và có thể ở trạng thái chồng chập của cả hai. Sóng điện từ đúng tần số f dùng để điều khiển nó.

Bit: hai trạng thái ngăn cách bởi một rào năng lượng

Một bit vật lý tốt giống viên bi trong một cái khay có hai hõm (Hình 21, tấm bit). Bi nằm ở hõm trái là 0, hõm phải là 1, ở giữa có một gờ cao. Mọi vật đều rung nhẹ vì nhiệt, với năng lượng cỡ kT (k là hằng số Boltzmann, T là nhiệt độ). Rung lắc đó không đủ đẩy bi qua gờ, nên bit đứng yên. Muốn đổi bit, mạch phải chủ động tốn năng lượng đẩy bi sang hõm bên kia. Bốn đặc điểm vật lý làm bit vững chắc:

  • Rất nhiều hạt. Một bit trong máy tính không phải một electron, mà là hàng trăm đến hàng chục nghìn electron dồn vào một nút mạch hay một tụ điện. Mất vài electron vì nhiễu cũng không đổi được giá trị.
  • Rào năng lượng lớn hơn kT rất nhiều. Năng lượng để lật một cổng logic lớn hơn năng lượng nhiệt ở nhiệt độ phòng hàng chục nghìn lần (Hình 22), nên bit đứng vững mà không cần làm lạnh.
  • Tự khôi phục mức. Mỗi cổng logic kéo tín hiệu hơi lệch về đúng 0 hoặc VDD (tầng 2), nên nhiễu không cộng dồn qua hàng tỷ phép tính.
  • Đọc và sao chép thoải mái. Đo điện áp không làm thay đổi điện áp. Một đầu ra nối được tới nhiều đầu vào, nghĩa là bit được sao chép bao nhiêu lần cũng được.

Cái giá của sự vững chắc là năng lượng. Năm 1961, Rolf Landauer chỉ ra rằng xóa một bit thông tin tốn ít nhất kT·ln 2, khoảng 3 × 10⁻²¹ J ở nhiệt độ phòng. Một cổng CMOS thật tốn gấp hàng chục nghìn lần mức đó cho mỗi lần chuyển mạch, và toàn bộ năng lượng ấy biến thành nhiệt. Đó là lý do CPU cần quạt và tản nhiệt.

Bit nằm ở đâu
Đại lượng vật lý mang bit
Cỡ số hạt
Giữ được bao lâu
Dây nối, cổng logic
Điện áp trên một nút mạch, tức điện tích nạp vào điện dung cỡ femtofarad
Vài trăm đến vài nghìn electron
Chừng nào còn nguồn điện
SRAM (cache)
Hai cổng NOT nối vòng, giữ nhau ở một trong hai trạng thái ổn định
Như trên, được nạp lại liên tục
Chừng nào còn nguồn điện
DRAM (RAM)
Điện tích trong một tụ điện tí hon
Hàng chục nghìn electron
Rò dần, phải nạp lại mỗi 64 ms
Flash (SSD, USB)
Electron bị nhốt trong một lớp cách điện, làm dịch điện áp ngưỡng của transistor
Vài chục đến vài trăm electron, tùy thế hệ
Nhiều năm, không cần điện
Ổ cứng HDD
Hướng từ hóa của một vùng nhỏ trên đĩa, sinh ra từ spin của rất nhiều electron xếp cùng chiều
Cỡ một triệu spin electron
Nhiều năm, không cần điện
Cáp quang
Có hoặc không có xung ánh sáng
Nhiều photon mỗi xung
Chỉ trong lúc truyền

Ổ cứng là một chi tiết đáng chú ý: nam châm cũng là hiện tượng của electron, vì mỗi electron có spin và hoạt động như một nam châm tí hon. Ổ cứng dùng chiều chung của cỡ một triệu spin electron để ghi bit. Qubit spin, ở phần dưới, dùng spin của chỉ một electron.

Qubit: một hệ lượng tử đơn lẻ có hai mức năng lượng

Qubit không có hai hõm và một gờ chắn. Nó là một hệ lượng tử có hai mức năng lượng rời rạc (Hình 21, tấm qubit): mức thấp gọi là |0⟩, mức cao là |1⟩, cách nhau ΔE = h·f. Vì tuân theo cơ học lượng tử, hệ không buộc phải chọn một mức. Trạng thái của nó có thể là chồng chập α|0⟩ + β|1⟩, trong đó α và β là số phức, nghĩa là ngoài độ lớn còn có pha. Chính pha tạo ra giao thoa, thứ không có gì tương đương ở bit. Năm đặc điểm vật lý quyết định cách qubit hoạt động:

