Bạn sẽ học được gì
- Làm việc với vành, iđêan và vành thương; nhận biết iđêan nguyên tố, iđêan tối đại qua vành thương tương ứng
- Phân biệt miền Euclid, miền iđêan chính và miền nhân tử hóa duy nhất, kèm ví dụ phân tích không duy nhất
- Kiểm tra tính bất khả quy của đa thức bằng tiêu chuẩn Eisenstein và rút gọn modulo p
- Tính bậc của mở rộng trường, đa thức tối tiểu và dùng công thức bậc tháp để chứng minh các bài toán dựng hình bằng thước và compa là bất khả
- Xây dựng trường phân rã và mô tả cấu trúc của trường hữu hạn GF(pⁿ)
- Phát biểu và áp dụng định lý cơ bản của lý thuyết Galois để liệt kê trường trung gian của một mở rộng
- Tính nhóm Galois của các đa thức bậc thấp trên ℚ và giải thích vì sao phương trình bậc năm tổng quát không giải được bằng căn thức
Nên học trước
Giới thiệu
Vành, trường và lý thuyết Galois là nửa sau của Đại số đại cương (MIT 18.702, Berkeley Math 114, học phần Đại số đại cương – Lý thuyết Galois ở các khoa Toán Việt Nam). Nếu nhóm chỉ có một phép toán, thì vành có hai phép toán cộng và nhân như số nguyên, còn trường là vành trong đó mọi phần tử khác 0 đều chia được — như ℚ, ℝ, ℂ hay ℤ/pℤ. Chủ đề này dẫn tới một trong những kết quả đẹp nhất của toán học thế kỷ 19: câu trả lời cho câu hỏi vì sao không có công thức nghiệm bằng căn thức cho phương trình bậc năm tổng quát.
Vành và iđêan: số học được tổng quát hóa
Hãy xem vành như “thế giới mà ta cộng, trừ, nhân được”. Vai trò của nhóm con chuẩn tắc trong lý thuyết nhóm được thay bằng iđêan: với mỗi iđêan I ta dựng được vành thương R/I, và ℤ/nℤ chính là vành thương của ℤ theo iđêan nℤ. Iđêan nguyên tố và iđêan tối đại tương ứng với vành thương là miền nguyên và là trường — đây là cách chuẩn để xây dựng trường mới, ví dụ ℝ[x]/(x² + 1) ≅ ℂ.
Câu hỏi “phân tích duy nhất ra thừa số nguyên tố” — hiển nhiên với số nguyên — trở thành một chuỗi khái niệm: miền Euclid ⇒ miền iđêan chính ⇒ miền nhân tử hóa duy nhất. Vành đa thức một biến trên một trường là miền Euclid nhờ phép chia có dư; ngược lại có những vành như ℤ[√−5] mà phân tích không duy nhất. Tiêu chuẩn Eisenstein và phép rút gọn modulo p là hai công cụ thực hành để kiểm tra một đa thức có bất khả quy hay không.
Mở rộng trường
Trọng tâm tiếp theo là mở rộng trường K ⊂ L: xem L như không gian vectơ trên K, bậc [L:K] là số chiều của nó. Phần tử đại số có đa thức tối tiểu, và công thức bậc tháp [M:K] = [M:L][L:K] đã đủ để chứng minh hai bài toán dựng hình cổ Hy Lạp — gấp đôi khối lập phương và chia ba một góc tùy ý — là không thể thực hiện bằng thước và compa (bài toán thứ ba, cầu phương hình tròn, cần thêm định lý Lindemann về tính siêu việt của π). Trường phân rã của một đa thức là trường nhỏ nhất chứa mọi nghiệm của nó; từ đó ta xây dựng và phân loại mọi trường hữu hạn GF(pⁿ).
Lý thuyết Galois
Với một mở rộng Galois L/K (hữu hạn, chuẩn tắc và tách được), nhóm Galois Gal(L/K) gồm các tự đẳng cấu của L giữ cố định K. Định lý cơ bản của lý thuyết Galois thiết lập một song ánh đảo thứ tự giữa các trường trung gian và các nhóm con của nhóm Galois: câu hỏi về trường được chuyển thành câu hỏi về nhóm hữu hạn — thường dễ hơn nhiều. Áp dụng: một đa thức giải được bằng căn thức khi và chỉ khi nhóm Galois của nó là nhóm giải được; vì S₅ không giải được, có những đa thức bậc năm không giải được bằng căn thức.
