Bỏ qua tới nội dung chính

Hướng dẫn học chủ đề

Cấu trúc tính toán

Cấu trúc máy tính và vi xử lý

Trung bìnhkhoảng 70 giờ6 bước

Từ cổng logic tới bộ xử lý RISC-V: tập lệnh, datapath, đường ống lệnh, bộ nhớ đệm và phân cấp bộ nhớ (MIT 6.1910, HUST Kỹ thuật vi xử lý).

Bắt đầu học

Bạn sẽ học được gì

  • Giải thích vai trò của kiến trúc tập lệnh và phân biệt kiến trúc với vi kiến trúc
  • Đọc, viết và gỡ lỗi chương trình hợp ngữ RISC-V có vòng lặp, mảng và lời gọi hàm theo đúng quy ước gọi hàm
  • Mô tả chuỗi biên dịch – hợp dịch – liên kết – nạp và cách mã C được dịch sang lệnh máy
  • Thiết kế đường dữ liệu và khối điều khiển của bộ xử lý RISC-V đơn chu kỳ
  • Phân tích bộ xử lý đường ống năm giai đoạn, nhận diện và xử lý xung đột dữ liệu, xung đột điều khiển
  • Tính hiệu năng theo số lệnh, CPI và chu kỳ xung nhịp; áp dụng định luật Amdahl
  • Phân tích cache ánh xạ trực tiếp và liên kết tập hợp, bộ nhớ ảo, và ảnh hưởng của chúng tới hiệu năng chương trình
  • Giải thích vào/ra ánh xạ bộ nhớ, ngắt và DMA

Nên học trước

Giới thiệu

Cấu trúc máy tính và vi xử lý nối hai thế giới mà sinh viên ngành điện thường học tách rời: mạch số bên dưới và chương trình bên trên. Câu hỏi trung tâm là: một dòng lệnh C như a = b + c thực sự được thi hành thế nào bởi hàng triệu transistor? Nội dung tương ứng với MIT 6.004 (nay là 6.1910 Computation Structures), UC Berkeley CS61C và học phần Kỹ thuật vi xử lý hoặc Kiến trúc máy tính ở các trường kỹ thuật Việt Nam.

Kiến trúc tập lệnh: hợp đồng giữa phần mềm và phần cứng

Điểm tựa của cả môn là kiến trúc tập lệnh (ISA): tập các lệnh máy, thanh ghi và chế độ định địa chỉ mà bộ xử lý cam kết hỗ trợ. Lộ trình này dùng RISC-V — kiến trúc mở, gọn, đang được dùng trong vi điều khiển, bộ tăng tốc AI và giảng dạy ở hầu hết các trường lớn. Bạn sẽ đọc và viết hợp ngữ RISC-V: lệnh số học, nạp/lưu bộ nhớ, rẽ nhánh, lời gọi hàm với ngăn xếp và quy ước gọi hàm, rồi xem trình biên dịch dịch vòng lặp, mảng, con trỏ của C thành các lệnh đó như thế nào. Hiểu chuỗi biên dịch – hợp dịch – liên kết – nạp giúp bạn gỡ lỗi chương trình nhúng ở mức thấp nhất.

Đường dữ liệu, điều khiển và đường ống lệnh

Phần thứ hai dùng các khối đã học trong Thiết kế logic số — thanh ghi, ALU, bộ dồn kênh, bộ nhớ — để xây đường dữ liệu (datapath) và khối điều khiển của một bộ xử lý đơn chu kỳ. Sau đó là đường ống lệnh (pipelining): chia việc thi hành thành năm giai đoạn để nhiều lệnh cùng chạy chồng lên nhau. Cái giá phải trả là các xung đột (hazard): xung đột dữ liệu được giải quyết bằng chuyển tiếp (forwarding) hoặc chèn chu kỳ chờ, xung đột điều khiển bằng dự đoán rẽ nhánh. Công thức hiệu năng cơ bản — thời gian thực thi bằng số lệnh nhân CPI nhân chu kỳ xung nhịp — là thước đo để so sánh mọi lựa chọn thiết kế.

Bộ nhớ, song song và vào/ra

Bộ xử lý nhanh hơn DRAM hàng trăm lần, vì vậy phân cấp bộ nhớ là then chốt: bộ nhớ đệm (cache) nhiều mức khai thác tính cục bộ theo thời gian và không gian; thời gian truy cập trung bình bằng thời gian trúng cộng tỉ lệ trượt nhân thời gian phạt trượt. Bộ nhớ ảo với bảng trang và TLB cho mỗi chương trình một không gian địa chỉ riêng. Phần cuối là song song: SIMD, đa luồng, đa lõi và giới hạn do định luật Amdahl đặt ra, cùng cơ chế vào/ra: ánh xạ bộ nhớ, ngắt và DMA — chính là cầu nối sang chủ đề Vi điều khiển và hệ thống nhúng.

