Bỏ qua tới nội dung chính

Hướng dẫn học chủ đề

Đồ án thiết kế hệ thống

Nâng caokhoảng 90 giờ7 bước

Quy trình kỹ thuật hệ thống trọn vẹn: xác định yêu cầu, kiến trúc, đồng thiết kế phần cứng – phần mềm, tích hợp, kiểm thử, tài liệu và đạo đức nghề nghiệp, qua một đồ án sản phẩm thật.

Bắt đầu học

Bạn sẽ học được gì

  • Áp dụng quy trình thiết kế kỹ thuật từ định nghĩa bài toán, thiết kế ý niệm, thiết kế chi tiết tới tạo mẫu và thử nghiệm
  • Viết yêu cầu kiểm tra được, phân biệt mục tiêu, ràng buộc và chức năng, và lập ma trận truy vết yêu cầu tới phương pháp kiểm chứng
  • Thiết kế kiến trúc hệ thống gồm sơ đồ khối, giao diện và quyết định đồng thiết kế phần cứng và phần mềm dựa trên nghiên cứu đánh đổi
  • Hiện thực, tích hợp dần và kiểm chứng một sản phẩm mẫu kết hợp vi điều khiển, FPGA, cảm biến và phần mềm
  • Quản lý dự án nhóm: kế hoạch, rủi ro, giao diện, quản lý phiên bản và cấu hình
  • Viết tài liệu kỹ thuật và trình bày kết quả rõ ràng, trung thực, có số liệu đo
  • Áp dụng nguyên tắc an toàn điện áp thấp, đạo đức nghề nghiệp và tôn trọng giấy phép mã nguồn trong thiết kế

Nên học trước

Giới thiệu

Đồ án thiết kế hệ thống là chủ đề cuối của lộ trình Kỹ thuật máy tính: bạn tự đi trọn một vòng thiết kế, từ một nhu cầu còn mơ hồ tới một sản phẩm mẫu chạy được, có tài liệu và có bằng chứng kiểm thử. Đây cũng là hình thức đồ án tốt nghiệp ở hầu hết các trường kỹ thuật, và là thứ nhà tuyển dụng muốn xem nhất trong hồ sơ. Sách chính là Engineering Design của Dym, Little và Orwin (Harvey Mudd College), dạy quy trình thiết kế qua dự án; đọc kèm Sổ tay kỹ thuật hệ thống của NASA cho phần yêu cầu, tích hợp, kiểm chứng và sách Making Embedded Systems của Elecia White cho phần phần cứng và firmware.

Quy trình thiết kế kỹ thuật

Thiết kế không bắt đầu bằng mạch hay mã, mà bằng câu hỏi: ai cần gì, và làm sao biết mình đã đáp ứng? Dym chia quy trình thành các pha: định nghĩa bài toán (yêu cầu của khách hàng, mục tiêu, ràng buộc, chức năng), thiết kế ý niệm (sinh nhiều phương án và chọn bằng tiêu chí có trọng số), thiết kế sơ bộ và chi tiết, rồi tạo mẫu, thử nghiệm và truyền đạt kết quả. Sổ tay NASA mô tả cùng ý tưởng ở quy mô lớn: xác định kỳ vọng của các bên liên quan, định nghĩa yêu cầu kỹ thuật, phân rã logic, định nghĩa giải pháp, rồi tích hợp, kiểm chứng và thẩm định.

Từ yêu cầu tới kiến trúc

Một yêu cầu tốt phải kiểm tra được: thay vì "phản hồi nhanh", hãy viết "độ trễ từ âm thanh vào tới màn hình không quá 100 ms". Mỗi yêu cầu gắn với một phương pháp kiểm chứng (thử nghiệm, phân tích, kiểm tra, trình diễn) trong ma trận truy vết. Từ yêu cầu, bạn vẽ sơ đồ khối, định nghĩa giao diện giữa các khối và quyết định đồng thiết kế phần cứng và phần mềm: chức năng nào chạy trên vi điều khiển, chức năng nào cần logic riêng trên FPGA, dựa trên độ trễ, thông lượng, công suất, chi phí và thời gian phát triển.

