Bỏ qua tới nội dung chính

Hướng dẫn học chủ đề

Cung cấp điện

Trung bìnhkhoảng 54 giờ7 bước

Tính toán phụ tải, chọn dây dẫn và thiết bị bảo vệ, nối đất, chiếu sáng, bù công suất phản kháng và thiết kế lắp đặt điện hạ áp theo IEC 60364.

Bắt đầu học

Bạn sẽ học được gì

  • Xác định phụ tải tính toán của công trình từ công suất đặt, hệ số sử dụng và hệ số đồng thời; chọn số lượng và công suất máy biến áp
  • Lựa chọn sơ đồ nối lưới trung áp, sơ đồ trạm biến áp và kiến trúc phân phối hạ áp cho tòa nhà, nhà máy
  • Chọn tiết diện dây dẫn theo dòng cho phép có hiệu chỉnh, kiểm tra sụt áp và khả năng chịu dòng ngắn mạch
  • Phân biệt các sơ đồ nối đất TN, TT, IT và kiểm tra điều kiện cắt tự động nguồn để bảo vệ chống điện giật
  • Chọn aptomat, cầu chì, thiết bị chống dòng rò theo dòng định mức, khả năng cắt và yêu cầu chọn lọc
  • Tính dung lượng tụ bù để nâng hệ số công suất và nhận biết các vấn đề sóng hài
  • Trình bày các nguyên tắc an toàn điện khi thiết kế, thi công và vận hành lắp đặt điện

Nên học trước

Giới thiệu

Cung cấp điện là môn học thiết kế đưa điện năng từ lưới trung áp tới từng ổ cắm, máy móc và đèn chiếu sáng một cách an toàn, tin cậy và tiết kiệm: tính phụ tải, chọn trạm biến áp, chọn dây dẫn, thiết bị bảo vệ, nối đất, bù công suất phản kháng. Đây là học phần rất thực dụng, bắt buộc với sinh viên Kỹ thuật điện ở ĐHBK Hà Nội, ĐHBK TP.HCM và các trường kỹ thuật khác, và là công việc hằng ngày của kỹ sư thiết kế điện tòa nhà, nhà máy, khu đô thị. Nền tảng quy chuẩn là bộ tiêu chuẩn lắp đặt điện hạ áp IEC 60364, được Việt Nam chấp nhận thành bộ TCVN 7447.

Trước hết là an toàn

Điện hạ áp 220/380 V (IEC 60038/TCVN 7995: 230/400 V) đủ gây chết người. Chủ đề này dạy thiết kế và tính toán, không dạy thi công: lắp đặt, đấu nối và sửa chữa điện phải do thợ điện có chứng chỉ thực hiện, luôn cắt điện, khóa và treo biển (lockout – tagout), kiểm tra không còn điện trước khi làm việc. Hiểu các nguyên tắc bảo vệ chống điện giật — cách điện, nối đất, cắt tự động nguồn khi có sự cố, thiết bị chống dòng rò 30 mA — là một trong những mục tiêu quan trọng nhất của chủ đề, vì chúng quyết định trực tiếp tính mạng người sử dụng.

Từ phụ tải đến trạm biến áp

Công việc bắt đầu bằng phụ tải tính toán: tổng công suất đặt của các thiết bị nhân với hệ số sử dụng và hệ số đồng thời, vì không phải mọi thiết bị đều chạy hết công suất cùng lúc. Từ phụ tải tính toán, kỹ sư chọn số lượng và công suất máy biến áp 22/0,4 kV, sơ đồ trạm và cách đấu nối lưới trung áp (hình tia, mạch vòng vận hành hở), rồi thiết kế sơ đồ phân phối hạ áp cho tòa nhà hoặc nhà máy.

