Bạn sẽ học được gì
- Phân tích mạch diode bằng mô hình sụt áp hằng và thiết kế mạch kẹp, bảo vệ ngõ vào và diode dập cho tải cảm
- Giải thích các vùng hoạt động của MOSFET và BJT, thiết kế công tắc tải phía thấp điều khiển từ chân vi điều khiển 3,3 V
- Phân tích bộ khuếch đại transistor một tầng bằng mô hình tín hiệu nhỏ
- Thiết kế mạch op-amp khuếch đại, dịch mức và lọc tín hiệu cảm biến cho ADC, có tính tới giới hạn của op-amp thật
- Giải thích cổng đảo CMOS ở mức transistor: đặc tuyến truyền đạt, biên chống nhiễu, trễ lan truyền và công suất
- Đọc bảng dữ liệu linh kiện, kiểm tra thiết kế bằng LTspice và đo trên breadboard ở điện áp thấp
Nên học trước
Giới thiệu
Linh kiện và mạch điện tử đưa bạn từ mạch điện trở sang các linh kiện tích cực: diode, transistor lưỡng cực (BJT), transistor hiệu ứng trường MOS (MOSFET) và khuếch đại thuật toán. Với kỹ sư máy tính, mục tiêu không phải trở thành chuyên gia thiết kế tương tự, mà là đủ vững để làm việc ở ranh giới giữa thế giới số và thế giới vật lý: điều khiển tải lớn từ chân vi điều khiển, bảo vệ ngõ vào, đưa tín hiệu cảm biến vào ADC, hiểu cổng logic CMOS bên trong con chip.
Lộ trình Kỹ thuật điện có các chủ đề Linh kiện bán dẫn, Điện tử tương tự và Khuếch đại thuật toán và mạch tương tự ứng dụng đi sâu vào vật lý linh kiện và thiết kế bộ khuếch đại; xem thêm các chủ đề đó nếu bạn định theo hướng vi mạch tương tự. Chủ đề này dùng cùng giáo trình Sedra – Smith nhưng chọn chương và bài tập theo nhu cầu của hệ thống số và nhúng, và học thêm phần mạch logic CMOS ở cuối sách.
Nội dung chính
- Tín hiệu, bộ khuếch đại và op-amp. Mô hình bộ khuếch đại, trở kháng vào, ra, op-amp lý tưởng và không lý tưởng (độ lợi hữu hạn, tích độ lợi – băng thông, tốc độ thay đổi, điện áp lệch, giới hạn điện áp ra).
- Diode. Đặc tuyến, mô hình sụt áp hằng, chỉnh lưu, kẹp, diode Zener, LED; diode dập song song cuộn dây rơle hay động cơ để chặn điện áp cảm ứng khi ngắt.
- MOSFET. Vùng cắt, vùng triode, vùng bão hòa; MOSFET như công tắc với điện trở dẫn RDS(on) và điện dung cổng; MOSFET như bộ khuếch đại với mô hình tín hiệu nhỏ.
- BJT. Chế độ hoạt động, phân cực, dùng làm công tắc (bão hòa) và khuếch đại.
- Khối cơ bản của mạch tích hợp. Nguồn dòng, gương dòng, cặp vi sai, đáp ứng tần số, hồi tiếp — hiểu vì sao op-amp và ADC có giới hạn băng thông.
- Mạch logic CMOS. Cổng đảo CMOS, đặc tuyến truyền đạt điện áp, biên chống nhiễu, trễ lan truyền, công suất; cổng NAND, NOR, cổng phức; bộ nhớ SRAM và mạch xung nhịp.
Những mạch kỹ sư máy tính gặp hằng ngày
- Công tắc tải phía thấp: MOSFET kênh n mức logic, cực cổng nối GPIO qua điện trở nhỏ, điện trở kéo xuống giữ MOSFET tắt khi vi điều khiển khởi động, diode dập nếu tải là cuộn dây. Cần kiểm tra RDS(on) ở đúng điện áp cổng 3,3 V chứ không phải 10 V như dòng đầu bảng dữ liệu.
- Chuyển mức logic giữa 5 V và 3,3 V, ví dụ mạch MOSFET hai chiều cho I²C.
- Bảo vệ ngõ vào: điện trở nối tiếp và diode kẹp để tín hiệu bên ngoài không vượt quá dải nguồn của chip.