Ví dụ: bộ phân tích phổ âm thanh thời gian thực

Một đề tài mẫu vừa sức cho nhóm hai, ba người trong một học kỳ:

  • Nhu cầu: hiển thị phổ âm thanh trong phòng học theo thời gian thực để minh họa bài giảng xử lý tín hiệu.
  • Yêu cầu chính: 32 dải tần từ 100 Hz tới 8 kHz; độ trễ không quá 100 ms (kiểm tra bằng Δf = fs/N: cửa sổ phải dài ít nhất 1/Δf của dải hẹp nhất); màn hình màu và gửi dữ liệu qua Wi-Fi; nguồn 5 V từ cổng USB, công suất dưới 2,5 W; chi phí linh kiện dưới 1,5 triệu đồng.
  • Kiến trúc: micro số giao tiếp I²S đưa mẫu vào FPGA; FPGA tính FFT và gom dải; vi điều khiển đọc kết quả qua SPI, vẽ màn hình và gửi dữ liệu qua mạng.
  • Nghiên cứu đánh đổi: so sánh phương án FFT trên FPGA với FFT bằng lệnh DSP của vi điều khiển Cortex-M4, ghi rõ tiêu chí và trọng số.
  • Kiểm chứng: nguồn tín hiệu sin chuẩn từ máy phát, đo độ trễ bằng dao động ký, testbench cho khối FFT, kiểm thử đơn vị cho firmware.

Tích hợp, kiểm thử và tài liệu

Phần lớn dự án thất bại ở khâu tích hợp, không phải ở từng khối. Hãy tích hợp dần từng phần, có kế hoạch kiểm thử viết trước, dùng quản lý phiên bản cho cả mã, HDL và sơ đồ mạch, và ghi nhật ký kỹ thuật hằng ngày. Sản phẩm cuối gồm bản đặc tả yêu cầu, tài liệu thiết kế, báo cáo kiểm thử, báo cáo cuối kỳ và bài trình bày có trình diễn.

An toàn, đạo đức và làm việc nhóm

  • Chỉ dùng điện áp thấp: nguồn USB 5 V, pin có mạch bảo vệ hoặc bộ nguồn phòng thí nghiệm tối đa 12 V; không bao giờ đấu nối trực tiếp với điện lưới.
  • Trung thực: báo cáo đúng kết quả đo, kể cả khi không đạt yêu cầu; ghi rõ nguồn và giấy phép của mã, thư viện, thiết kế mở mà bạn dùng lại.
  • Trách nhiệm với người dùng: bảo vệ dữ liệu thu thập được, cân nhắc an toàn, khả năng tiếp cận và rác thải điện tử.
  • Làm việc nhóm: chia vai rõ ràng, họp định kỳ, theo dõi rủi ro và tiến độ.

Nên chuẩn bị thế nào

Trước khi bắt đầu, bạn nên vững hai chủ đề Hệ thống nhúng và Thiết kế số với HDL và FPGA; nếu đề tài có mạng hay bảo mật, xem lại Internet vạn vật và Bảo mật phần cứng.

Giáo trình & sách tham khảo

Xem tất cả trong tab Sách

Giáo trình chính

Engineering Design: A Project-Based Introduction

Clive L. Dym, Patrick Little, Elizabeth J. Orwin · 2013 · Bản thứ 4

Có phíTrung bìnhTiếng Anh336 trang

Vì sao chọn: Giáo trình thiết kế kỹ thuật dựa trên dự án của Clive Dym, Patrick Little và Elizabeth Orwin (Harvey Mudd College, bản thứ tư, Wiley 2013); sách trả phí. Chọn làm sách chính vì dạy đầy đủ quy trình thiết kế từ định nghĩa bài toán, thiết kế ý niệm, tạo mẫu tới truyền đạt, làm việc nhóm, quản lý dự án và đạo đức, đúng khung của một đồ án tốt nghiệp.

