Bỏ qua tới nội dung chính
Toán học

Hướng dẫn học chủ đề

Vành, trường và lý thuyết Galois

Nâng caokhoảng 85 giờ6 bước

Vành, iđêan, miền nhân tử hóa duy nhất, mở rộng trường, trường hữu hạn và định lý cơ bản của lý thuyết Galois.

Bắt đầu học

Bạn sẽ học được gì

  • Làm việc với vành, iđêan và vành thương; nhận biết iđêan nguyên tố, iđêan tối đại qua vành thương tương ứng
  • Phân biệt miền Euclid, miền iđêan chính và miền nhân tử hóa duy nhất, kèm ví dụ phân tích không duy nhất
  • Kiểm tra tính bất khả quy của đa thức bằng tiêu chuẩn Eisenstein và rút gọn modulo p
  • Tính bậc của mở rộng trường, đa thức tối tiểu và dùng công thức bậc tháp để chứng minh các bài toán dựng hình bằng thước và compa là bất khả
  • Xây dựng trường phân rã và mô tả cấu trúc của trường hữu hạn GF(pⁿ)
  • Phát biểu và áp dụng định lý cơ bản của lý thuyết Galois để liệt kê trường trung gian của một mở rộng
  • Tính nhóm Galois của các đa thức bậc thấp trên ℚ và giải thích vì sao phương trình bậc năm tổng quát không giải được bằng căn thức

Nên học trước

Giới thiệu

Vành, trường và lý thuyết Galois là nửa sau của Đại số đại cương (MIT 18.702, Berkeley Math 114, học phần Đại số đại cương – Lý thuyết Galois ở các khoa Toán Việt Nam). Nếu nhóm chỉ có một phép toán, thì vành có hai phép toán cộng và nhân như số nguyên, còn trường là vành trong đó mọi phần tử khác 0 đều chia được — như ℚ, ℝ, ℂ hay ℤ/pℤ. Chủ đề này dẫn tới một trong những kết quả đẹp nhất của toán học thế kỷ 19: câu trả lời cho câu hỏi vì sao không có công thức nghiệm bằng căn thức cho phương trình bậc năm tổng quát.

Vành và iđêan: số học được tổng quát hóa

Hãy xem vành như “thế giới mà ta cộng, trừ, nhân được”. Vai trò của nhóm con chuẩn tắc trong lý thuyết nhóm được thay bằng iđêan: với mỗi iđêan I ta dựng được vành thương R/I, và ℤ/nℤ chính là vành thương của ℤ theo iđêan nℤ. Iđêan nguyên tố và iđêan tối đại tương ứng với vành thương là miền nguyên và là trường — đây là cách chuẩn để xây dựng trường mới, ví dụ ℝ[x]/(x² + 1) ≅ ℂ.

Câu hỏi “phân tích duy nhất ra thừa số nguyên tố” — hiển nhiên với số nguyên — trở thành một chuỗi khái niệm: miền Euclid ⇒ miền iđêan chính ⇒ miền nhân tử hóa duy nhất. Vành đa thức một biến trên một trường là miền Euclid nhờ phép chia có dư; ngược lại có những vành như ℤ[√−5] mà phân tích không duy nhất. Tiêu chuẩn Eisenstein và phép rút gọn modulo p là hai công cụ thực hành để kiểm tra một đa thức có bất khả quy hay không.

Mở rộng trường

Trọng tâm tiếp theo là mở rộng trường K ⊂ L: xem L như không gian vectơ trên K, bậc [L:K] là số chiều của nó. Phần tử đại số có đa thức tối tiểu, và công thức bậc tháp [M:K] = [M:L][L:K] đã đủ để chứng minh hai bài toán dựng hình cổ Hy Lạp — gấp đôi khối lập phương và chia ba một góc tùy ý — là không thể thực hiện bằng thước và compa (bài toán thứ ba, cầu phương hình tròn, cần thêm định lý Lindemann về tính siêu việt của π). Trường phân rã của một đa thức là trường nhỏ nhất chứa mọi nghiệm của nó; từ đó ta xây dựng và phân loại mọi trường hữu hạn GF(pⁿ).