- Mạch điều hòa tín hiệu: op-amp khuếch đại, dịch mức và lọc tín hiệu cảm biến trước ADC.
- Nguồn ổn áp tuyến tính: vì sao bộ ổn áp giảm 12 V xuống 3,3 V với dòng 0,5 A phải tỏa 4,35 W nhiệt, và khi nào cần bộ chuyển đổi xung.
Học và thực hành
Sách chính là Microelectronic Circuits của Sedra và Smith (bản thứ 8), giáo trình chuẩn của hầu hết các trường; trang học liệu của Oxford có tệp mô phỏng SPICE theo từng chương. Foundations of Analog and Digital Electronic Circuits của Agarwal và Lang có các chương "MOSFET như công tắc" rất hợp với kỹ sư máy tính. Semiconductor Devices của Fiore (sách mở) giải chậm, dễ ôn. The Art of Electronics của Horowitz và Hill là cuốn tham khảo thực hành nổi tiếng, nên có trên bàn khi thiết kế thật.
Mỗi mạch: tính bằng mô hình đơn giản, mô phỏng bằng LTspice với mô hình linh kiện thật của hãng, rồi lắp và đo. Tập đọc bảng dữ liệu: điều kiện đo của mỗi thông số quan trọng không kém con số.
An toàn
Chỉ dùng nguồn một chiều điện áp thấp (tối đa 12 V) có giới hạn dòng. Phần chỉnh lưu học bằng mô phỏng; nếu muốn lắp thật, chỉ dùng bộ đổi nguồn xoay chiều 12 V đóng hộp cắm sẵn, tuyệt đối không tự đấu biến áp hay bất cứ thứ gì với điện lưới 220 V. MOSFET và điện trở công suất có thể rất nóng; tụ hóa nổ nếu cắm ngược cực.
Chuẩn bị
Cần vững Giải tích mạch: Kirchhoff, Thévenin, op-amp lý tưởng, quá độ RC.
Giáo trình & sách tham khảo
Xem tất cả trong tab SáchGiáo trình chính
Microelectronic Circuits
Adel S. Sedra, Kenneth C. Smith và 2 tác giả khác · 2020
Vì sao chọn: Giáo trình chuẩn của Sedra và Smith (Oxford University Press, bản thứ 8, trả phí), dùng ở hầu hết các trường kỹ thuật. Trang học liệu của Oxford có tệp SPICE và bài giải mẫu theo chương. Các chương 16–18 về mạch số CMOS làm nó đặc biệt hợp với kỹ sư máy tính.
Nên đọc: Chương 1–11, 13–14, 16–18 (Chương 12 về tầng công suất và 15 về bộ dao động để đọc thêm)
Foundations of Analog and Digital Electronic Circuits
Anant Agarwal, Jeffrey H. Lang · 2005 · Bản thứ 1
Giáo trình của MIT 6.2000 (trước đây là 6.002; Morgan Kaufmann, trả phí), đã dùng ở chủ đề Giải tích mạch. Các chương MOSFET như công tắc và như bộ khuếch đại đi từ góc nhìn mạch số, bổ sung tốt cho cách tiếp cận của Sedra – Smith.
Nên đọc: Chương 6–8, 16
Semiconductor Devices: Theory and Application
James M. Fiore
Sách mở (CC BY-NC-SA) của James M. Fiore, đọc miễn phí trên LibreTexts. Lựa chọn miễn phí để ôn diode, BJT và MOSFET với nhiều ví dụ số và bài tập mô phỏng.
Nên đọc: Chương 2–5, 12
The Art of Electronics
Paul Horowitz, Winfield Hill · 2015 · Bản thứ 3
Cuốn tham khảo thực hành nổi tiếng của Horowitz và Hill (Cambridge University Press, bản thứ 3, trả phí), đầy mẹo thiết kế và mạch thật. Không phải giáo trình để học tuần tự; dùng để tra khi thiết kế công tắc, nguồn, mạch điều hòa tín hiệu cho dự án.
Các bước học
Đăng nhập để đánh dấu các bước đã hoàn thành.