Nên học thế nào
- Nền tảng: nắm vững lý thuyết nhóm (nhóm thương, tác động nhóm, định lý Sylow, nhóm giải được) và đại số tuyến tính (không gian vectơ, cơ sở, số chiều).
- Sách: Algebra của Artin là giáo trình chính (MIT 18.701/18.702; tài liệu học phần 18.702 có trên MIT OpenCourseWare). Các chương 16–23 của Judson là phiên bản miễn phí, nhẹ nhàng hơn cho cùng nội dung. Ghi chú Fields and Galois Theory của Milne (miễn phí, giấy phép CC BY-NC-SA) súc tích, có ví dụ tính nhóm Galois và lời giải bài tập; trang của tác giả còn có bản dịch tiếng Việt do TS. Lê Minh Hà (ĐHKHTN – ĐHQG Hà Nội) thực hiện.
- Luyện tính toán: tự tính nhóm Galois của x³ − 2, x⁴ − 2, x⁴ + 1 trên ℚ và vẽ sơ đồ tương ứng giữa trường trung gian và nhóm con; đây là bài tập giúp hiểu định lý cơ bản hơn mọi chứng minh.
Học xong chủ đề này, bạn sẵn sàng cho lý thuyết số đại số, hình học đại số, mã sửa lỗi trên trường hữu hạn (Reed–Solomon, BCH) và mật mã học hiện đại.
Về thời lượng: số giờ ghi ở các bước là thời lượng tối thiểu cho lượt học đầu; một học phần tương đương ở đại học thường cần 120–150 giờ.
Giáo trình & sách tham khảo
Xem tất cả trong tab SáchGiáo trình chính
Algebra
Michael Artin · 2011 · Bản thứ 2
Vì sao chọn: Giáo trình của MIT 18.701/18.702, trình bày vành, iđêan, phân tích nhân tử, mở rộng trường và lý thuyết Galois trong một mạch thống nhất với đại số tuyến tính và lý thuyết nhóm. Chọn làm sách chính vì độ sâu và cách trình bày chuẩn mực cho chủ đề nâng cao này; mỗi bước của lộ trình đọc một phần của bốn chương này. Sách trả phí.
Nên đọc: Chương 11 Rings; Chương 12 Factoring; Chương 15 Fields; Chương 16 Galois Theory
Abstract Algebra: Theory and Applications
Thomas W. Judson · 2023 · Bản năm 2023
Giáo trình mở (GNU FDL), miễn phí — bản nhẹ nhàng hơn của cùng nội dung, nhiều ví dụ và bài tập Sage. Nên đọc trước mỗi phần của Artin để nắm ý chính.
Nên đọc: Chương 16–18 (vành, đa thức, miền nguyên); Chương 21–23 (trường, trường hữu hạn, lý thuyết Galois)
Fields and Galois Theory
J. S. Milne · 2022 · Phiên bản 5.10
Ghi chú bài giảng miễn phí, giấy phép CC BY-NC-SA 4.0, súc tích và chặt chẽ, có bài tập kèm lời giải. Trang của tác giả có bản dịch tiếng Việt (phiên bản 4.53) do TS. Lê Minh Hà (ĐHKHTN – ĐHQG Hà Nội) thực hiện.
Nên đọc: Chương 1–5 (định nghĩa cơ bản, trường phân rã, định lý cơ bản, tính nhóm Galois, ứng dụng)
Các bước học
Đăng nhập để đánh dấu các bước đã hoàn thành.
Bước 1: Vành, iđêan và vành thương
khoảng 14 giờHọc định nghĩa vành, vành con, đồng cấu vành, iđêan, vành thương và các định lý đẳng cấu cho vành; iđêan nguyên tố, iđêan tối đại và đặc số. Chứng minh ℝ[x]/(x² + 1) ≅ ℂ và liệt kê mọi iđêan của ℤ/12ℤ, chỉ ra iđêan nào là tối đại.
- Đọc: Chương 11 Rings — Algebra
- Đọc: Chương 16 Rings — Abstract Algebra: Theory and Applications
Bước 2: Vành đa thức và phân tích duy nhất
khoảng 14 giờHọc phép chia đa thức, miền Euclid, miền iđêan chính, miền nhân tử hóa duy nhất; tiêu chuẩn Eisenstein và rút gọn modulo p để kiểm tra tính bất khả quy. Chứng minh x⁴ + 1 bất khả quy trên ℚ và chỉ ra phân tích không duy nhất 6 = 2·3 = (1 + √−5)(1 − √−5) trong ℤ[√−5].