Dây dẫn, bảo vệ và nối đất

Mỗi mạch điện phải được chọn tiết diện dây dẫn sao cho dòng cho phép (sau khi hiệu chỉnh theo nhiệt độ, cách lắp đặt, số mạch đi chung) lớn hơn dòng làm việc, sụt áp nằm trong giới hạn, và dây chịu được dòng ngắn mạch cho đến khi thiết bị bảo vệ cắt. Aptomat, cầu chì, thiết bị chống dòng rò phải chọn theo dòng định mức, khả năng cắt và đặc tính, đồng thời phối hợp chọn lọc để sự cố ở một nhánh không làm mất điện cả tòa nhà. Sơ đồ nối đất (TN-S, TN-C-S, TT, IT) quyết định dòng sự cố chạm vỏ và cách bảo vệ chống điện giật.

Chất lượng điện năng và các nguồn mới

Phần cuối xét bù công suất phản kháng để nâng hệ số công suất (bên mua điện thường phải trả thêm tiền khi hệ số công suất thấp hơn ngưỡng quy định, thường là 0,9 — ở Việt Nam theo quy định hiện hành về mua bán công suất phản kháng), sóng hài do tải điện tử và biến tần, bảo vệ chống sét và quá áp, và lắp đặt điện mặt trời mái nhà — nội dung ngày càng phổ biến ở Việt Nam.

Nên học thế nào

  • Nền tảng cần có: mạch xoay chiều và ba pha, máy điện (máy biến áp, động cơ không đồng bộ).
  • Tài liệu chính: Electrical Installation Guide — tài liệu tham chiếu ngành do hãng Schneider Electric phát hành miễn phí (PDF và wiki), trình bày thiết kế lắp đặt hạ áp theo IEC 60364 từng chương A–S; đây là nguồn công nghiệp, dùng vì được sử dụng rộng rãi như tài liệu chuẩn thực hành, không phải để quảng bá sản phẩm của hãng. Electric Power Distribution Handbook (Short) bổ sung góc nhìn lưới phân phối trung áp của điện lực.
  • Luôn đối chiếu quy chuẩn hiện hành: giá trị cụ thể (dòng cho phép, giới hạn sụt áp, thời gian cắt) lấy từ tiêu chuẩn IEC, TCVN và quy chuẩn kỹ thuật quốc gia hiện hành; tài liệu học chỉ minh họa phương pháp.
  • Công cụ: bảng tính (Excel, Python) cho phụ tải, tiết diện dây và sụt áp; OpenDSS (mã nguồn mở) để mô phỏng lưới phân phối và ảnh hưởng của điện mặt trời mái nhà.

Học xong, bạn thiết kế được hệ thống cung cấp điện cho một tòa nhà hoặc xưởng nhỏ, đọc hiểu bản vẽ điện, và hiểu vì sao từng thiết bị bảo vệ được chọn như vậy.

Giáo trình & sách tham khảo

Xem tất cả trong tab Sách

Giáo trình chính

Miễn phíTrung bìnhTiếng Anh

Vì sao chọn: Tài liệu tham chiếu ngành (nguồn công nghiệp) do hãng Schneider Electric phát hành miễn phí dưới dạng PDF và wiki, trình bày thiết kế lắp đặt điện hạ áp theo IEC 60364. Chọn làm tài liệu chính vì là hướng dẫn thực hành đầy đủ và được dùng rộng rãi; các chương đánh số bằng chữ cái. Dùng cho phương pháp, không nhằm giới thiệu sản phẩm; giá trị thiết kế phải đối chiếu tiêu chuẩn hiện hành.

Nên đọc: Chương A, B, D, E, F, G, H, J, L, M, P (quy tắc thiết kế, đấu nối trung áp, kiến trúc, phân phối hạ áp, chống điện giật, dây dẫn, thiết bị đóng cắt, quá áp, bù, sóng hài, điện mặt trời)

Electric Power Distribution Handbook

Thomas Allen Short · 2014 · Bản thứ 2

Có phíNâng caoTiếng Anh898 trang

Sổ tay lưới điện phân phối của Tom Short (EPRI, bản thứ hai): đường dây trên không, cáp ngầm, máy biến áp, điều chỉnh điện áp, tụ bù, bảo vệ, độ tin cậy, chất lượng điện năng, chống sét và nối đất. Bổ sung góc nhìn lưới trung áp của điện lực; sách trả phí.