Lý thuyết Galois

Với một mở rộng Galois L/K (hữu hạn, chuẩn tắc và tách được), nhóm Galois Gal(L/K) gồm các tự đẳng cấu của L giữ cố định K. Định lý cơ bản của lý thuyết Galois thiết lập một song ánh đảo thứ tự giữa các trường trung gian và các nhóm con của nhóm Galois: câu hỏi về trường được chuyển thành câu hỏi về nhóm hữu hạn — thường dễ hơn nhiều. Áp dụng: một đa thức giải được bằng căn thức khi và chỉ khi nhóm Galois của nó là nhóm giải được; vì S₅ không giải được, có những đa thức bậc năm không giải được bằng căn thức.

Nên học thế nào

  • Nền tảng: nắm vững lý thuyết nhóm (nhóm thương, tác động nhóm, định lý Sylow, nhóm giải được) và đại số tuyến tính (không gian vectơ, cơ sở, số chiều).
  • Sách: Algebra của Artin là giáo trình chính (MIT 18.701/18.702; tài liệu học phần 18.702 có trên MIT OpenCourseWare). Các chương 16–23 của Judson là phiên bản miễn phí, nhẹ nhàng hơn cho cùng nội dung. Ghi chú Fields and Galois Theory của Milne (miễn phí, giấy phép CC BY-NC-SA) súc tích, có ví dụ tính nhóm Galois và lời giải bài tập; trang của tác giả còn có bản dịch tiếng Việt do TS. Lê Minh Hà (ĐHKHTN – ĐHQG Hà Nội) thực hiện.
  • Luyện tính toán: tự tính nhóm Galois của x³ − 2, x⁴ − 2, x⁴ + 1 trên ℚ và vẽ sơ đồ tương ứng giữa trường trung gian và nhóm con; đây là bài tập giúp hiểu định lý cơ bản hơn mọi chứng minh.

Học xong chủ đề này, bạn sẵn sàng cho lý thuyết số đại số, hình học đại số, mã sửa lỗi trên trường hữu hạn (Reed–Solomon, BCH) và mật mã học hiện đại.

Về thời lượng: số giờ ghi ở các bước là thời lượng tối thiểu cho lượt học đầu; một học phần tương đương ở đại học thường cần 120–150 giờ.

Giáo trình & sách tham khảo

Xem tất cả trong tab Sách

Giáo trình chính

Algebra

Michael Artin · 2011 · Bản thứ 2

Có phíNâng caoTiếng Anh543 trang

Vì sao chọn: Giáo trình của MIT 18.701/18.702, trình bày vành, iđêan, phân tích nhân tử, mở rộng trường và lý thuyết Galois trong một mạch thống nhất với đại số tuyến tính và lý thuyết nhóm. Chọn làm sách chính vì độ sâu và cách trình bày chuẩn mực cho chủ đề nâng cao này; mỗi bước của lộ trình đọc một phần của bốn chương này. Sách trả phí.

Nên đọc: Chương 11 Rings; Chương 12 Factoring; Chương 15 Fields; Chương 16 Galois Theory

Abstract Algebra: Theory and Applications

Thomas W. Judson · 2023 · Bản năm 2023

GNU Free Documentation LicenseTrung bìnhTiếng Anh

Giáo trình mở (GNU FDL), miễn phí — bản nhẹ nhàng hơn của cùng nội dung, nhiều ví dụ và bài tập Sage. Nên đọc trước mỗi phần của Artin để nắm ý chính.

Nên đọc: Chương 16–18 (vành, đa thức, miền nguyên); Chương 21–23 (trường, trường hữu hạn, lý thuyết Galois)

Fields and Galois Theory

J. S. Milne · 2022 · Phiên bản 5.10

CC BY-NC-SANâng caoTiếng Anh

Ghi chú bài giảng miễn phí, giấy phép CC BY-NC-SA 4.0, súc tích và chặt chẽ, có bài tập kèm lời giải. Trang của tác giả có bản dịch tiếng Việt (phiên bản 4.53) do TS. Lê Minh Hà (ĐHKHTN – ĐHQG Hà Nội) thực hiện.

Nên đọc: Chương 1–5 (định nghĩa cơ bản, trường phân rã, định lý cơ bản, tính nhóm Galois, ứng dụng)

Các bước học

Đăng nhập để đánh dấu các bước đã hoàn thành.