Bước 1: Tín hiệu, bộ khuếch đại và op-amp
khoảng 8 giờHọc mô hình bộ khuếch đại, trở kháng vào, ra, op-amp lý tưởng, các mạch đảo, không đảo, vi phân, tích phân và giới hạn của op-amp thật. Thực hành: thiết kế mạch đưa tín hiệu cảm biến ±0,5 V quanh 0 V vào ADC 0–3,3 V dùng op-amp ray – ray nguồn đơn 3,3 V: dùng cấu hình đảo hệ số −3,3 với ngõ vào không đảo đặt ở điện áp tham chiếu 1,65 V / 4,3 ≈ 0,38 V (cầu phân áp có tụ lọc), để đầu ra bằng 1,65 V − 3,3·vào, nằm trong 0–3,3 V (đảo dấu, sửa lại trong phần mềm), còn hai ngõ vào op-amp luôn ở khoảng 0,38 V, giữa hai ray; giải thích vì sao đưa thẳng tín hiệu vào cấu hình không đảo sẽ đặt −0,5 V lên chân op-amp, vượt dải điện áp vào cho phép; mô phỏng trong LTspice với mô hình op-amp thật, kiểm tra biên độ ra sát ray và ảnh hưởng của tích độ lợi – băng thông ở 10 kHz.
- Đọc: Chương 1 Signals and Amplifiers; Chương 2 Operational Amplifiers — Microelectronic Circuits
Bước 2: Diode và mạch diode
khoảng 10 giờHọc chất bán dẫn và tiếp giáp pn ở mức khái niệm, đặc tuyến diode, các mô hình, chỉnh lưu, diode Zener, mạch kẹp, LED. Thực hành: mô phỏng chỉnh lưu cầu có tụ lọc và tính độ gợn; thiết kế mạch bảo vệ ngõ vào ADC bằng điện trở nối tiếp và hai diode kẹp về nguồn và đất; lắp mạch rơle 5 V điều khiển bằng transistor, đo (hoặc mô phỏng) xung điện áp khi ngắt có và không có diode dập. Chỉ đóng cắt tải điện áp thấp; không nối mô-đun rơle vào điện lưới.
- Đọc: Chương 3 Semiconductors; Chương 4 Diodes — Microelectronic Circuits
- Đọc: Chương 16 Diodes — Foundations of Analog and Digital Electronic Circuits
- Đọc: Chương 2 PN Junctions and Diodes; Chương 3 Diode Applications — Semiconductor Devices: Theory and Application
Bước 3: MOSFET: công tắc và bộ khuếch đại
khoảng 10 giờHọc cấu tạo và đặc tuyến MOSFET, các vùng hoạt động, phân cực, MOSFET như công tắc và như bộ khuếch đại. Thực hành: thiết kế công tắc tải phía thấp lái động cơ một chiều 12 V, 1 A từ chân GPIO 3,3 V — chọn MOSFET mức logic, đọc RDS(on) ở VGS 2,5 V hoặc 4,5 V trong bảng dữ liệu, tính công suất tổn hao, thêm điện trở cực cổng, điện trở kéo xuống và diode dập; điều khiển bằng PWM 20 kHz và mô phỏng tổn hao chuyển mạch trong LTspice.
- Đọc: Chương 5 MOS Field-Effect Transistors (MOSFETs) — Microelectronic Circuits
- Đọc: Chương 6 The MOSFET Switch; Chương 7 The MOSFET Amplifier — Foundations of Analog and Digital Electronic Circuits
- Đọc: Chương 12 Metal Oxide Semiconductor FETs (MOSFETs) — Semiconductor Devices: Theory and Application
Bước 4: BJT và bộ khuếch đại transistor
khoảng 9 giờHọc BJT, các chế độ hoạt động, phân cực, mô hình tín hiệu nhỏ và bộ khuếch đại một tầng cơ bản. Luyện tập: tính điện trở cực gốc để BJT npn lái cuộn rơle 5 V, 70 mA từ GPIO 3,3 V với hệ số khuếch đại cưỡng bức 10; phân tích bộ khuếch đại cực nguồn chung dùng MOSFET và cực phát chung dùng BJT bằng mô hình tín hiệu nhỏ, so độ lợi tính tay với LTspice.