- Đọc: Chương 12 Factoring — Algebra
- Đọc: Chương 17 Polynomials; Chương 18 Integral Domains — Abstract Algebra: Theory and Applications
Bước 3: Mở rộng trường và dựng hình bằng thước, compa
khoảng 14 giờHọc mở rộng trường, phần tử đại số, đa thức tối tiểu, bậc mở rộng và công thức bậc tháp; áp dụng vào các số dựng được. Tính [ℚ(√2, ∛2):ℚ] và chứng minh không thể chia ba góc 60° bằng thước và compa.
- Đọc: Chương 15 Fields (§15.1–15.5) — Algebra
- Đọc: Chương 21 Fields — Abstract Algebra: Theory and Applications
- Đọc: Chương 1 Basic definitions and results — Fields and Galois Theory
Bước 4: Trường phân rã và trường hữu hạn
khoảng 12 giờHọc trường phân rã, nghiệm bội và tính tách được, sự tồn tại và duy nhất của trường hữu hạn GF(pⁿ), tính xyclic của nhóm nhân. Dựng GF(8) như ℤ/2ℤ[x]/(x³ + x + 1), lập bảng nhân và tìm một phần tử sinh của nhóm nhân.
- Đọc: Chương 15 Fields (§15.6–15.8); Chương 16 Galois Theory (§16.3 Splitting Fields) — Algebra
- Đọc: Chương 22 Finite Fields — Abstract Algebra: Theory and Applications
- Đọc: Chương 2 Splitting fields; multiple roots — Fields and Galois Theory
Bước 5: Định lý cơ bản của lý thuyết Galois
khoảng 17 giờHọc nhóm Galois, mở rộng chuẩn tắc và tách được, trường cố định, định lý cơ bản của lý thuyết Galois. Tính nhóm Galois của trường phân rã của x³ − 2 trên ℚ (đẳng cấu S₃) và vẽ sơ đồ tương ứng đầy đủ giữa sáu nhóm con và các trường trung gian.
- Đọc: Chương 16 Galois Theory (§16.1–16.7) — Algebra
- Đọc: Chương 23 Galois Theory — Abstract Algebra: Theory and Applications
- Đọc: Chương 3 The fundamental theorem of Galois theory — Fields and Galois Theory
Bước 6: Tính nhóm Galois và giải phương trình bằng căn thức
khoảng 14 giờHọc cách tính nhóm Galois của đa thức bậc 3, 4, nhóm Galois trên trường hữu hạn, nhóm giải được và định lý Galois về giải phương trình bằng căn thức. Chứng minh đa thức x⁵ − 6x + 3 có nhóm Galois S₅ trên ℚ nên không giải được bằng căn thức. Có thể đối chiếu với bài giảng và bài tập của MIT 18.702 Algebra II trên MIT OpenCourseWare.
- Đọc: Chương 16 Galois Theory (§16.8–16.12) — Algebra
- Đọc: Chương 4 Computing Galois groups; Chương 5 Applications of Galois theory — Fields and Galois Theory
- Đọc: Chương 23 Galois Theory — Abstract Algebra: Theory and Applications
Khái niệm chính
- Vành (Ring) và miền nguyên
- Tập hợp với phép cộng (nhóm abel) và phép nhân kết hợp, phân phối; miền nguyên là vành giao hoán có đơn vị và không có ước của 0.
- Iđêan và vành thương
- Iđêan I là nhóm con cộng đóng với phép nhân bởi mọi phần tử của vành; vành thương R/I là vành các lớp a + I, tương tự nhóm thương.
- Iđêan nguyên tố và iđêan tối đại
- I nguyên tố khi R/I là miền nguyên, tối đại khi R/I là trường; đây là cách chuẩn để dựng trường mới như ℚ[x]/(x² − 2).
- Miền Euclid, miền iđêan chính, miền nhân tử hóa duy nhất
- Ba lớp vành lồng nhau (Euclid ⇒ PID ⇒ UFD) trong đó phân tích ra thừa số bất khả quy là duy nhất; K[x] và ℤ là miền Euclid.