Nên đọc: Chương 1–8, 10, 11, 13–17

Miễn phíTrung bìnhTiếng Anh

Sổ tay kỹ thuật hệ thống của NASA (NASA/SP-2016-6105 Rev 2), đọc miễn phí trên trang của NASA. Dùng cho các mục về kỳ vọng của các bên liên quan, yêu cầu kỹ thuật, phân rã logic, tích hợp, kiểm chứng, thẩm định và quản lý kỹ thuật; áp dụng ở quy mô nhỏ cho đồ án sinh viên.

Nên đọc: Mục 2.0–6.0

Có phíTrung bìnhTiếng Anh400 trang

Sách thực hành của Elecia White (bản thứ hai, O'Reilly): kiến trúc phần mềm nhúng, đưa phần cứng mới vào hoạt động, ghép hệ thống, gỡ lỗi và thiết bị kết nối mạng. Dùng cho các bước kiến trúc, hiện thực và tích hợp của đồ án; sách trả phí.

Nên đọc: Chương 2, 3, 8–10

Các bước học

Đăng nhập để đánh dấu các bước đã hoàn thành.

  1. Bước 1: Quy trình thiết kế và chọn đề tài

    khoảng 8 giờ

    Học thiết kế kỹ thuật là gì, các pha của quy trình thiết kế, vòng đời dự án và vai trò của kỹ thuật hệ thống. Bài tập: lập nhóm, đề xuất ba ý tưởng đề tài kết hợp phần cứng, firmware và FPGA; với mỗi ý tưởng, viết một đoạn về người dùng, nhu cầu và rủi ro lớn nhất, rồi chọn một đề tài bằng bảng tiêu chí có trọng số.

  2. Bước 2: Định nghĩa bài toán: yêu cầu, mục tiêu, ràng buộc, chức năng

    khoảng 12 giờ

    Học thu thập yêu cầu của khách hàng, làm rõ mục tiêu bằng cây mục tiêu, xác định ràng buộc và chức năng, viết yêu cầu kỹ thuật kiểm tra được. Bài tập: phỏng vấn ít nhất hai người dùng tiềm năng; viết bản đặc tả yêu cầu gồm 10 tới 20 yêu cầu định lượng (như ví dụ bộ phân tích phổ âm thanh: số dải tần, độ trễ, công suất, chi phí) và ma trận truy vết ghi phương pháp kiểm chứng cho từng yêu cầu.

  3. Bước 3: Thiết kế ý niệm, kiến trúc và đồng thiết kế phần cứng và phần mềm

    khoảng 14 giờ

    Học sinh phương án bằng hình thái học và động não, đánh giá phương án bằng ma trận quyết định, phân rã chức năng và định nghĩa giải pháp, kiến trúc phần mềm nhúng. Bài tập: vẽ sơ đồ khối và đặc tả giao diện giữa các khối; làm một nghiên cứu đánh đổi về phân chia phần cứng và phần mềm (ví dụ FFT trên FPGA hay trên vi điều khiển) có số liệu ước lượng; mô tả hành vi điều khiển bằng máy trạng thái; tổ chức buổi xem xét thiết kế sơ bộ với nhóm khác.

  4. Bước 4: Tạo mẫu và hiện thực

    khoảng 20 giờ

    Học tạo mẫu để giảm rủi ro sớm, đưa board mới vào hoạt động, ghép các thành phần phần mềm thành hệ thống. Bài tập: làm mẫu thử cho khối rủi ro nhất trước; hiện thực firmware và khối HDL theo thiết kế, dùng quản lý phiên bản cho mã, HDL và sơ đồ mạch; mọi mạch chạy ở điện áp thấp (nguồn USB 5 V hoặc bộ nguồn phòng thí nghiệm tối đa 12 V), không đấu nối với điện lưới; ghi nhật ký kỹ thuật hằng ngày.