  • Phải cách ly khỏi nhiệt. Với qubit siêu dẫn, f ≈ 5 GHz nên ΔE chỉ khoảng 21 µeV, nhỏ hơn năng lượng nhiệt ở nhiệt độ phòng khoảng 1.250 lần. Ở nhiệt độ phòng, nhiệt sẽ xáo trộn qubit ngay lập tức. Phải làm lạnh tới khoảng 10 mK, khi kT chỉ còn 0,86 µeV, qubit mới nằm yên ở |0⟩ (Hình 22).
  • Điều khiển bằng cộng hưởng. Chiếu sóng điện từ đúng tần số f vào qubit, nó dao động qua lại giữa |0⟩ và |1⟩. Hiện tượng này gọi là dao động Rabi. Độ dài xung quyết định góc quay, và mỗi góc quay chính là một cổng lượng tử (Hình 23).
  • Đo là khuếch đại. Trạng thái của một hệ lượng tử quá yếu để đọc trực tiếp. Qubit được ghép với một thiết bị cổ điển như hốc cộng hưởng, ánh sáng huỳnh quang hay transistor đơn electron để biến nó thành tín hiệu đủ lớn. Phép đo cho ra 0 hoặc 1 và xóa mất chồng chập.
  • Mất kết hợp. Qubit không có gờ chắn lớn hơn kT, và không có cổng nào khôi phục mức cho nó. Mức |1⟩ dần nhả năng lượng và rơi về |0⟩ sau một thời gian gọi là T1. Pha bị nhiễu điện từ xáo trộn sau thời gian T2.
  • Không sao chép được. Định lý không sao chép cấm nhân bản một trạng thái chưa biết, nên không dùng được cách “sao nhiều bản rồi lấy đa số” như với bit.

Ở đây có một mâu thuẫn cốt lõi. Qubit phải được cách ly thật tốt để giữ trạng thái, nhưng vẫn phải ghép đủ chặt với bên ngoài để điều khiển và đọc được nhanh. Mỗi công nghệ qubit là một cách thỏa hiệp riêng giữa hai yêu cầu này.

Hình 22. Các mức năng lượng trên thang logarit, mỗi vạch chia là gấp 1.000 lần. Một trạng thái chỉ ổn định khi khe năng lượng của nó lớn hơn hẳn kT. Bit cổ điển dư sức đạt điều đó ở nhiệt độ phòng. Khe của qubit nhỏ hơn kT ở nhiệt độ phòng từ hàng trăm đến hơn một nghìn lần, nên phải hạ nhiệt độ xuống cỡ mili-kelvin. Năng lượng chuyển mạch CMOS là giá trị ước lượng, khoảng 10⁻¹⁶ J.
Hình 23. Dao động Rabi. Một xung vi sóng đúng tần số cộng hưởng làm trạng thái qubit quay đều trên mặt cầu Bloch; xác suất đo ra 1 lên xuống theo hình sin. Ở đây chọn tốc độ quay để xung 25 ns lật |0⟩ thành |1⟩, cỡ thời gian của cổng một qubit trên máy siêu dẫn thật. Kéo thanh trượt hoặc bấm nút để thử.

Hình 23 cho thấy cổng lượng tử ở tầng Q2 thực chất là gì: không có công tắc nào đóng mở, chỉ có một xung sóng điện từ với độ dài, biên độ và pha được chọn chính xác. Xung π lật qubit, giống cổng NOT. Xung π/2 đưa qubit vào chồng chập đều, tương tự cổng H ở Hình 19. Sai số nhỏ về độ dài hay tần số của xung sẽ thành sai số của cổng, và vì không có khôi phục mức, sai số đó ở lại trong qubit.