Nên học thế nào

  • Nền tảng cần có: thiết kế logic số (mạch tổ hợp, flip-flop, máy trạng thái) và lập trình, tốt nhất là C.
  • Sách chính: Computer Organization and Design RISC-V Edition của Patterson và Hennessy — giáo trình chuẩn của CS61C và rất nhiều trường. Digital Design and Computer Architecture của Harris và Harris (chương 6–8) đi từ góc nhìn phần cứng, có mã SystemVerilog của bộ xử lý đơn chu kỳ và đường ống. Dive into Systems (miễn phí) nhìn từ phía lập trình viên hệ thống.
  • Thực hành: viết hợp ngữ trên trình mô phỏng RISC-V như RARS hoặc Venus; tự dựng bộ xử lý nhỏ trong Logisim hoặc bằng SystemVerilog và chạy chương trình của chính bạn trên đó; đo ảnh hưởng của cache bằng một chương trình nhân ma trận duyệt theo hàng và theo cột.
  • Trên trang: khóa Great Ideas in Computer Architecture (UC Berkeley CS61C) với video, slide và bài tập về biểu diễn số, C và quản lý bộ nhớ; khóa Kiến trúc máy tính với các bài về tập lệnh, đường ống lệnh, cache và xử lý song song mức phần cứng.

Học xong, bạn hiểu chương trình chạy trên phần cứng ra sao, đọc được datasheet của vi xử lý, và sẵn sàng cho Vi điều khiển và hệ thống nhúng hay Mạch tích hợp số và VLSI.

Giáo trình & sách tham khảo

Xem tất cả trong tab Sách

Giáo trình chính

Computer Organization and Design RISC-V Edition

David A. Patterson, John L. Hennessy · 2020 · Bản thứ 2

Có phíTrung bìnhTiếng Anh736 trang

Vì sao chọn: Giáo trình chuẩn về tổ chức máy tính của Patterson và Hennessy (bản RISC-V thứ hai, Elsevier, sách trả phí), dùng ở UC Berkeley CS61C và rất nhiều trường. Chọn làm sách chính vì sáu chương khớp trọn vẹn lộ trình và gắn liền với khóa CS61C có trên trang.

Nên đọc: Chương 1–6 (trừu tượng và hiệu năng, tập lệnh, số học, bộ xử lý, phân cấp bộ nhớ, song song)

Digital Design and Computer Architecture: RISC-V Edition

Sarah Harris, David Money Harris · 2021

Có phíTrung bìnhTiếng Anh656 trang

Cùng sách chính của chủ đề Thiết kế logic số. Các chương 6–9 xây bộ xử lý RISC-V đơn chu kỳ, đa chu kỳ và đường ống kèm mã SystemVerilog đầy đủ — lý tưởng khi bạn muốn tự hiện thực bộ xử lý trên FPGA; sách trả phí.

Nên đọc: Chương 6 Architecture; Chương 7 Microarchitecture; Chương 8 Memory Systems; Chương 9 I/O Systems

Dive into Systems

Suzanne J. Matthews, Tia Newhall, Kevin C. Webb

CC BY-NC-NDCơ bảnTiếng Anh

Sách mở miễn phí (CC BY-NC-ND 4.0), đọc trực tuyến tại diveintosystems.org. Nhìn máy tính từ góc độ lập trình viên hệ thống: C, hợp ngữ, bộ nhớ, hệ điều hành, đa lõi; hợp để hiểu phần mềm tận dụng phần cứng thế nào.

Nên đọc: Chương 4 Binary and Data Representation; Chương 5 What von Neumann Knew: Computer Architecture; Chương 11 Storage and the Memory Hierarchy; Chương 14 Leveraging Shared Memory in the Multicore Era

Các bước học

Đăng nhập để đánh dấu các bước đã hoàn thành.

  1. Bước 1: Trừu tượng máy tính, hiệu năng và biểu diễn dữ liệu

    khoảng 8 giờ

    Học các tầng trừu tượng từ ứng dụng tới transistor, cách đo hiệu năng (thời gian thực thi, CPI, xung nhịp), công suất và định luật Amdahl; biểu diễn số nguyên, số bù hai, ký tự và dấu phẩy động trong bộ nhớ. Luyện tập: so sánh hai bộ xử lý giả định theo CPI và tần số; dùng chương trình C in ra biểu diễn byte của số nguyên và số thực. Video và bài tập Number Rep của CS61C trên trang dùng đúng nội dung này.