  5. Bước 5: Tích hợp, kiểm chứng và thẩm định

    khoảng 16 giờ

    Học tích hợp dần, kiểm chứng theo ma trận truy vết, thẩm định với người dùng, gỡ lỗi hệ thống, và kết nối thiết bị với mạng. Bài tập: tích hợp từng khối theo kế hoạch; chạy testbench cho khối HDL và kiểm thử đơn vị cho firmware; đo từng yêu cầu định lượng bằng dụng cụ phù hợp (dao động ký, đồng hồ vạn năng, máy phân tích logic); cho ít nhất hai người dùng thử và ghi nhận xét; viết báo cáo kiểm thử ghi rõ yêu cầu nào đạt, yêu cầu nào chưa và vì sao.

  6. Bước 6: Quản lý dự án, làm việc nhóm và rủi ro

    khoảng 8 giờ

    Học động lực nhóm, lập kế hoạch và theo dõi tiến độ, quản lý giao diện, rủi ro và cấu hình, kinh tế học trong thiết kế. Bài tập: lập kế hoạch công việc có mốc và người phụ trách; duy trì sổ rủi ro cập nhật hằng tuần; ước tính chi phí linh kiện và chi phí khi sản xuất số lượng nhỏ; họp rút kinh nghiệm giữa kỳ.

  7. Bước 7: Tài liệu, trình bày, đạo đức và bền vững

    khoảng 12 giờ

    Học truyền đạt thiết kế bằng văn bản và lời nói, thiết kế cho sản xuất, sử dụng và bền vững, đạo đức trong thiết kế. Bài tập: hoàn thiện bộ tài liệu gồm đặc tả yêu cầu, tài liệu thiết kế, báo cáo kiểm thử, hướng dẫn sử dụng và danh mục giấy phép của mã, thư viện dùng lại; viết một trang phân tích đạo đức và tác động (an toàn, dữ liệu người dùng, rác thải điện tử); trình bày 15 phút kèm trình diễn trực tiếp và công bố mã nguồn.

Khái niệm chính

Quy trình thiết kế kỹ thuật
Chuỗi pha lặp lại: định nghĩa bài toán, thiết kế ý niệm, thiết kế sơ bộ và chi tiết, tạo mẫu, thử nghiệm và truyền đạt; mỗi pha có sản phẩm đầu ra và điểm xem xét.
Yêu cầu kiểm tra được
Phát biểu định lượng về điều hệ thống phải làm hoặc phải đạt, kèm điều kiện và phương pháp kiểm chứng, ví dụ độ trễ không quá 100 ms khi đo bằng tín hiệu chuẩn.
Mục tiêu, ràng buộc và chức năng
Mục tiêu là thuộc tính mong muốn có thể tối ưu; ràng buộc là giới hạn bắt buộc như nguồn 5 V hay chi phí tối đa; chức năng là việc hệ thống phải thực hiện.
Ma trận truy vết yêu cầu
Bảng nối mỗi yêu cầu với khối thiết kế hiện thực nó và với phép kiểm chứng tương ứng, giúp không yêu cầu nào bị bỏ sót.
Nghiên cứu đánh đổi
So sánh có hệ thống các phương án thiết kế theo tiêu chí có trọng số (hiệu năng, công suất, chi phí, rủi ro, thời gian) để ra quyết định có lý do.
Đồng thiết kế phần cứng và phần mềm
Quyết định phân chia chức năng giữa phần mềm trên bộ xử lý và logic chuyên dụng trên FPGA hay ASIC, cùng thiết kế giao diện giữa chúng.
Sơ đồ khối và đặc tả giao diện
Mô tả các khối của hệ thống và mọi kết nối giữa chúng: giao thức, định dạng dữ liệu, mức điện áp, định thời; là hợp đồng giữa các thành viên nhóm.
Tạo mẫu
Xây phiên bản thử của sản phẩm để kiểm tra ý tưởng và rủi ro sớm, từ bảng mạch thử và board phát triển tới bo mạch in riêng.
Tích hợp dần
Ghép và kiểm thử từng khối một thay vì ghép tất cả cùng lúc, để khi có lỗi thì biết ngay nó nằm ở đâu.
Kiểm chứng và thẩm định
Kiểm chứng hỏi sản phẩm có đúng đặc tả không; thẩm định hỏi sản phẩm có đáp ứng đúng nhu cầu của người dùng không.
Quản lý rủi ro
Liệt kê rủi ro kỹ thuật và tiến độ, đánh giá khả năng và hậu quả, lên kế hoạch giảm thiểu và theo dõi trong suốt dự án.
Quản lý cấu hình
Kiểm soát phiên bản của mã, HDL, sơ đồ mạch và tài liệu để biết chính xác bản nào đã được kiểm thử và giao.
Đạo đức kỹ thuật
Nghĩa vụ đặt an toàn và lợi ích của công chúng lên trước, báo cáo trung thực, tôn trọng sở hữu trí tuệ và giấy phép, như trong bộ quy tắc đạo đức của IEEE và ACM.