Nên đọc: Chương 1 Fundamentals of Distribution Systems; Chương 5 Transformers; Chương 7 Capacitor Application; Chương 9 Short-Circuit Protection; Chương 12–14 (chất lượng điện năng, chống sét, nối đất và an toàn)

Các bước học

Đăng nhập để đánh dấu các bước đã hoàn thành.

  1. Bước 1: Quy tắc thiết kế và phụ tải tính toán

    khoảng 8 giờ

    Học quy trình thiết kế lắp đặt điện, các tiêu chuẩn và quy chuẩn áp dụng, đặc tính các loại tải, công suất đặt, hệ số sử dụng, hệ số đồng thời và phụ tải tính toán. Bài tập: lập bảng phụ tải cho một tòa nhà văn phòng 5 tầng (chiếu sáng, ổ cắm, điều hòa, thang máy, bơm) và xác định công suất máy biến áp cần thiết có tính dự phòng phát triển.

  2. Bước 2: Lưới phân phối, trạm biến áp và kiến trúc lắp đặt

    khoảng 8 giờ

    Học cấu trúc lưới phân phối trung áp, đấu nối khách hàng vào lưới trung áp, trạm biến áp phân phối, chọn máy biến áp, và các kiến trúc phân phối trung, hạ áp cho tòa nhà. Bài tập: đề xuất sơ đồ một sợi từ tủ RMU 22 kV, máy biến áp đến tủ hạ áp tổng và các tủ tầng cho tòa nhà ở bước trước; giải thích lựa chọn một hay hai máy biến áp.

  3. Bước 3: Chọn dây dẫn, sụt áp và dòng ngắn mạch hạ áp

    khoảng 10 giờ

    Học dòng làm việc, dòng cho phép và các hệ số hiệu chỉnh, chọn tiết diện dây pha, dây trung tính và dây bảo vệ, tính sụt áp, tính dòng ngắn mạch hạ áp và kiểm tra ổn định nhiệt của dây. Bài tập: chọn cáp cho động cơ ba pha 30 kW, 380 V, cos φ 0,85, hiệu suất 0,92, cách tủ 80 m, đi trên thang cáp cùng 3 mạch khác; kiểm tra sụt áp khi làm việc và khi khởi động bằng bảng tính Python.

  4. Bước 4: Sơ đồ nối đất và bảo vệ chống điện giật

    khoảng 8 giờ

    Học phân phối hạ áp và các sơ đồ nối đất TN-C, TN-S, TN-C-S, TT, IT; bảo vệ cơ bản, bảo vệ khi có sự cố bằng cắt tự động nguồn, điện áp chạm, thiết bị chống dòng rò và bảo vệ chống cháy do điện. Bài tập: với mạch ổ cắm trong sơ đồ TN-S cho trước, tính tổng trở mạch vòng sự cố và kiểm tra điều kiện cắt trong thời gian quy định; giải thích vì sao sơ đồ TT bắt buộc phải có RCD.

  5. Bước 5: Thiết bị đóng cắt, bảo vệ và tính chọn lọc

    khoảng 6 giờ

    Học chức năng của thiết bị đóng cắt hạ áp (cách ly, đóng cắt, bảo vệ), aptomat, cầu chì, đặc tính cắt, khả năng cắt, chọn lọc theo dòng và thời gian, bảo vệ dự phòng (cascading); bảo vệ ngắn mạch trên lưới phân phối. Bài tập: chọn aptomat tổng, aptomat tủ tầng và aptomat nhánh cho tòa nhà ở bước 1, kiểm tra khả năng cắt so với dòng ngắn mạch đã tính và vẽ đặc tính để kiểm tra chọn lọc.