- Đọc: Chương 6 Bipolar Junction Transistors (BJTs); Chương 7 Transistor Amplifiers — Microelectronic Circuits
- Đọc: Chương 8 The Small Signal Model — Foundations of Analog and Digital Electronic Circuits
- Đọc: Chương 4 Bipolar Junction Transistors (BJTs); Chương 5 BJT Biasing — Semiconductor Devices: Theory and Application
Bước 5: Khối cơ bản của mạch tích hợp và đáp ứng tần số
khoảng 9 giờHọc nguồn dòng, gương dòng, cặp vi sai, bộ khuếch đại nhiều tầng và đáp ứng tần số của bộ khuếch đại. Thực hành: mô phỏng một cặp vi sai MOSFET với nguồn dòng, đo độ lợi vi sai và độ lợi chung; vẽ đồ thị Bode của một op-amp thật trong LTspice ở độ lợi 1, 10, 100 để kiểm tra quy tắc tích độ lợi – băng thông; giải thích vì sao mạch lái ADC cần băng thông và thời gian xác lập đủ cho tần số lấy mẫu.
- Đọc: Chương 8 Building Blocks of Integrated-Circuit Amplifiers; Chương 9 Differential and Multistage Amplifiers; Chương 10 Frequency Response — Microelectronic Circuits
Bước 6: Hồi tiếp, mạch op-amp và mạch lọc tích cực
khoảng 9 giờHọc hồi tiếp âm và ảnh hưởng của nó tới độ lợi, băng thông, trở kháng; cấu trúc bên trong op-amp CMOS; mạch lọc tích cực. Thực hành: thiết kế mạch lọc Sallen–Key thông thấp bậc hai tần số cắt 1 kHz làm mạch chống chồng phổ trước ADC lấy mẫu 10 kHz; mô phỏng .ac và tính mức suy giảm ở tần số Nyquist 5 kHz; lắp trên breadboard với nguồn 5 V và đo bằng dao động ký nếu có.
- Đọc: Chương 11 Feedback; Chương 13 Operational-Amplifier Circuits; Chương 14 Filters — Microelectronic Circuits
Bước 7: Mạch logic CMOS ở mức transistor
khoảng 10 giờHọc cổng đảo CMOS, đặc tuyến truyền đạt, biên chống nhiễu, trễ lan truyền, công suất động và tĩnh, cổng NAND, NOR và cổng phức; đánh đổi công suất – tốc độ – diện tích; ô nhớ SRAM và mạch xung nhịp. Thực hành: mô phỏng cổng đảo CMOS bằng ngspice hoặc LTspice với mô hình công nghệ mở (ví dụ SKY130), vẽ đặc tuyến truyền đạt và xác định VIL, VIH; đo trễ lan truyền khi tải 1, 4 và 16 cổng; dựng cổng NAND hai ngõ vào và giải thích cách định kích thước transistor.
- Đọc: Chương 16 CMOS Digital Logic Circuits; Chương 17 Digital Design: Power, Speed, and Area; Chương 18 Memory and Clocking Circuits — Microelectronic Circuits
Khái niệm chính
- Mô hình sụt áp hằng của diode
- Coi diode silic dẫn với điện áp khoảng 0,7 V khi phân cực thuận và hở mạch khi phân cực ngược; đủ chính xác cho phần lớn tính toán thiết kế.
- Diode dập
- Diode mắc song song ngược chiều với cuộn dây (rơle, động cơ, cuộn hút); khi transistor ngắt, dòng của cuộn dây chạy vòng qua diode thay vì tạo xung điện áp cao phá hỏng transistor.
- Vùng hoạt động của MOSFET
- Cắt khi VGS nhỏ hơn điện áp ngưỡng Vt; triode (như điện trở điều khiển được) khi VDS nhỏ hơn VGS − Vt; bão hòa (dòng gần như không phụ thuộc VDS) khi VDS lớn hơn VGS − Vt.
- Điện trở dẫn RDS(on)
- Điện trở giữa cực máng và cực nguồn khi MOSFET dẫn hoàn toàn; phụ thuộc mạnh vào VGS, quyết định công suất tổn hao I²·RDS(on) khi MOSFET làm công tắc.
- MOSFET mức logic
- MOSFET được đặc tả RDS(on) ở VGS thấp (2,5 V hoặc 4,5 V) nên dẫn tốt khi lái trực tiếp từ chân vi điều khiển; MOSFET thường cần khoảng 10 V ở cực cổng.
- Mô hình tín hiệu nhỏ
- Tuyến tính hóa linh kiện quanh điểm làm việc một chiều; MOSFET được thay bằng nguồn dòng gm·vgs (kèm ro), từ đó tính độ lợi, trở kháng vào và ra của bộ khuếch đại.