  1. Bước 1: Vành, iđêan và vành thương

    khoảng 14 giờ

    Học định nghĩa vành, vành con, đồng cấu vành, iđêan, vành thương và các định lý đẳng cấu cho vành; iđêan nguyên tố, iđêan tối đại và đặc số. Chứng minh ℝ[x]/(x² + 1) ≅ ℂ và liệt kê mọi iđêan của ℤ/12ℤ, chỉ ra iđêan nào là tối đại.

  2. Bước 2: Vành đa thức và phân tích duy nhất

    khoảng 14 giờ

    Học phép chia đa thức, miền Euclid, miền iđêan chính, miền nhân tử hóa duy nhất; tiêu chuẩn Eisenstein và rút gọn modulo p để kiểm tra tính bất khả quy. Chứng minh x⁴ + 1 bất khả quy trên ℚ và chỉ ra phân tích không duy nhất 6 = 2·3 = (1 + √−5)(1 − √−5) trong ℤ[√−5].

  3. Bước 3: Mở rộng trường và dựng hình bằng thước, compa

    khoảng 14 giờ

    Học mở rộng trường, phần tử đại số, đa thức tối tiểu, bậc mở rộng và công thức bậc tháp; áp dụng vào các số dựng được. Tính [ℚ(√2, ∛2):ℚ] và chứng minh không thể chia ba góc 60° bằng thước và compa.

  4. Bước 4: Trường phân rã và trường hữu hạn

    khoảng 12 giờ

    Học trường phân rã, nghiệm bội và tính tách được, sự tồn tại và duy nhất của trường hữu hạn GF(pⁿ), tính xyclic của nhóm nhân. Dựng GF(8) như ℤ/2ℤ[x]/(x³ + x + 1), lập bảng nhân và tìm một phần tử sinh của nhóm nhân.

  5. Bước 5: Định lý cơ bản của lý thuyết Galois

    khoảng 17 giờ

    Học nhóm Galois, mở rộng chuẩn tắc và tách được, trường cố định, định lý cơ bản của lý thuyết Galois. Tính nhóm Galois của trường phân rã của x³ − 2 trên ℚ (đẳng cấu S₃) và vẽ sơ đồ tương ứng đầy đủ giữa sáu nhóm con và các trường trung gian.

  6. Bước 6: Tính nhóm Galois và giải phương trình bằng căn thức

    khoảng 14 giờ

    Học cách tính nhóm Galois của đa thức bậc 3, 4, nhóm Galois trên trường hữu hạn, nhóm giải được và định lý Galois về giải phương trình bằng căn thức. Chứng minh đa thức x⁵ − 6x + 3 có nhóm Galois S₅ trên ℚ nên không giải được bằng căn thức. Có thể đối chiếu với bài giảng và bài tập của MIT 18.702 Algebra II trên MIT OpenCourseWare.