  2. Bước 2: Tập lệnh RISC-V và hợp ngữ

    khoảng 14 giờ

    Học định dạng lệnh RISC-V, lệnh số học logic, nạp lưu, rẽ nhánh, nhảy; ngăn xếp, quy ước gọi hàm, đệ quy; cách trình biên dịch dịch vòng lặp, mảng, con trỏ; chuỗi biên dịch – hợp dịch – liên kết – nạp. Luyện tập trên RARS hoặc Venus: viết hàm tính giai thừa đệ quy, hàm sắp xếp mảng và hàm strlen; dịch tay một đoạn C có vòng lặp và so với kết quả của trình biên dịch. Đọc thêm bài Tổ chức bộ xử lý và tập lệnh (ISA) trên trang.

  3. Bước 3: Số học máy tính

    khoảng 8 giờ

    Học phép cộng trừ và phát hiện tràn, bộ nhân và bộ chia phần cứng, chuẩn dấu phẩy động IEEE 754 cùng sai số làm tròn, và song song mức từ con (subword parallelism). Luyện tập: nhân tay hai số nhị phân 8 bit theo thuật toán dịch cộng; đổi 0,1 sang dạng IEEE 754 độ chính xác đơn và giải thích vì sao 0,1 + 0,2 không đúng bằng 0,3 trong máy tính.

  4. Bước 4: Bộ xử lý: đường dữ liệu, điều khiển và đường ống

    khoảng 16 giờ

    Học xây đường dữ liệu và khối điều khiển cho bộ xử lý RISC-V đơn chu kỳ, rồi chuyển sang đường ống năm giai đoạn: xung đột dữ liệu, chuyển tiếp, chèn chu kỳ chờ, xung đột điều khiển và dự đoán rẽ nhánh, ngoại lệ. Dự án: hiện thực bộ xử lý đơn chu kỳ bằng SystemVerilog (theo mã trong sách Harris) hoặc Logisim, chạy chương trình sắp xếp của bước trước; vẽ biểu đồ đường ống cho một đoạn mã có phụ thuộc dữ liệu và đếm số chu kỳ chờ.

  5. Bước 5: Phân cấp bộ nhớ, cache và bộ nhớ ảo

    khoảng 14 giờ

    Học công nghệ bộ nhớ (SRAM, DRAM, flash), tính cục bộ, cache ánh xạ trực tiếp và liên kết tập hợp, chính sách thay thế và ghi, AMAT, bộ nhớ ảo, bảng trang, TLB. Luyện tập: mô phỏng tay một chuỗi địa chỉ qua cache 4 khối; viết chương trình C nhân ma trận 1024 × 1024 theo hai thứ tự vòng lặp, đo thời gian và giải thích khác biệt. Làm bài thực hành về cache trên trang.

  6. Bước 6: Song song và vào/ra

    khoảng 10 giờ

    Học SIMD, đa luồng phần cứng, đa lõi và bộ nhớ dùng chung, tính nhất quán cache, GPU và bộ tăng tốc chuyên dụng; vào/ra ánh xạ bộ nhớ, thăm dò (polling), ngắt và DMA. Luyện tập: song song hóa vòng lặp cộng mảng bằng OpenMP, đo tăng tốc với 1, 2, 4, 8 luồng và so với dự đoán của định luật Amdahl; đọc bản đồ bộ nhớ ngoại vi trong datasheet một vi điều khiển RISC-V để chuẩn bị cho chủ đề hệ thống nhúng.