  6. Bước 6: Bù công suất phản kháng, sóng hài và chất lượng điện năng

    khoảng 6 giờ

    Học công suất phản kháng, lợi ích và cách bù (tập trung, theo nhóm, tại chỗ), tụ bù điều chỉnh tự động; nguồn sóng hài, tác động, cộng hưởng với tụ bù và giải pháp lọc; các vấn đề chất lượng điện năng khác. Bài tập: tính dung lượng tụ bù để nâng hệ số công suất của xưởng 400 kW từ 0,75 lên 0,95; giải thích vì sao tụ bù ở lưới có nhiều biến tần cần cuộn kháng lọc.

  7. Bước 7: Chống sét, quá áp và điện mặt trời mái nhà

    khoảng 8 giờ

    Học quá điện áp do sét và đóng cắt, thiết bị chống sét lan truyền và phối hợp với nối đất; nối đất và an toàn trên lưới phân phối; lắp đặt điện mặt trời mái nhà: cấu trúc, bảo vệ phía một chiều và xoay chiều, đấu nối lưới. Bài tập: đề xuất sơ đồ bảo vệ cho hệ điện mặt trời mái nhà 10 kWp nối lưới của tòa nhà ở bước 1; tùy chọn mô phỏng trong OpenDSS ảnh hưởng của điện mặt trời lên điện áp cuối một xuất tuyến hạ áp.

Khái niệm chính

Phụ tải tính toán
Công suất dùng để chọn thiết bị, bằng tổng công suất đặt nhân hệ số sử dụng (mỗi thiết bị) và hệ số đồng thời (nhóm thiết bị); thường nhỏ hơn nhiều so với tổng công suất đặt.
Trạm biến áp phân phối
Trạm hạ áp 22/0,4 kV (hoặc cấp trung áp khác) gồm thiết bị đóng cắt trung áp, máy biến áp và tủ hạ áp tổng; công suất chọn theo phụ tải tính toán và khả năng dự phòng.
Lưới trung áp hình tia và mạch vòng
Lưới hình tia đơn giản nhưng mất điện khi có sự cố; mạch vòng vận hành hở dùng tủ RMU cho phép chuyển nguồn cung cấp khi một đoạn cáp bị sự cố.
Dòng điện cho phép của dây dẫn
Dòng lớn nhất dây dẫn mang lâu dài mà không vượt nhiệt độ cho phép của cách điện; phải hiệu chỉnh theo nhiệt độ môi trường, cách lắp đặt và số mạch đi chung.
Sụt áp
Độ giảm điện áp từ nguồn tới thiết bị do tổng trở dây dẫn; phải nằm trong giới hạn khuyến nghị (thường vài phần trăm) để thiết bị làm việc đúng, đặc biệt khi động cơ khởi động.
Sơ đồ nối đất TN, TT, IT
Cách nối đất trung tính nguồn và vỏ thiết bị: TN nối vỏ về trung tính nguồn (TN-C, TN-S, TN-C-S), TT nối vỏ vào cực nối đất riêng, IT trung tính cách ly hoặc nối đất qua tổng trở lớn.
Bảo vệ chống điện giật
Bảo vệ cơ bản (cách điện, che chắn) ngăn chạm trực tiếp; bảo vệ khi có sự cố (nối đất và cắt tự động nguồn) ngăn điện áp chạm nguy hiểm; thiết bị chống dòng rò 30 mA là bảo vệ bổ sung.
Thiết bị chống dòng rò (RCD)
Thiết bị cắt mạch khi tổng dòng đi và về lệch nhau quá ngưỡng; loại 30 mA bảo vệ người, loại 300 mA thường dùng chống cháy do dòng rò.
Aptomat và đặc tính cắt
Thiết bị đóng cắt tự động bảo vệ quá tải và ngắn mạch; đường đặc tính B, C, D chọn theo dòng khởi động của tải; khả năng cắt phải lớn hơn dòng ngắn mạch tại điểm đặt.
Tính chọn lọc
Phối hợp các thiết bị bảo vệ nối tiếp sao cho chỉ thiết bị gần sự cố nhất tác động, phần còn lại của lắp đặt vẫn được cấp điện.
Bù công suất phản kháng
Lắp tụ điện để cấp công suất phản kháng tại chỗ, nâng hệ số công suất, giảm dòng, tổn thất và tiền phạt; dung lượng tụ Q = P(tan φ₁ − tan φ₂).
Sóng hài
Thành phần dòng, áp có tần số bội của 50 Hz do tải phi tuyến (bộ nguồn, biến tần, đèn LED); gây phát nóng dây trung tính, máy biến áp và có thể cộng hưởng với tụ bù.
Chống sét và quá áp
Hệ thống chống sét đánh thẳng cho công trình và thiết bị chống sét lan truyền (SPD) trên lưới điện, phối hợp với hệ thống nối đất để bảo vệ người và thiết bị.
IEC 60364 và TCVN 7447
Bộ tiêu chuẩn quốc tế về hệ thống lắp đặt điện hạ áp và bộ tiêu chuẩn Việt Nam tương đương; quy định nguyên tắc bảo vệ an toàn, chọn và lắp đặt thiết bị, kiểm tra nghiệm thu.