- BJT như công tắc
- Transistor lưỡng cực làm việc ở vùng bão hòa khi dòng cực gốc đủ lớn; thiết kế thường chọn hệ số khuếch đại cưỡng bức khoảng 10 để chắc chắn bão hòa.
- Cặp vi sai
- Hai transistor ghép cực nguồn hoặc cực phát chung với nguồn dòng; khuếch đại hiệu hai tín hiệu và triệt tín hiệu chung, là tầng vào của mọi op-amp.
- Tích độ lợi – băng thông
- Với op-amp bù tần số một điểm cực, tích của độ lợi vòng kín và băng thông gần như không đổi; op-amp 1 MHz dùng ở độ lợi 10 chỉ còn khoảng 100 kHz băng thông.
- Op-amp ray – ray
- Op-amp có dải điện áp vào và ra gần sát hai đường nguồn; cần khi chạy bằng nguồn đơn 3,3 V hay 5 V để tận dụng hết dải của ADC.
- Cổng đảo CMOS
- Một pMOS nối lên nguồn và một nMOS nối xuống đất với cực cổng chung; ở trạng thái tĩnh luôn có một transistor tắt nên gần như không tiêu thụ dòng.
- Đặc tuyến truyền đạt điện áp
- Đồ thị điện áp ra theo điện áp vào của cổng logic; từ đó xác định VIL, VIH (nơi độ dốc bằng −1), VOL, VOH và biên chống nhiễu.
- Trễ lan truyền
- Thời gian từ khi ngõ vào qua mức 50% tới khi ngõ ra qua mức 50%; tỉ lệ với điện dung tải chia cho dòng lái của transistor.
- Ổn áp tuyến tính
- Mạch giữ điện áp ra không đổi bằng một transistor làm việc như điện trở điều khiển được; công suất tỏa nhiệt bằng (Vin − Vout)·I, nên kém hiệu quả khi chênh áp lớn.
Học xong để làm gì
- Điều khiển LED công suất, động cơ, rơle và van từ chân vi điều khiển qua MOSFET hoặc BJT
- Thiết kế mạch bảo vệ, chuyển mức và giao tiếp giữa các họ logic 5 V, 3,3 V, 1,8 V
- Điều hòa tín hiệu cảm biến trước ADC: khuếch đại, dịch mức, lọc
- Chọn và tính nhiệt cho nguồn ổn áp của board nhúng
- Nền tảng để học thiết kế vi mạch số VLSI và linh kiện bán dẫn
Câu hỏi thường gặp
Chủ đề này khác gì Điện tử tương tự của lộ trình Kỹ thuật điện?
Hai chủ đề dùng chung môn học và giáo trình Sedra – Smith. Điện tử tương tự đi sâu vào bộ khuếch đại nhiều tầng, hồi tiếp và tầng công suất; ở đây phần đó được rút gọn để dành chỗ cho MOSFET như công tắc, giao tiếp với vi điều khiển và cổng logic CMOS ở mức transistor.
Tôi làm phần mềm nhúng, có cần học tới mức transistor không?
Cần ở mức "đủ dùng": chọn đúng MOSFET để lái tải, biết khi nào cần diode dập, hiểu vì sao chân vào để hở làm mạch chạy thất thường. Những lỗi phần cứng như vậy thường bị đổ nhầm cho firmware.
Sách Sedra – Smith rất dày, có phải đọc hết không?
Không. Lộ trình dùng chương 1–11, 13–14 và 16–18. Chương 12 (tầng công suất) và 15 (bộ dao động) để đọc thêm khi cần.
Có lựa chọn miễn phí không?
Semiconductor Devices: Theory and Application của James M. Fiore là sách mở (CC BY-NC-SA), đọc miễn phí trên LibreTexts, bao phủ diode, BJT, MOSFET và bộ khuếch đại ở mức cơ bản. Sedra – Smith, Agarwal – Lang và Horowitz – Hill là sách trả phí.
Mất bao lâu?
Khoảng 65 giờ cho lượt học đầu, tức 11 tuần với 6 giờ mỗi tuần, trong đó ít nhất một phần ba là mô phỏng và lắp mạch. Đây là thời lượng tối thiểu; một học phần điện tử ở đại học kể cả thí nghiệm thường cần 120–150 giờ.