Học xong để làm gì

  • Đồ án tốt nghiệp và đồ án môn học thiết kế hệ thống của ngành Kỹ thuật máy tính
  • Phát triển sản phẩm nhúng và IoT tại công ty, từ ý tưởng tới mẫu thử
  • Thiết bị đo đạc, điều khiển và thí nghiệm cho phòng lab và giảng dạy
  • Dự án khởi nghiệp phần cứng và cuộc thi sáng tạo kỹ thuật
  • Hồ sơ năng lực cá nhân khi ứng tuyển vị trí kỹ sư phần cứng, firmware hay thiết kế hệ thống

Câu hỏi thường gặp

Có phải làm đúng đề tài bộ phân tích phổ âm thanh không?

Không, đó chỉ là ví dụ để thấy mức độ và cấu trúc của một đề tài. Bạn có thể chọn bất kỳ đề tài nào kết hợp phần cứng, firmware và thường cả logic trên FPGA, miễn là có người dùng rõ ràng, yêu cầu kiểm tra được và vừa sức trong khoảng 90 giờ mỗi người (tối thiểu; đồ án tốt nghiệp ở trường thường cần nhiều gấp ba đến bốn lần).

Làm một mình hay theo nhóm?

Nên làm nhóm hai tới bốn người như đồ án ở trường, vì kỹ năng phối hợp, định nghĩa giao diện và tích hợp là một phần quan trọng của chủ đề. Nếu tự học một mình, hãy thu hẹp phạm vi và nhờ bạn bè xem xét thiết kế ở các mốc chính.

Cần bao nhiêu tiền cho phần cứng?

Một đề tài như ví dụ cần board vi điều khiển, board FPGA giá rẻ, vài cảm biến và màn hình, tổng khoảng một tới hai triệu đồng; nhiều linh kiện có thể dùng lại từ các chủ đề trước. Hãy đưa chi phí vào ràng buộc ngay từ đầu.

Có cần làm bo mạch in riêng không?

Không bắt buộc. Board phát triển nối với nhau là đủ cho mẫu thử; nếu còn thời gian, thiết kế một bo mạch in đơn giản bằng KiCad là kinh nghiệm rất đáng giá. Luôn giữ điện áp thấp và không đấu nối với điện lưới.

Sổ tay NASA có quá lớn cho một đồ án sinh viên?

Sổ tay viết cho các dự án không gian nên rất đầy đủ, nhưng các mục về yêu cầu, phân rã logic, tích hợp, kiểm chứng, thẩm định và quản lý rủi ro áp dụng được ở mọi quy mô. Chỉ đọc các mục được chỉ định và lấy ý tưởng, không cần làm đủ mọi biểu mẫu.

Chọn nguồn tự học

Chọn một đồ án vừa sức kết hợp phần cứng và phần mềm (thiết bị IoT, hệ điều khiển, bộ tăng tốc trên FPGA), làm theo quy trình có mốc rõ ràng và ghi chép đầy đủ; một sản phẩm hoàn chỉnh kèm báo cáo có giá trị hơn nhiều bài tập rời rạc.