Học xong để làm gì

  • Thiết kế hệ thống điện cho nhà ở, chung cư, tòa nhà văn phòng và trung tâm thương mại
  • Thiết kế cung cấp điện nhà máy, xưởng sản xuất và khu công nghiệp
  • Thiết kế, vận hành lưới phân phối trung áp và trạm biến áp của điện lực
  • Bù công suất phản kháng và xử lý sóng hài để giảm tổn thất, tiền điện
  • Lắp đặt điện mặt trời mái nhà và hệ thống lưu trữ đấu nối lưới hạ áp
  • Kiểm tra, nghiệm thu và đánh giá an toàn hệ thống điện công trình

Câu hỏi thường gặp

Học xong chủ đề này có được tự lắp đặt điện không?

Không. Chủ đề dạy phương pháp thiết kế và tính toán. Thi công, đấu nối, sửa chữa điện phải do người có chuyên môn và chứng chỉ phù hợp thực hiện, tuân thủ quy trình an toàn: cắt điện, khóa và treo biển, kiểm tra không còn điện trước khi làm việc.

Vì sao dùng tài liệu của một hãng thiết bị làm tài liệu chính?

Electrical Installation Guide là tài liệu tham chiếu ngành được dùng rộng rãi, phát hành miễn phí, trình bày đầy đủ quy trình thiết kế theo IEC 60364 mà giáo trình học thuật thường không có. Lộ trình dùng nó như nguồn công nghiệp; thiết bị cụ thể có thể chọn của bất kỳ nhà sản xuất nào đáp ứng tiêu chuẩn.

Số liệu trong sách có dùng trực tiếp cho thiết kế ở Việt Nam được không?

Phương pháp dùng được, nhưng giá trị cụ thể phải lấy từ tiêu chuẩn TCVN, quy chuẩn kỹ thuật quốc gia và quy định của điện lực hiện hành, cùng catalogue của thiết bị thực tế được chọn.

Thiết bị chống dòng rò 30 mA có bắt buộc không?

Tiêu chuẩn IEC 60364 yêu cầu bảo vệ bổ sung bằng RCD 30 mA cho nhiều mạch như ổ cắm thông dụng và khu vực ẩm ướt; đây là lớp bảo vệ tính mạng rất hiệu quả, nên luôn được xem xét khi thiết kế nhà ở.

Cần phần mềm gì để thiết kế?

Bắt đầu bằng bảng tính để hiểu từng bước; sau đó có thể dùng phần mềm tính toán lắp đặt điện của các hãng hoặc công cụ mã nguồn mở như OpenDSS cho lưới phân phối. Phần mềm chỉ đúng khi người dùng hiểu phương pháp và kiểm tra được kết quả.

Chọn nguồn tự học

Học theo tiêu chuẩn IEC và TCVN hiện hành, dùng tài liệu kỹ thuật của các hãng thiết bị làm ví dụ; tự thiết kế cấp điện cho một căn nhà hoặc một xưởng nhỏ để tổng hợp kiến thức.