Khái niệm chính

Kiến trúc tập lệnh (ISA)
Giao diện giữa phần mềm và phần cứng: tập lệnh máy, thanh ghi, kiểu dữ liệu và chế độ định địa chỉ mà mọi bộ xử lý tuân theo kiến trúc đó phải hỗ trợ.
RISC-V
Kiến trúc tập lệnh mở kiểu RISC với tập lệnh cơ sở nhỏ (RV32I) và các phần mở rộng tùy chọn (nhân chia, dấu phẩy động, nén, vectơ).
Quy ước gọi hàm
Thỏa thuận về thanh ghi nào chứa tham số, giá trị trả về, thanh ghi nào hàm được gọi phải bảo toàn và cách dùng ngăn xếp, để các hàm biên dịch riêng gọi được nhau.
Đường dữ liệu và khối điều khiển
Đường dữ liệu gồm thanh ghi, ALU, bộ nhớ và bộ dồn kênh mà dữ liệu đi qua; khối điều khiển giải mã lệnh và sinh tín hiệu chọn cho từng lệnh.
Hiệu năng CPU
Thời gian thực thi = số lệnh × số chu kỳ trung bình mỗi lệnh (CPI) × chu kỳ xung nhịp; tối ưu một thừa số thường làm tăng thừa số khác.
Đường ống lệnh (pipelining)
Chia việc thi hành lệnh thành nhiều giai đoạn nối tiếp để nhiều lệnh xử lý chồng lên nhau, tăng thông lượng mà không giảm độ trễ của từng lệnh.
Xung đột trong đường ống (hazard)
Tình huống lệnh kế tiếp không thể vào giai đoạn tiếp theo đúng chu kỳ: xung đột cấu trúc, dữ liệu, điều khiển; xử lý bằng chuyển tiếp, chèn chu kỳ chờ hoặc dự đoán rẽ nhánh.
Tính cục bộ
Chương trình có xu hướng truy cập lại dữ liệu vừa dùng (cục bộ thời gian) và dữ liệu nằm gần đó (cục bộ không gian); đây là lý do cache hiệu quả.
Bộ nhớ đệm (cache)
Bộ nhớ nhỏ và nhanh gần CPU giữ bản sao các khối dữ liệu hay dùng; tổ chức theo ánh xạ trực tiếp, liên kết tập hợp hoặc liên kết toàn phần.
Thời gian truy cập bộ nhớ trung bình (AMAT)
AMAT = thời gian trúng + tỉ lệ trượt × thời gian phạt trượt; công thức áp dụng lồng nhau cho cache nhiều mức.
Bộ nhớ ảo
Cơ chế ánh xạ địa chỉ ảo của từng tiến trình sang địa chỉ vật lý bằng bảng trang, với TLB làm cache cho bảng trang; cho phép cô lập và bảo vệ bộ nhớ.
Định luật Amdahl
Tăng tốc tổng thể bị giới hạn bởi phần không được tăng tốc: nếu chỉ phần tỉ lệ p được tăng tốc s lần thì tăng tốc chung là 1 / ((1 − p) + p/s).
Vào/ra ánh xạ bộ nhớ, ngắt và DMA
Thiết bị ngoại vi được truy cập như các địa chỉ bộ nhớ; ngắt báo cho CPU khi có sự kiện; DMA chép dữ liệu giữa thiết bị và bộ nhớ mà không cần CPU chép từng từ.

Học xong để làm gì

  • Viết mã nhúng hiệu năng cao và gỡ lỗi ở mức hợp ngữ cho vi điều khiển RISC-V, ARM
  • Thiết kế lõi bộ xử lý và bộ tăng tốc trên FPGA hoặc ASIC
  • Tối ưu phần mềm tính toán khoa học, xử lý tín hiệu theo cấu trúc cache và SIMD
  • Đánh giá và chọn vi xử lý cho thiết bị điện tử, bộ điều khiển công nghiệp, hệ thống xe điện
  • Hiểu các lỗ hổng bảo mật phần cứng như tấn công kênh kề qua cache

Câu hỏi thường gặp

Vì sao dùng RISC-V mà không dùng x86 hay ARM?

RISC-V là kiến trúc mở, tập lệnh cơ sở nhỏ và đều đặn nên dễ học và dễ tự thiết kế phần cứng cho nó; các ý tưởng (đường ống, cache, bộ nhớ ảo) áp dụng y hệt cho ARM và x86. Ngày càng nhiều vi điều khiển thương mại dùng lõi RISC-V.

Tôi cần giỏi lập trình C đến mức nào?

Cần nắm biến, mảng, con trỏ, cấu trúc và cấp phát bộ nhớ. Phần đầu khóa CS61C trên trang dạy lại C cùng quản lý bộ nhớ, đủ cho chủ đề này.

Chủ đề này khác gì Kiến trúc máy tính trong ngành Khoa học máy tính?

Nội dung cốt lõi giống nhau; ở đây chú trọng hơn phần đường dữ liệu, thời gian và vào/ra — những thứ kỹ sư điện cần khi làm vi điều khiển, FPGA và vi mạch.

Có cần tự xây một bộ xử lý không?

Rất nên. Tự dựng một bộ xử lý đơn chu kỳ rồi đường ống trong Logisim hoặc SystemVerilog là cách nhanh nhất để thật sự hiểu xung đột, chuyển tiếp và vai trò của khối điều khiển.

Học xong nên học gì tiếp?

Vi điều khiển và hệ thống nhúng nếu thích làm sản phẩm; Mạch tích hợp số và VLSI nếu muốn thiết kế chip; hoặc kiến trúc máy tính nâng cao (MIT 6.5900, Berkeley CS152) nếu muốn đi sâu về vi kiến trúc.

Chọn nguồn tự học

Tự thiết kế một bộ xử lý nhỏ trên trình mô phỏng (Logisim, Verilog) và viết chương trình hợp ngữ RISC-V chạy trên nó; khóa CS61C của Berkeley trên trang là điểm khởi đầu tốt.