Khái niệm chính

Vành (Ring) và miền nguyên
Tập hợp với phép cộng (nhóm abel) và phép nhân kết hợp, phân phối; miền nguyên là vành giao hoán có đơn vị và không có ước của 0.
Iđêan và vành thương
Iđêan I là nhóm con cộng đóng với phép nhân bởi mọi phần tử của vành; vành thương R/I là vành các lớp a + I, tương tự nhóm thương.
Iđêan nguyên tố và iđêan tối đại
I nguyên tố khi R/I là miền nguyên, tối đại khi R/I là trường; đây là cách chuẩn để dựng trường mới như ℚ[x]/(x² − 2).
Miền Euclid, miền iđêan chính, miền nhân tử hóa duy nhất
Ba lớp vành lồng nhau (Euclid ⇒ PID ⇒ UFD) trong đó phân tích ra thừa số bất khả quy là duy nhất; K[x] và ℤ là miền Euclid.
Đa thức bất khả quy và tiêu chuẩn Eisenstein
Đa thức không phân tích được thành tích hai đa thức bậc thấp hơn; Eisenstein cho điều kiện đủ theo một số nguyên tố p chia các hệ số.
Mở rộng trường và bậc
Trường L chứa K được xem như không gian vectơ trên K; bậc [L:K] là số chiều, và [M:K] = [M:L][L:K] với tháp K ⊂ L ⊂ M.
Phần tử đại số và đa thức tối tiểu
Phần tử là nghiệm của một đa thức khác 0 trên K; đa thức tối tiểu là đa thức bất khả quy có hệ số cao nhất bằng 1 nhận nó làm nghiệm, bậc của nó bằng [K(α):K].
Trường phân rã (Splitting field)
Trường nhỏ nhất trên đó một đa thức phân tích hoàn toàn thành nhân tử bậc nhất; tồn tại và duy nhất sai khác đẳng cấu.
Trường hữu hạn GF(pⁿ)
Với mỗi lũy thừa nguyên tố pⁿ có đúng một trường pⁿ phần tử (sai khác đẳng cấu), là trường phân rã của x^(pⁿ) − x; nhóm nhân của nó là xyclic.
Mở rộng Galois và nhóm Galois
Mở rộng hữu hạn, chuẩn tắc, tách được; nhóm Galois gồm các tự đẳng cấu của L cố định từng phần tử của K, có cấp bằng [L:K].
Định lý cơ bản của lý thuyết Galois
Song ánh đảo thứ tự giữa trường trung gian K ⊂ E ⊂ L và nhóm con của Gal(L/K); mở rộng con chuẩn tắc ứng với nhóm con chuẩn tắc.
Nhóm giải được và giải bằng căn thức
Đa thức (đặc số 0) giải được bằng căn thức khi và chỉ khi nhóm Galois của nó giải được; S₅ không giải được nên phương trình bậc năm tổng quát không có công thức nghiệm.

Học xong để làm gì

  • Mã sửa sai trên trường hữu hạn: mã Reed–Solomon và BCH dùng trong QR code, đĩa quang, truyền thông vệ tinh
  • Mật mã học: AES tính toán trong trường GF(2⁸); mật mã đường cong elliptic và mật mã dựa trên lưới dùng vành đa thức
  • Giải quyết các bài toán dựng hình cổ điển và bài toán nghiệm bằng căn thức của phương trình đa thức
  • Đại số máy tính: phân tích đa thức, cơ sở Gröbner, tính toán ký hiệu trong Mathematica, Sage, Maple
  • Nền tảng cho lý thuyết số đại số (ví dụ trong chứng minh định lý Fermat lớn) và hình học đại số

Câu hỏi thường gặp

Có nên học chủ đề này ngay sau lý thuyết nhóm?

Có, nhưng cần vững nhóm thương, tác động nhóm và khái niệm nhóm giải được; phần Galois dùng lý thuyết nhóm hữu hạn liên tục.

Lý thuyết Galois có quá trừu tượng không?

Định lý cơ bản rất trừu tượng nếu chỉ đọc chứng minh; hãy tính cụ thể nhóm Galois của x³ − 2 và x⁴ − 2 trên ℚ, vẽ sơ đồ trường trung gian – nhóm con, mọi thứ sẽ trở nên rõ ràng.

Có tài liệu tiếng Việt không?

Trang của J. S. Milne có bản dịch tiếng Việt (phiên bản 4.53) của ghi chú Fields and Galois Theory do TS. Lê Minh Hà, ĐHKHTN – ĐHQG Hà Nội thực hiện; ngoài ra các giáo trình Đại số đại cương trong nước cũng có phần vành và trường.

Vì sao trường hữu hạn lại quan trọng với tin học?

Mọi phép toán trong GF(2ⁿ) cài đặt được bằng phép XOR và dịch bit, nên chúng là nền của mã sửa lỗi, mã hóa AES, hàm băm và nhiều thuật toán số học máy tính.

Nên đọc Artin hay Judson?

Judson (miễn phí) để nắm ý nhanh và làm bài tập cơ bản; Artin cho trình bày sâu và thống nhất hơn như ở MIT 18.702; Milne khi cần một bản tóm tắt chặt chẽ phần trường và Galois.

Chọn nguồn tự học

Cần vững lý thuyết nhóm trước; hãy tính tay vài nhóm Galois nhỏ và đọc song song hai nguồn, vì mỗi sách trình bày lý thuyết Galois theo một thứ tự khác.