- Đa thức bất khả quy và tiêu chuẩn Eisenstein
- Đa thức không phân tích được thành tích hai đa thức bậc thấp hơn; Eisenstein cho điều kiện đủ theo một số nguyên tố p chia các hệ số.
- Mở rộng trường và bậc
- Trường L chứa K được xem như không gian vectơ trên K; bậc [L:K] là số chiều, và [M:K] = [M:L][L:K] với tháp K ⊂ L ⊂ M.
- Phần tử đại số và đa thức tối tiểu
- Phần tử là nghiệm của một đa thức khác 0 trên K; đa thức tối tiểu là đa thức bất khả quy có hệ số cao nhất bằng 1 nhận nó làm nghiệm, bậc của nó bằng [K(α):K].
- Trường phân rã (Splitting field)
- Trường nhỏ nhất trên đó một đa thức phân tích hoàn toàn thành nhân tử bậc nhất; tồn tại và duy nhất sai khác đẳng cấu.
- Trường hữu hạn GF(pⁿ)
- Với mỗi lũy thừa nguyên tố pⁿ có đúng một trường pⁿ phần tử (sai khác đẳng cấu), là trường phân rã của x^(pⁿ) − x; nhóm nhân của nó là xyclic.
- Mở rộng Galois và nhóm Galois
- Mở rộng hữu hạn, chuẩn tắc, tách được; nhóm Galois gồm các tự đẳng cấu của L cố định từng phần tử của K, có cấp bằng [L:K].
- Định lý cơ bản của lý thuyết Galois
- Song ánh đảo thứ tự giữa trường trung gian K ⊂ E ⊂ L và nhóm con của Gal(L/K); mở rộng con chuẩn tắc ứng với nhóm con chuẩn tắc.
- Nhóm giải được và giải bằng căn thức
- Đa thức (đặc số 0) giải được bằng căn thức khi và chỉ khi nhóm Galois của nó giải được; S₅ không giải được nên phương trình bậc năm tổng quát không có công thức nghiệm.
Học xong để làm gì
- Mã sửa sai trên trường hữu hạn: mã Reed–Solomon và BCH dùng trong QR code, đĩa quang, truyền thông vệ tinh
- Mật mã học: AES tính toán trong trường GF(2⁸); mật mã đường cong elliptic và mật mã dựa trên lưới dùng vành đa thức
- Giải quyết các bài toán dựng hình cổ điển và bài toán nghiệm bằng căn thức của phương trình đa thức
- Đại số máy tính: phân tích đa thức, cơ sở Gröbner, tính toán ký hiệu trong Mathematica, Sage, Maple
- Nền tảng cho lý thuyết số đại số (ví dụ trong chứng minh định lý Fermat lớn) và hình học đại số
Câu hỏi thường gặp
Có nên học chủ đề này ngay sau lý thuyết nhóm?
Có, nhưng cần vững nhóm thương, tác động nhóm và khái niệm nhóm giải được; phần Galois dùng lý thuyết nhóm hữu hạn liên tục.
Lý thuyết Galois có quá trừu tượng không?
Định lý cơ bản rất trừu tượng nếu chỉ đọc chứng minh; hãy tính cụ thể nhóm Galois của x³ − 2 và x⁴ − 2 trên ℚ, vẽ sơ đồ trường trung gian – nhóm con, mọi thứ sẽ trở nên rõ ràng.
Có tài liệu tiếng Việt không?
Trang của J. S. Milne có bản dịch tiếng Việt (phiên bản 4.53) của ghi chú Fields and Galois Theory do TS. Lê Minh Hà, ĐHKHTN – ĐHQG Hà Nội thực hiện; ngoài ra các giáo trình Đại số đại cương trong nước cũng có phần vành và trường.
Vì sao trường hữu hạn lại quan trọng với tin học?
Mọi phép toán trong GF(2ⁿ) cài đặt được bằng phép XOR và dịch bit, nên chúng là nền của mã sửa lỗi, mã hóa AES, hàm băm và nhiều thuật toán số học máy tính.
Nên đọc Artin hay Judson?
Judson (miễn phí) để nắm ý nhanh và làm bài tập cơ bản; Artin cho trình bày sâu và thống nhất hơn như ở MIT 18.702; Milne khi cần một bản tóm tắt chặt chẽ phần trường và Galois.