Những hệ vật lý được dùng làm qubit

Nền tảng
|0⟩ và |1⟩ là gì
Điều khiển bằng
Đọc bằng
Nhiệt độ
Thời gian giữ trạng thái (cỡ)
Qubit siêu dẫn (transmon)
Hai mức năng lượng thấp nhất của một mạch dao động LC phi tuyến, có tiếp giáp Josephson, nơi các cặp electron chảy không điện trở
Xung vi sóng 4–8 GHz
Độ dịch tần số của một hốc cộng hưởng ghép với qubit
Khoảng 10 mK
Hàng chục đến vài trăm µs
Ion bẫy
Hai mức siêu tinh tế của electron ngoài cùng trong một ion, ví dụ ion Yb⁺ có hai mức cách nhau 12,6 GHz
Laser hoặc vi sóng
Ion phát sáng huỳnh quang ở một trạng thái và tối ở trạng thái kia
Ion được làm lạnh bằng laser trong buồng chân không
Giây hoặc lâu hơn
Nguyên tử trung hòa
Mức siêu tinh tế hoặc mức Rydberg của nguyên tử như Rb, Cs, mỗi nguyên tử giữ bằng một “nhíp quang học”
Laser
Chụp ảnh huỳnh quang
Làm lạnh bằng laser, cỡ micro-kelvin
Cỡ giây
Spin electron trong silicon
Spin hướng lên hoặc xuống của một electron, gắn với nguyên tử phốt pho hoặc nằm trong chấm lượng tử, đặt trong từ trường
Vi sóng (cộng hưởng spin) hoặc điện trường
Chuyển spin thành điện tích, rồi đọc bằng transistor đơn electron
Khoảng 0,1–1 K
Mili giây đến giây
Photon
Phân cực hoặc đường đi của một photon
Linh kiện quang: gương, bộ tách chùm, bản sóng
Máy dò đơn photon
Photon bay ở nhiệt độ phòng; máy dò thường phải làm lạnh
Ít bị nhiễu khi bay, nhưng khó cho hai photon tương tác

Qubit siêu dẫn có một điểm lạ: mạch chứa vô số electron (cỡ triệu tỷ), nhưng ở nhiệt độ cực thấp chúng ghép thành cặp Cooper, và cả mạch cư xử như một hệ lượng tử duy nhất. Đó là hiện tượng lượng tử vĩ mô: một vật đủ lớn để chế tạo bằng quy trình gần giống chip thông thường, nhưng vẫn mang trạng thái lượng tử. Qubit spin trong silicon thì đi theo hướng ngược lại, dùng đúng một electron và nối thẳng với transistor đơn nguyên tử ở tầng 1. Các con số trong bảng là bậc độ lớn điển hình và thay đổi nhiều giữa các phòng thí nghiệm.

Tóm tắt: bit và qubit khác nhau ở vật lý nào

Bit
Qubit
Hệ vật lý
Rất nhiều hạt: hàng trăm đến hàng chục nghìn electron
Một hệ lượng tử đơn lẻ: một electron, một ion, hoặc một mạch siêu dẫn cư xử như một hạt
Trạng thái
0 hoặc 1, ngăn cách bởi rào năng lượng lớn hơn kT rất nhiều
α|0⟩ + β|1⟩, có cả độ lớn và pha; khe ΔE chỉ lớn hơn kT khi làm lạnh sâu
Thay đổi trạng thái
Đẩy điện tích qua transistor
Xung sóng điện từ đúng tần số cộng hưởng
Đọc
Đọc bao nhiêu lần cũng được, giá trị không đổi
Phép đo cho 0 hoặc 1 theo xác suất và xóa chồng chập
Sao chép
Tự do
Không được (định lý không sao chép)
Nhiễu
Mỗi cổng tự khôi phục mức
Tích lũy dần; phải dùng sửa lỗi lượng tử
Nhiệt độ làm việc
Nhiệt độ phòng
Siêu dẫn, spin: mili-kelvin đến vài kelvin; ion, nguyên tử: hạt lạnh tới micro-kelvin nhờ laser, máy ở nhiệt độ phòng; photon: nhiệt độ phòng

Đọc thêm

  • Yale Patt & Sanjay Patel, Introduction to Computing Systems: From Bits & Gates to C/C++ & Beyond (bản 3, 2019). Nguồn của mô hình bảy tầng mà Hình 1 phỏng theo, đi đúng lộ trình từ linh kiện lên bài toán.
  • Noam Nisan & Shimon Schocken, The Elements of Computing Systems, cùng khóa học miễn phí nand2tetris.org: tự dựng máy tính từ cổng NAND đến hệ điều hành.
  • David Patterson & John Hennessy, Computer Organization and Design (RISC-V Edition). Giáo trình chuẩn cho tầng 2 đến 4.
  • Charles Petzold, Code: The Hidden Language of Computer Hardware and Software. Cách kể nhẹ nhàng, hợp để đọc đầu tiên.
  • Michael Nielsen & Isaac Chuang, Quantum Computation and Quantum Information. Giáo trình chuẩn về điện toán lượng tử.

Các con số (độ trễ, điện áp, kích thước) là giá trị điển hình làm tròn theo bậc độ lớn và khác nhau giữa các thế hệ chip.

Trần Ngọc Tây, “Từ electron đến ứng dụng”, OpenER, 2026. Phát hành theo CC BY 4.0: được chia sẻ, chỉnh sửa, kể cả thương mại, miễn ghi công tác giả và dẫn link bài gốc.